Tổng quan nghiên cứu

Đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nước là động lực quan trọng thúc đẩy kết cấu hạ tầng kinh tế kỹ thuật xã hội phát triển đồng bộ. Tại huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ghi nhận bước chuyển biến lớn khi 10 trên 10 xã đạt chuẩn nông thôn mới và địa phương hoàn thành 9 trên 9 tiêu chí huyện nông thôn mới vào năm 2020. Thành quả phát triển hạ tầng đã đưa tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống dưới mức 5 phần trăm, đồng thời nâng thu nhập bình quân đầu người năm 2020 lên mức 38 triệu đồng một năm. Tuy nhiên, đi đôi với gia tăng quy mô nguồn vốn công là những khó khăn trong quản lý tài chính, nổi bật là tình trạng bố trí vốn dàn trải, hồ sơ thanh toán kéo dài và số dư tạm ứng chuyển nguồn sang năm sau còn chiếm tỷ trọng lớn.

Đề tài tập trung phân tích chuyên sâu công tác kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước huyện Quảng Điền. Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở khoa học, đánh giá toàn diện thực trạng quy trình kiểm soát thanh toán tạm ứng, thu hồi tạm ứng và thanh toán khối lượng hoàn thành giai đoạn 2021 đến 2023, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu bao quát các nghiệp vụ giải ngân vốn đầu tư công tại Kho bạc Nhà nước Quảng Điền qua số liệu thứ cấp giai đoạn 2021-2023 và dữ liệu khảo sát thực tế. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc tối ưu hóa tỷ lệ giải ngân, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xuống 01 ngày làm việc theo quy chuẩn và ngăn ngừa thất thoát nguồn lực tài chính công trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại kết hợp mô hình kiểm soát nội bộ chi tiêu công nhằm chuẩn hóa chu trình thanh toán ngân sách. Trong đó, hệ thống lý luận xoay quanh các khái niệm cơ bản: chi đầu tư xây dựng cơ bản, quy trình kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và nguyên tắc quản lý ngân quỹ. Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Nghị định số 99/2021/NĐ-CP, chi đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước để thực hiện các chương trình, dự án kết cấu hạ tầng có quy mô vốn lớn và không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp.

Mô hình kiểm soát chi đầu tư được cấu trúc thành hai cơ chế phối hợp: phương thức thanh toán trước kiểm soát sau và phương thức kiểm soát trước thanh toán sau. Pháp luật quy định mức vốn tạm ứng tối đa cho hợp đồng xây dựng không vượt quá 30 phần trăm giá trị hợp đồng và phải bảo đảm thu hồi toàn bộ khi giá trị thanh toán đạt 80 phần trăm giá trị hợp đồng. Bên cạnh đó, mô hình giám sát tuân thủ dòng tiền được hoàn thiện thông qua việc khấu trừ 1 phần trăm thuế giá trị gia tăng đối với các công trình xây dựng cơ bản theo Thông tư số 80/2021/TT-BTC, bảo đảm tập trung kịp thời các khoản thu cho ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và khảo sát sơ cấp. Số liệu thứ cấp được trích xuất từ hệ thống báo cáo kế toán, báo cáo quyết toán niên độ ngân sách giai đoạn 2021-2023 của Kho bạc Nhà nước Thừa Thiên Huế và Kho bạc Nhà nước Quảng Điền. Về dữ liệu sơ cấp, tác giả thiết lập cỡ mẫu khảo sát gồm 21 phiếu điều tra, phân bổ cụ thể cho 10 cán bộ gồm Giao dịch viên và Ban Giám đốc Kho bạc Nhà nước Quảng Điền, cùng 11 chủ tài khoản hoặc kế toán trưởng đại diện cho 11 xã, thị trấn có phát sinh giao dịch trên địa bàn huyện.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được lựa chọn nhằm bao quát toàn bộ đội ngũ cán bộ trực tiếp vận hành chu trình chi tiêu công tại địa phương. Bảng hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ để định lượng đánh giá của các bên liên quan về cơ chế chính sách và thủ tục hành chính. Kỹ thuật phân tích dữ liệu tích hợp phương pháp thống kê mô tả để xác định giá trị trung bình kết hợp phương pháp so sánh ngang, so sánh dọc giữa số liệu thực tế và kế hoạch vốn được giao giai đoạn 2021-2023. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm phản ánh chính xác bức tranh giải ngân thực tế, làm rõ các điểm nghẽn hồ sơ và bảo đảm tính khoa học cho các giải pháp hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng tác nghiệp tại Kho bạc Nhà nước Quảng Điền ghi nhận 100 phần trăm hồ sơ thanh toán đã được tiếp nhận và xử lý qua hệ thống Dịch vụ công trực tuyến cùng hệ thống quản lý ngân sách TABMIS. Nhờ đó, thời hạn giải quyết hồ sơ hợp lệ được rút ngắn tối đa còn 01 ngày làm việc. Về cơ cấu tổ chức, đơn vị hiện có 12 cán bộ công chức, trong đó giai đoạn 2022-2023 đã bổ sung 5 công chức trẻ có chuyên môn kinh tế, giúp tối ưu hóa công tác luân chuyển chứng từ trên chương trình ĐTKB-GD.

Phát hiện thứ hai cho thấy tiến độ giải ngân vốn đầu tư công phân bổ không đồng đều qua các quý. Trong giai đoạn 2021-2023, tỷ lệ giải ngân quý 1 thường chỉ đạt khoảng 15 phần trăm kế hoạch vốn năm, trong khi giá trị thanh toán khối lượng hoàn thành dồn dập vào quý 4 với tỷ lệ vượt mức 45 phần trăm, tạo áp lực kiểm soát rất lớn vào dịp cuối năm.

Phát hiện thứ ba chỉ ra rằng số dư tạm ứng xây dựng cơ bản chuyển nguồn sang năm sau còn tồn đọng đáng kể. Đáng chú ý, các khoản tạm ứng phục vụ bồi thường giải phóng mặt bằng thường bị chậm trễ trong việc hoàn tất chứng từ thu hồi, vượt quá thời hạn 30 ngày theo quy định.

Phát hiện thứ tư từ kết quả điều tra 21 đối tượng phản ánh 85 phần trăm ý kiến đánh giá cao tính minh bạch của dịch vụ công trực tuyến. Dẫu vậy, khoảng 38 phần trăm chủ đầu tư cấp xã vẫn gặp sai sót trong việc lập bảng xác định giá trị khối lượng công việc hoàn thành và hồ sơ cam kết chi, dẫn đến việc giao dịch viên phải từ chối tiếp nhận để chỉnh sửa nhiều lần.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế xuất phát từ sự phối hợp chưa đồng bộ giữa ban quản lý dự án, đơn vị nhà thầu và cơ quan thanh toán trong việc xác nhận khối lượng nghiệm thu hiện trường. Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại Kho bạc Nhà nước Đà Nẵng, địa phương bạn đã áp dụng quy chế đôn đốc bằng văn bản đối với các khoản tạm ứng quá hạn 3 tháng cho xây lắp và quá 15 tháng cho giải phóng mặt bằng để trích thu hồi ngân sách. Tại huyện Quảng Điền, chế tài xử lý nợ đọng tạm ứng chưa đủ mạnh, dẫn đến việc nhiều dự án kéo dài thời gian hoàn trả vốn. Đồng thời, học hỏi từ Kho bạc Nhà nước Cần Thơ về việc tham gia tổ công tác liên ngành giám sát tiến độ thi công thực tế cho thấy Quảng Điền cần chủ động hơn trong nắm bắt vướng mắc hiện trường thay vì chỉ kiểm soát thụ động trên chứng từ giấy tờ.

Các kết quả nghiên cứu định lượng này được trình bày trực quan thông qua Bảng tổng hợp tình hình kiểm soát chi đầu tư và Bảng tỷ lệ tạm ứng, thanh toán vốn giai đoạn 2021-2023. Hệ thống biểu bảng kết hợp cùng biểu đồ so sánh kế hoạch vốn được giao với giá trị giải ngân thực tế qua 3 năm đã phản ánh rõ nét tính biến động của dòng vốn, khẳng định sự cần thiết phải thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro giải ngân trên địa bàn huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa công tác kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản từ nay đến năm 2030, nghiên cứu đề xuất 4 giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, siết chặt quy trình thu hồi vốn tạm ứng và xử lý dứt điểm nợ đọng tạm ứng. Kho bạc Nhà nước huyện Quảng Điền cần cài đặt tính năng cảnh báo tự động trên phần mềm nghiệp vụ ĐTKB-GD, chủ động phát hành văn bản đôn đốc trước 15 ngày đối với các hợp đồng sắp đến hạn thu hồi tạm ứng. Mục tiêu cụ thể là kéo giảm tỷ lệ số dư tạm ứng quá hạn xuống dưới mức 3 phần trăm trên tổng dư nợ tạm ứng trước quý 4 năm 2026.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến độ thanh toán khối lượng hoàn thành và tất toán tài khoản dự án. Giao dịch viên thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc kiểm soát trước thanh toán sau khi giá trị giải ngân đạt từ 80 phần trăm giá trị hợp đồng trở lên, cam kết xử lý 100 phần trăm hồ sơ hợp lệ trong vòng 01 ngày làm việc. Mục tiêu đặt ra là hoàn tất thủ tục tất toán tài khoản cho 95 phần trăm công trình hoàn thành trong niên độ kế hoạch giai đoạn 2025-2027.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và kỷ luật công vụ cho đội ngũ công chức kiểm soát chi. Ban Giám đốc Kho bạc Nhà nước Quảng Điền phối hợp Kho bạc Nhà nước tỉnh Thừa Thiên Huế tổ chức tối thiểu 02 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ năng thẩm tra hồ sơ thiết kế dự toán và cập nhật chính sách thuế cho 100 phần trăm giao dịch viên.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, giám sát tuân thủ đối với các chủ đầu tư cấp xã. Ủy ban nhân dân huyện Quảng Điền cùng Phòng Tài chính Kế hoạch huyện cần thành lập đoàn kiểm tra liên ngành, tiến hành rà soát hiện trường định kỳ 06 tháng một lần, kiên quyết tạm dừng bố trí kế hoạch vốn đối với các dự án chậm hoàn ứng hoặc thi công chậm tiến độ trên 20 phần trăm so với hợp đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Nhóm cán bộ kiểm soát chi và ban lãnh đạo hệ thống Kho bạc Nhà nước cấp huyện. Tài liệu cung cấp hướng dẫn nghiệp vụ 4 bước chi tiết và kỹ năng phát hiện sai phạm chứng từ thanh toán tạm ứng, giúp tối ưu hóa thời gian xử lý hồ sơ xuống 01 ngày làm việc và giảm thiểu 100 phần trăm sai sót pháp lý.

Nhóm chủ đầu tư, ban quản lý dự án và kế toán trưởng tại 11 xã, thị trấn. Đề án đóng vai trò như cẩm nang tra cứu quy định theo Nghị định số 99/2021/NĐ-CP, giúp các đơn vị hạn chế tình trạng hồ sơ bị trả lại quá 2 lần và kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ tạm ứng tối đa 30 phần trăm giá trị hợp đồng.

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước gồm Ủy ban nhân dân và Phòng Tài chính Kế hoạch huyện. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn thực tiễn để hoạch định kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 và 2026-2030, hỗ trợ phân bổ vốn tập trung và ngăn chặn tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công. Luận văn cung cấp khung phân tích thực chứng chuẩn mực với cỡ mẫu 21 phiếu khảo sát và phương pháp xử lý số liệu minh bạch, làm tư liệu nghiên cứu hữu ích cho các đề tài cùng lĩnh vực.

Câu hỏi thường gặp

Thời hạn kiểm soát và thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản tại Kho bạc Nhà nước huyện Quảng Điền được quy định cụ thể ra sao? Theo Quyết định số 890/QĐ-KBNN và Nghị định số 99/2021/NĐ-CP, thời hạn kiểm soát thanh toán chậm nhất là 01 ngày làm việc kể từ khi giao dịch viên nhận đủ hồ sơ hợp lệ qua dịch vụ công trực tuyến. Đối với hình thức thanh toán trước kiểm soát sau, Kho bạc giải quyết chi trả ngay trong ngày để tạo thuận lợi tối đa cho nhà thầu.

Mức vốn tạm ứng tối đa cho các công trình xây lắp từ nguồn ngân sách nhà nước là bao nhiêu? Nghị định số 99/2021/NĐ-CP quy định mức vốn tạm ứng tối đa không được vượt quá 30 phần trăm giá trị hợp đồng xây dựng, bao gồm cả chi phí dự phòng. Trường hợp công trình đặc thù cần mức tạm ứng lớn hơn 30 phần trăm, chủ đầu tư phải trình người quyết định đầu tư phê duyệt bằng văn bản trước khi thực hiện.

Quy trình thu hồi vốn tạm ứng đối với công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng diễn ra như thế nào? Sau khi thực hiện chi trả tiền đền bù cho đối tượng thụ hưởng, chủ đầu tư có trách nhiệm hoàn thiện chứng từ và gửi hồ sơ đến Kho bạc để làm thủ tục thu hồi vốn tạm ứng trong thời hạn chậm nhất là 30 ngày. Chủ đầu tư không được chờ đến khi hoàn thành toàn bộ phương án bồi thường mới thực hiện thủ tục thu hồi.

Hình thức thanh toán trước kiểm soát sau áp dụng trong điều kiện nào của hợp đồng? Phương thức thanh toán trước kiểm soát sau được áp dụng cho từng lần giải ngân cho đến khi tổng giá trị thanh toán đạt 80 phần trăm giá trị hợp đồng. Khi giá trị giải ngân vượt qua mốc 80 phần trăm hoặc tại lần thanh toán cuối cùng, Kho bạc chuyển sang phương thức kiểm soát trước thanh toán sau để bảo đảm tính chuẩn xác của hồ sơ quyết toán.

Dịch vụ công trực tuyến mang lại chuyển biến gì trong công tác kiểm soát chi ngân sách tại Quảng Điền? Kể từ năm 2018, hệ thống dịch vụ công trực tuyến đã kết nối 100 phần trăm các đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn 11 xã, thị trấn với Kho bạc Nhà nước Quảng Điền. Nền tảng này giúp minh bạch hóa chu trình phê duyệt 4 bước, loại bỏ chi phí giao dịch trực tiếp và ngăn ngừa hiện tượng tiêu cực trong thanh quyết toán vốn đầu tư.

Kết luận

Đề án thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Đặng Thị Như Lệ mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn sâu sắc:

  • Đánh giá chuẩn xác tình hình phân bổ và kiểm soát dòng vốn đầu tư xây dựng cơ bản tại huyện Quảng Điền giai đoạn 2021-2023.
  • Chỉ rõ các nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hiện tượng chậm giải ngân và chậm thu hồi số dư tạm ứng xây dựng cơ bản.
  • Chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ 4 bước trong kiểm soát thanh toán trên hệ thống dịch vụ công trực tuyến và TABMIS.
  • Thực hiện khảo sát thực chứng toàn diện 21 cán bộ nghiệp vụ và đại diện chủ đầu tư tại 11 xã, thị trấn trên địa bàn.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình triển khai chi tiết đến năm 2030, hướng tới mục tiêu kéo giảm nợ đọng tạm ứng xuống dưới 3 phần trăm.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị giúp nâng cao kỷ luật tài khóa và bảo đảm an toàn cho 100 phần trăm nguồn vốn ngân sách. Để tiếp cận các phân tích số liệu chuyên sâu và mô hình giải pháp hoàn chỉnh, bạn đọc hãy tham khảo toàn văn luận văn nhằm vận dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị tài chính tại đơn vị.