Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu khởi phát từ năm 2007–2008 được đánh giá là một trong những biến cố tài chính trầm trọng nhất lịch sử kinh tế thế giới kể từ cuộc Đại khủng hoảng năm 1929. Khủng hoảng không chỉ làm rung chuyển hệ thống ngân hàng đầu tư tại Phố Wall và các định chế tài chính châu Âu, mà còn nhanh chóng lan tỏa sang nền kinh tế thực, làm gián đoạn chuỗi cung ứng thương mại và đẩy kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

Đối với Việt Nam, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng khiến nền kinh tế trong nước chịu những tác động tiêu cực gián tiếp từ sự suy giảm cầu tiêu dùng toàn cầu, biến động giá cả nguyên nhiên vật liệu quốc tế và sự thắt chặt của thị trường tiền tệ. Trong cơ cấu kinh tế Việt Nam, khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) chiếm đa số về số lượng, giữ vai trò chủ lực trong giải quyết việc làm, đóng góp vào GDP và cung cấp hàng hóa - dịch vụ. Tuy nhiên, nhóm doanh nghiệp này có quy mô vốn hạn chế, năng lực tài chính và quản trị rủi ro thấp, do đó trở thành đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các cú sốc kinh tế vĩ mô. Việc phân tích có hệ thống nguyên nhân, cơ chế lan truyền của cuộc khủng hoảng và đánh giá cụ thể các tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của khối DNVVN là yêu cầu cấp thiết nhằm xây dựng hệ thống giải pháp ứng phó.

Mục tiêu nghiên cứu:

  1. Nghiên cứu bản chất, nguyên nhân sâu xa và diễn biến của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.
  2. Làm rõ cơ chế tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu đến nền kinh tế Việt Nam nói chung và hoạt động của các DNVVN nói riêng.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp trước mắt và dài hạn từ phía Nhà nước cũng như từ phía bản thân các DNVVN nhằm khắc phục khó khăn và tạo tiền đề phát triển bền vững.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Hệ thống hóa cơ chế tạo lập và bùng nổ của bong bóng nợ dưới chuẩn tại Mỹ, cùng quá trình chứng khoán hóa khuếch đại rủi ro tài chính ra phạm vi toàn cầu.
  2. Tổng hợp, lượng hóa các kênh truyền dẫn tác động của khủng hoảng đến tăng trưởng kinh tế, lạm phát, thương mại, hệ thống ngân hàng và thị trường vốn Việt Nam trong năm 2008.
  3. Đánh giá các khó khăn cốt lõi của DNVVN Việt Nam về huy động vốn tín dụng, chi phí sản xuất đầu vào và thị trường tiêu thụ đầu ra.
  4. Xây dựng các định hướng, giải pháp chính sách và quản trị doanh nghiệp phù hợp với bối cảnh thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu (nguyên nhân, cơ chế, diễn biến) và hoạt động sản xuất kinh doanh của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.
  • Phạm vi không gian: Thị trường tài chính quốc tế (tập trung tại Mỹ, châu Âu) và nền kinh tế Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Trọng tâm diễn biến khủng hoảng và các số liệu kinh tế vĩ mô năm 2008, cập nhật các xu hướng và giải pháp đầu năm 2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận tiếp cận vấn đề dựa trên lý luận kinh tế học quốc tế, lý thuyết tài chính - ngân hàng hiện đại và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chính sách quản trị tiền tệ - tín dụng.

Các khái niệm, công cụ tài chính và cơ chế lý thuyết được sử dụng:

  • Cơ chế cho vay thế chấp bất động sản truyền thống và nợ dưới chuẩn: Sử dụng tỷ lệ 28:36 (tỷ lệ trước và sau dựa trên thu nhập hàng tháng) và thang điểm tín dụng FICO (Fair Isaac Corp, thang điểm 300–900, mốc dưới 620 thuộc nhóm rủi ro cao).
  • Các sản phẩm tài chính thế chấp phái sinh: Hợp đồng thế chấp với lãi suất thay đổi (Adjustable Rate Mortgage - ARM / Option ARM), kỹ thuật "tính lại" (recast) khoản vay khi nợ vượt ngưỡng (ví dụ 110% nợ gốc ban đầu).
  • Nghiệp vụ chứng khoán hóa (Securitisation): Quá trình chuyển hóa danh mục cho vay thế chấp thành trái phiếu đảm bảo bằng tài sản thế chấp bất động sản (Mortgage-Backed Securities - MBS) thông qua các pháp nhân mục đích đặc biệt (Special Purpose Vehicle - SPV), phân chia thành các nhóm rủi ro (Tranche A, Tranche B, Tranche Z).
  • Công cụ phòng ngừa rủi ro phái sinh: Hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng / bảo lãnh nợ khó đòi (Credit Default Swap - CDS).
  • Khung pháp lý và chính sách tài chính: Đạo luật Giao dịch Thế chấp Tương đương năm 1980 (Alternative Mortgage Transaction Parity Act 1980), Luật Glass-Steagall (1933–1935), cùng các chính sách giám sát của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) và Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC).

Phương pháp nghiên cứu: Khóa luận vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, kết hợp giữa nghiên cứu lý luận và phân tích thực tiễn. Các phương pháp cụ thể bao gồm:

  • Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu thứ cấp (Desk research).
  • Phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp dữ liệu vĩ mô và chỉ tiêu ngành.
  • Phương pháp so sánh, đối chiếu số liệu theo chuỗi thời gian (giai đoạn 2004–2008) và theo khu vực kinh tế.
  • Phương pháp phân tích logic và quy nạp kinh tế để xác định các mắt xích lan truyền rủi ro.

Nguồn dữ liệu: Các dữ liệu được trích xuất từ báo cáo chính thức của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Cục Thống kê Lao động Mỹ, Financial Times, Bloomberg, Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), Bộ Công Thương, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV) và các hiệp hội ngành nghề liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Nguyên nhân và diễn biến của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu

Chương I phân tích nguồn gốc sâu xa, các công cụ tài chính trung gian và diễn biến lan tỏa của khủng hoảng tài chính từ thị trường Mỹ sang phạm vi toàn cầu:

  1. Nguyên nhân trực tiếp: Khủng hoảng nợ dưới chuẩn tại Mỹ. Việc nới lỏng điều kiện tín dụng, áp dụng lãi suất chào mời thấp ban đầu của các hợp đồng Option ARM và sự gia tăng bong bóng bất động sản đã dẫn đến tình trạng vỡ nợ hàng loạt khi FED nâng lãi suất cơ bản từ 1% (giữa năm 2003) lên 5,25% (giữa năm 2006).
  2. Cơ chế khuếch đại rủi ro: Kỹ thuật chứng khoán hóa cho phép các tổ chức bảo trợ (Fannie Mae, Freddie Mac) và ngân hàng đầu tư chuyển giao rủi ro ra khỏi bảng cân đối kế toán bằng cách phát hành MBS và mua bán CDS. Quy mô thị trường CDS toàn cầu đạt ước tính 62.000 tỷ USD (trong đó thị trường Mỹ chiếm 35.000 tỷ USD), tổng giá trị chứng khoán phái sinh đạt 516.000 tỷ USD, vượt xa quy mô GDP toàn cầu năm 2008 (~60.000 tỷ USD).
Chỉ tiêu / Tổ chức tài chính Con số thiệt hại / Quy mô thị trường ghi nhận trong văn bản
Thị trường phái sinh toàn cầu 516.000 tỷ USD (so với GDP toàn cầu năm 2008 là ~60.000 tỷ USD)
Thị trường CDS toàn cầu / Mỹ 62.000 tỷ USD toàn cầu (Mỹ chiếm 35.000 tỷ USD)
Doanh số cho vay nợ dưới chuẩn Mỹ Đạt gần 700 tỷ USD/năm (2005–2006), chiếm ~25% thị phần cho vay thế chấp
Tập đoàn Bear Stearns Hai quỹ phòng hộ lỗ 1,5 tỷ USD (6/2007); lỗ năm 2007 là 1,9 tỷ USD; bán cho JP Morgan Chase giá 2 USD/cổ phiếu
Tập đoàn Merrill Lynch Lỗ 5,7 tỷ USD quý III/2008; lỗ cả năm 2007 là 19,2 tỷ USD; bị Bank of America thâu tóm giá 29 USD/cổ phiếu
Ngân hàng Lehman Brothers Phá sản ngày 15/9/2008, Barclays mua lại tài sản Bắc Mỹ trị giá 1,75 tỷ USD, Nomura mua lại mảng châu Á và châu Âu
Tập đoàn Bảo hiểm AIG FED bơm 85 tỷ USD giải cứu và nắm giữ 80% cổ phần
Ngân hàng IKB (Đức) Nhận cứu trợ 520 triệu USD; tổng chi phí vượt khủng hoảng ước tính trên 6,1 tỷ Euro (~9 tỷ USD)
Ngân hàng Northern Rock (Anh) Vay khẩn cấp 25 tỷ Bảng Anh (~51 tỷ USD); chính thức bị quốc hữu hóa ngày 17/2/2008
Chỉ số chứng khoán Mỹ năm 2008 Dow Jones giảm 33,8% (~7.300 tỷ USD vốn hóa); Nasdaq giảm 40,5%; S&P 500 giảm 38,5%
  1. Tác động đến kinh tế toàn cầu: Giá dầu thô đạt đỉnh lịch sử 140,39 USD/thùng (ngày 26/6/2008) và 147 USD/thùng (tháng 7/2008), gây áp lực lạm phát cao trong nửa đầu năm 2008 trước khi đảo chiều sụt giảm hơn 60% vào cuối năm do cầu suy sụp. Tăng trưởng GDP thế giới năm 2008 giảm còn 1,7% (so với 3,5% năm 2007) và thương mại toàn cầu suy giảm mạnh.

Chương II: Ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đến hoạt động của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam

Chương II tập trung phân tích thực trạng kinh tế vĩ mô Việt Nam năm 2008 và các tác động trực tiếp, gián tiếp lên khu vực DNVVN:

  1. Tác động đến kinh tế vĩ mô Việt Nam:

    • Tăng trưởng GDP: Năm 2008 đạt 6,23%, mức thấp nhất trong giai đoạn 2004–2008. Khu vực công nghiệp - xây dựng tăng 6,33% (công nghiệp khai thác giảm 3,8%, xây dựng tăng trưởng 0%); khu vực dịch vụ tăng 7,2%; khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt 3,79% (sản lượng lúa tăng 2,7 triệu tấn).
    • Biến động CPI: Diễn biến theo hai giai đoạn đối nghịch. Trong 8 tháng đầu năm, CPI tăng mạnh (đỉnh điểm tháng 2 tăng 3,56%, tháng 5 tăng 3,91%, ngày 21/7 xăng A92 tăng giá 30% lên 19.000 đồng/lít). Bốn tháng cuối năm, CPI quay đầu giảm liên tiếp (tháng 10 giảm 0,19%, tháng 11 giảm 0,76%, tháng 12 giảm 0,68%), làm gia tăng nguy cơ thiểu phát/giảm phát. Chỉ số CPI cả năm 2008 tăng 19,89% so với tháng 12/2007 (bình quân tăng xấp xỉ 23%).
    • Thương mại và cán cân thanh toán: Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt xấp xỉ 63 tỷ USD (tăng 29,5% nhờ giá hàng hóa tăng cao đầu năm), xuất khẩu dầu thô đạt 13,9 triệu tấn (tương đương 10,5 tỷ USD). Kim ngạch nhập khẩu đạt 79,90 tỷ USD (tăng 27,5%). Nhập siêu cả năm dừng ở mức 17 tỷ USD (tỷ lệ nhập siêu/xuất khẩu là 27%, giảm so với mức 29,1% năm 2007).
    • Hệ thống tài chính - tiền tệ: Hệ thống ngân hàng duy trì an toàn thanh khoản (đạt 40.000 tỷ đồng/ngày vào cuối tháng 9/2008), dự trữ ngoại hối tăng thêm 1,2 tỷ USD (đạt trên 21,9 tỷ USD, với 82% gửi tại các NHTW/IMF và 18% tại các NHTM quốc tế uy tín). Trên thị trường chứng khoán, khối ngoại bán ròng 1.278 tỷ đồng cổ phiếu và 13.500 tỷ đồng trái phiếu (tháng 8 đến tháng 10/2008), chỉ số VN-Index giảm trên 65%.

  2. Tác động cụ thể đến khối DNVVN Việt Nam:

    • Khó khăn trong huy động vốn: Chính sách thắt chặt tiền tệ nhằm kiềm chế lạm phát đẩy mặt bằng lãi suất cho vay lên cao, các NHTM thắt chặt điều kiện tín dụng khiến DNVVN thiếu vốn lưu động và đình trệ kế hoạch mở rộng đầu tư.
    • Gia tăng chi phí đầu vào: Biến động giá nguyên liệu thế giới tác động trực tiếp đến giá nguyên liệu nhập khẩu (giá urê tăng 3,3 lần, kali tăng 4 lần, DAP tăng 4,75 lần, lưu huỳnh tăng 12 lần, giá phôi thép lên 19–20 triệu đồng/tấn), làm xói mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp.
    • Thu hẹp thị trường đầu ra: Sức mua trong nước sụt giảm do thu nhập thực tế giảm; thị trường xuất khẩu truyền thống (Mỹ, EU) suy giảm nghiêm trọng các đơn hàng dệt may, da giày, đồ gỗ và nông sản.

Chương III: Một số giải pháp khắc phục hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam và tạo tiền đề phát triển trong tương lai

Chương III hệ thống hóa quan điểm, định hướng phát triển và đề xuất các nhóm giải pháp toàn diện:

  1. Mục tiêu và định hướng phát triển DNVVN: Nâng cao năng lực cạnh tranh, hỗ trợ tiếp cận các nguồn lực tài chính, chuyển dịch cơ cấu sản xuất gắn với công nghệ và chuẩn bị nền tảng hội nhập bền vững.
  2. Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước:
    • Thực thi chính sách tiền tệ linh hoạt, hỗ trợ lãi suất và bảo lãnh tín dụng cho DNVVN thông qua các quỹ hỗ trợ chuyên biệt.
    • Cắt giảm, giãn thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng nhằm hỗ trợ thanh khoản.
    • Đẩy mạnh các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia, hỗ trợ mở rộng thị trường nội địa và tìm kiếm các đối tác xuất khẩu mới.
    • Đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo môi trường kinh doanh thông thoáng và minh bạch.
  3. Nhóm giải pháp từ phía các Doanh nghiệp vừa và nhỏ:
    • Tái cấu trúc bộ máy quản trị, tối ưu hóa quy trình sản xuất và cắt giảm chi phí trung gian không thiết yếu.
    • Đa dạng hóa nguồn vốn huy động, nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính để đáp ứng tiêu chuẩn thẩm định tín dụng của ngân hàng.
    • Chuyển hướng khai thác thị trường nội địa, điều chỉnh phân khúc sản phẩm phù hợp với sức mua thực tế của người tiêu dùng.
    • Chủ động liên kết chuỗi giá trị giữa các DNVVN nhằm chia sẻ chi phí và tăng khả năng thương lượng đầu vào - đầu ra.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính dựa trên số liệu văn bản

Khóa luận đã tổng hợp và phân tích bức tranh kinh tế vĩ mô toàn diện của thế giới và Việt Nam giai đoạn 2007–2008 thông qua hệ thống dữ liệu thực nghiệm:

Tăng trưởng GDP VN 2008: 6,23% (Công nghiệp & XD: 6,33%, Dịch vụ: 7,2%, Nông nghiệp: 3,79%)
Lạm phát CPI VN 2008: 19,89% (so với tháng 12/2007) | CPI bình quân: ~23%
Kim ngạch Xuất khẩu VN 2008: ~63 tỷ USD (+29,5%) | Nhập khẩu: 79,90 tỷ USD (+27,5%)
Nhập siêu VN 2008: 17 tỷ USD (Tỷ lệ nhập siêu/XK: 27%)
Dự trữ ngoại hối VN (tính đến 30/9/2008): Tăng 1,2 tỷ USD (Đạt trên 21,9 tỷ USD)

Hệ thống giải pháp đề xuất

  • Đề xuất mô hình phối hợp giữa chính sách tiền tệ (hỗ trợ lãi suất, tăng hạn mức tín dụng có chọn lọc) và chính sách tài khóa (miễn, giảm, giãn thuế).
  • Đề xuất các giải pháp tự thân cho DNVVN về tái cấu trúc chi phí, nâng cao xếp hạng tín nhiệm nội bộ và cơ cấu lại thị trường tiêu thụ.

Đóng góp của đề tài

  • Làm rõ bản chất tài chính phức tạp của cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn tại Mỹ, bóc tách cơ chế chuyển dịch rủi ro thông qua MBS và CDS dưới góc nhìn kinh tế học quốc tế.
  • Chứng minh luận điểm: Hệ thống ngân hàng Việt Nam ít chịu tác động trực tiếp do tính liên thông tài sản phái sinh thấp, nhưng khu vực kinh tế thực (đặc biệt là DNVVN) chịu tác động gián tiếp rất lớn qua kênh thương mại, chi phí đầu vào và hạn mức tín dụng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Đề tài được hoàn thành vào tháng 05/2009, do đó các phân tích và dữ liệu thực nghiệm chủ yếu dừng lại ở các mốc thời gian năm 2008 và những tháng đầu năm 2009. Các số liệu về tác động đến khối DNVVN phần lớn dựa trên dữ liệu thống kê vĩ mô tổng hợp của các bộ ngành, chưa có điều kiện triển khai khảo sát vi mô diện rộng trực tiếp tại từng nhóm doanh nghiệp cụ thể.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi độ trễ của các gói kích cầu kinh tế năm 2009 đối với DNVVN; mở rộng nghiên cứu thực nghiệm định lượng về tỷ lệ phá sản/phục hồi của DNVVN trong giai đoạn hậu khủng hoảng (2009–2011).

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu học thuật hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế và Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về cơ chế vận hành của các công cụ tài chính phái sinh (MBS, CDS, Option ARM) và quy trình chứng khoán hóa nợ.
  • Các nhà nghiên cứu chính sách kinh tế vĩ mô: Cung cấp chuỗi số liệu và phân tích diễn biến lạm phát - thiểu phát, xuất nhập khẩu và nhập siêu của Việt Nam trong cuộc khủng hoảng năm 2008.
  • Chủ doanh nghiệp và nhà quản trị DNVVN: Tham khảo các bài học thực tiễn về quản trị thanh khoản, kiểm soát chi phí đầu vào và chiến lược xoay trục thị trường trong bối cảnh suy thoái kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân trực tiếp và công cụ tài chính nào đã gây ra cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008?

Nguyên nhân trực tiếp là cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn tại Mỹ, bắt nguồn từ việc cho vay mua nhà đối với các đối tượng có mức tín nhiệm thấp (điểm FICO < 620) thông qua các hợp đồng thế chấp với lãi suất thay đổi (Option ARM). Quá trình này được khuếch đại thông qua nghiệp vụ chứng khoán hóa để phát hành các trái phiếu bất động sản (MBS) và các hợp đồng bảo lãnh nợ khó đòi (CDS) với quy mô thị trường lên tới hàng chục nghìn tỷ USD.

2. Vì sao hệ thống ngân hàng Việt Nam không chịu tác động trực tiếp nặng nề từ cuộc khủng hoảng tài chính Mỹ?

Do mức độ hội nhập tài chính quốc tế của Việt Nam thời điểm năm 2008 chưa sâu, tài khoản vốn chưa mở cửa hoàn toàn cho dòng vốn ra. Các ngân hàng thương mại Việt Nam không nắm giữ hay đầu tư vào các chứng khoán phái sinh bất động sản (MBS) của Mỹ, đồng thời hoạt động tín dụng bất động sản trong nước chủ yếu là cho vay trực tiếp có tài sản đảm bảo, không có cấu trúc phái sinh phức tạp.

3. Diễn biến lạm phát tại Việt Nam trong năm 2008 có đặc điểm gì đặc biệt?

CPI năm 2008 biến động theo hai chiều đối nghịch rõ rệt: 8 tháng đầu năm lạm phát tăng phi mã (đỉnh điểm CPI tháng 2 tăng 3,56%, tháng 5 tăng 3,91%, xăng A92 tăng 30% lên 19.000 đồng/lít vào ngày 21/7); tuy nhiên 4 tháng cuối năm CPI liên tục âm (tháng 10 giảm 0,19%, tháng 11 giảm 0,76%, tháng 12 giảm 0,68%), chuyển nhanh từ áp lực lạm phát sang nguy cơ giảm phát và suy giảm tăng trưởng.

4. Khủng hoảng tài chính toàn cầu tác động đến hoạt động sản xuất kinh doanh của DNVVN Việt Nam qua những kênh nào?

Khủng hoảng tác động qua 3 kênh chính: (1) Khó khăn huy động vốn do lãi suất tăng cao và ngân hàng siết chặt tín dụng; (2) Gia tăng chi phí đầu vào do giá nguyên nhiên vật liệu nhập khẩu tăng vọt trong nửa đầu năm 2008; (3) Suy giảm nghiêm trọng thị trường tiêu thụ đầu ra do sức mua nội địa giảm và các thị trường xuất khẩu chủ lực (Mỹ, EU) cắt giảm đơn hàng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Tiến Dũng đã hệ thống hóa một cách mạch lạc bản chất, nguyên nhân và cơ chế lan truyền của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008 từ thị trường tài chính Mỹ ra toàn thế giới. Thông qua việc phân tích toàn diện các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô năm 2008, công trình đã làm rõ các tác động gián tiếp nhưng nghiêm trọng đến chi phí sản xuất, thanh khoản vốn và thị trường tiêu thụ của khối DNVVN Việt Nam. Hệ thống giải pháp đề xuất kết hợp hài hòa giữa sự hỗ trợ vĩ mô của Nhà nước và năng lực thích ứng nội tại của doanh nghiệp, mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn vững chắc cho nghiên cứu kinh tế đối ngoại.