ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh sốt xuất huyết Dengue là loại bệnh mắc phải khi nhiễm vi rút Dengue, đặc trưng bởi sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, đau cơ - khớp và phát ban. Vi rút này được truyền qua vết đốt của muỗi cái Aedes aegypti [38]. Bệnh có thể gây ra đại dịch, nổi lên nhanh chóng ở nhiều nơi trên Thế giới. Ước tính hiện nay có đến 50-100 triệu ca sốt xuất huyết (SXH) hàng năm tại hơn 100 quốc gia dịch, gây nguy cơ cho gần một nửa dân số thế giới.
Bệnh phát triển ở các vùng đô thị nghèo, ngoại ô và nông thôn, nhưng cũng ảnh hưởng đến các khu dân cư khá giả ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới [13]. Việt Nam là một nước nhiệt đới, nóng ẩm mưa nhiều, cộng thêm hệ thống sông ngòi chằn chịt, lí do này trở thành điều kiện thuận lợi để muỗi sinh sôi phát triển. Vì muỗi hút máu người để sống và sinh sản nên chúng càng gây cho người cảm giác khó chịu và ngứa ngáy hơn bất kỳ động vật nào khác. Tuy nhiên hiện nay vẫn chưa có thuốc đặc trị, chưa có vắc xin phòng ngừa bệnh SXH hiệu quả.
Biện pháp phòng chống dịch chủ yếu vẫn là kiểm soát trung gian truyền bệnh [10]. Chẳng hạn như dùng nhang muỗi, màn chống muỗi, vợt bắt muỗi,. nhưng tiện dụng hơn cả vẫn là sử dụng các dạng kem chống muỗi. Trên thị trường nổi tiếng với các sản phẩm như Soffel, Remos… Nhìn chung, các sản phẩm này dù khác nhau về mùi hương nhưng thành phần chủ yếu vẫn là DEET, một hóa chất tổng hợp đem lại hiệu quả xua đuổi muỗi cao.
Tuy nhiên, khi sử dụng DEET thường xuyên có thể dẫn đến các kích thích về mắt và các nguy cơ của chứng động kinh, mất ngủ, suy giảm nhận thức, tâm trạng thất thường, các tế bào thần kinh bị tổn thương và chết. Những hệ quả này rất dễ xảy ra ở trẻ em, do làn da của trẻ rất nhạy cảm, hệ thần kinh và não bộ lại đang trong quá trình phát triển nên dễ hấp thu và chịu tác động của DEET [33]. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy khả năng chống muỗi của DEET không còn hiệu quả như trước do các tế bào thần kinh thụ cảm của muỗi ít phản ứng với DEET [35]. Chính vì vậy, cân nhắc giữa lợi ích và rủi ro mang lại của các sản phẩm hoá học, thị trường bây giờ ưa chuộng các sản phẩm có nguồn gốc thực vật.
Đặc biệt là sử dụng 2 tinh dầu. Các chất xua đuổi được bán trên thị trường về cơ bản bao gồm các loại tinh dầu từ cây Cymbopogon nardus, Eucalyptus maculata, Cymbopogon digvatus, Mentha piperita, Azadirachta indica. Sự có sẵn và ít tác động xấu đến môi trường làm tăng sự quan tâm đối với thuốc đuổi muỗi có nguồn gốc thực vật, như là một giải pháp thay thế cho thuốc đuổi muỗi hóa học [29]. Tuy nhiên, dù đem lại lợi ích cao và an toàn nhưng tinh dầu lại dễ bay hơi dẫn đến thời gian bảo vệ ngắn.
Ở nồng độ cao sẽ giúp tăng thời gian bảo vệ nhưng cũng có thể dẫn đến viêm da [19]. Giải pháp được đưa ra là sử dụng hợp chất có thành phần từ tự nhiên nhưng phải có hiệu quả tốt tương tự như chất xua đuổi muỗi DEET. Là một monoterpen có sự bay hơi tương đối thấp, para-menthan-3,8-diol (PMD) hứa hẹn là một hợp chất thay thế cho DEET. PMD cũng là một trong ba sản phẩm duy nhất (gồm DEET, Picaridin và PMD) được Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) khuyên dùng để chống lại vi rút West Nile, một vi rút do muỗi lây lan có thể gây bệnh thần kinh và thậm chí là gây tử vong [31].
Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) liệt kê PMD có hiệu quả chống lại bất kỳ sinh vật nào (muỗi, bọ chét, loài gặm nhắm,.) có thể gây ra hoặc truyền bệnh cho người nhưng vẫn đảm bảo an toàn cho người [41]. Nhưng hiện nay, trên thị trường Việt Nam vẫn chưa có sản phẩm xua đuổi muỗi như vậy nên tác giả thực hiện đề tài “Nghiên cứu khả năng xua muỗi Aedes aegypti của para-menthan-3,8-diol bán tổng hợp từ tinh dầu Bạch đàn chanh (Eucalyptus citriodora)” để có thể khắc phục nhược điểm của DEET và các loại tinh dầu thông thường, tìm ra một sản phẩm mới an toàn, hiệu quả và có thời gian bảo vệ lâu dài cho người tiêu dùng Việt Nam. Chiết xuất tinh dầu Bạch đàn chanh bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước. Bán tổng hợp hỗn hợp sản phẩm chứa para-menthan-3,8-diol (PMD) từ tinh dầu Bạch Đàn Chanh Eucalyptus citriodora và phân tích thành phần hóa học bằng phương pháp sắc ký khí – khổi phổ GC-MS.
Kết tinh PMD từ hỗn hợp sản phẩm chứa PMD và xác định cấu trúc. Thử nghiệm hoạt tính xua đuổi muỗi Aedes aegypti của tinh dầu Bạch đàn chanh, hỗn hợp sản phẩm chứa PMD và tinh thể PMD trên tình nguyện viên. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT 2.
Đại cương về bệnh sốt xuất huyết Vi rút Dengue (chủ yếu do muỗi cái Aedes aegypti lây truyền) gây ra bệnh SXH ở khắp các khu vực nhiệt đới trên thế giới. Tỷ lệ mắc bệnh SXH ngày càng gia tăng. Hơn 3,9 tỷ người ở hơn 129 quốc gia có nguy cơ mắc bệnh SXH, với ước tính khoảng 96 triệu trường hợp có triệu chứng và ước tính khoảng 40.000 ca tử vong mỗi năm. Muỗi cái Aedes aegypti truyền bệnh thông qua vết đốt của chúng.
Sau khi đốt bệnh nhân nhiễm SXH, muỗi sẽ tiếp tục đi đốt những người khác và bằng cách này chúng sẽ lan truyền mầm bệnh. Bệnh này không thể lây trực tiếp từ người sang người [20], [43] .1 Muỗi truyền bệnh Sốt xuất huyết cho người (Nguồn https://suckhoedoisong.vn) SXH có các triệu chứng không đặc hiệu bao gồm: sốt (lên đến 39 oC), chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da, ớn lạnh, đau khớp, đau đầu, đau cơ và các bất thường trong xét nghiệm gan. Các biến chứng nghiêm trọng nhất liên quan đến hội chứng sốc SXH với tỷ lệ tử vong lên đến 50% [37]. Bệnh xảy ra quanh năm và thường tăng mạnh vào mùa mưa.
Bệnh gặp ở cả trẻ em và người lớn. 5 Ở Việt Nam, SXH lưu hành rất phổ biến, ở cả 4 miền Bắc, Trung, Nam và Tây Nguyên, kể cả ở thành thị và nông thôn, bệnh xảy ra quanh năm nhưng thường bùng phát thành dịch lớn vào mùa mưa, nhất là vào các tháng 7, 8, 9, 10. Tình hình dịch bệnh trên thế giới Trong 5 thập kỷ qua, tỷ lệ mắc bệnh SXH đã tăng gấp 30 lần (Xem Hình 2. Ước tính khoảng 50-100 triệu ca nhiễm mới xảy ra ở hơn 100 quốc gia dịch, mức độ lây lan rộng đến cả các khu vực chưa bị ảnh hưởng bởi dịch trước đó.
Hàng năm phát sinh thêm hàng trăm nghìn ca bệnh nặng, bao gồm 20.000 ca tử vong. Mỗi năm, chi phí ước tính cho các trường hợp cấp cứu và nhập viện là 514-1.394$, thường là nhóm dân số nghèo bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, các con số thực tế còn lớn hơn do số lượng báo cáo còn hạn chế và sự phân loại các trường hợp SXH đã được ghi nhận còn nhiều sai sót [42]. Số ca sốt xuất huyết nặng - trung bình được báo cáo cho WHO hàng năm trong giai đoạn 1955–2010 (Nguồn: WHO, Global Strategy for Dengue Prevention and Control, 2020) 6 Hình 2.
Số ca mắc Sốt xuất huyết trung bình ở 30 quốc gia/ vùng lãnh thổ có dịch bệnh cao nhất theo báo cáo của WHO, 2004 – 2020 (Nguồn: WHO, Global Strategy for Dengue Prevention and Control, 2020) Theo báo cáo ngày 13/08/2020 của WHO, nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới vẫn tiếp tục ghi nhận số ca mắc và tử vong cao [44] - Malaysia: 66.199 ca mắc và 109 ca tử vong.160 ca mắc, 200 ca tử vong.834 ca mắc, tăng cao hơn cùng kỳ năm 2019 và giai đoạn 5 năm trước.155 ca mắc và 9 ca tử vong.450 ca mắc và 5 ca tử vong. - Riêng khu vực châu Mỹ La tinh đã ghi nhận tổng số 1.477 ca mắc, 725 ca tử vong. Trong đó cao nhất tại Brazil (1.245 ca mắc, 465 ca tử vong), Paraway (220.234 ca mắc, 73 ca tử vong), Bolivia (83.533 ca mắc, 19 ca tử vong), Argentina (79.775 ca mắc, 25 ca tử vong), Colombia (67.560 ca mắc, 36 ca tử vong), Mexico (55.048 ca mắc, 28 ca tử vong). Tình hình dịch bệnh tại Việt Nam Trong tháng 10/2020 (tính từ 19/09/2020 - 18/10/2020) cả nước ghi nhận 19.365 trường hợp mắc SXH, trong đó có 6 trường hợp tử vong.
So với cùng kỳ năm trước, số trường hợp mắc SXH giảm 54,7% (số trường hợp mắc SXH trong tháng 10/2019 7 là 42.779 trường hợp, trong đó có 3 trường hợp tử vong). So với tháng trước, số trường hợp mắc SXH tăng 16,9% (số trường hợp mắc SXH trong tháng 9/2020 là 16.562 trường hợp, trong đó có 4 trường hợp tử vong). Các địa phương có số ca mắc SXH cao là Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Bến Tre, Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. Tính chung trong 10 tháng cả nước đã ghi nhận 84.411 trường hợp mắc SXH, trong đó có 13 trường hợp tử vong [9].
MUỖI AEDES AEGYPTI 2. Vị trí phân loại Bảng 2. Phân loại khoa học của muỗi Aedes aegypti (Nguồn: https://vi.org/wiki/Aedes_aegypti) Phân loại Tên khoa học Giới Animalia (Động vật) Ngành Arthropoda (Chân khớp) Lớp Insecta (Côn trùng) Bộ Diptera (Hai cánh) Họ Culicidae (Muỗi) Chi Aedes Loài Aedes aegypti 2. Sự phân bố muỗi Aedes aegypti Muỗi Aedes aegypti (hay còn gọi là muỗi vằn) là véc tơ chính truyền vi rút Dengue trong cộng đồng.
Ở một số địa phương, một số loài muỗi khác có thể cũng truyền vi rút Dengue nhưng tỉ lệ truyền bệnh là không đáng kể. Loài muỗi này có nguồn gốc từ Châu Phi nhưng theo sự phát triển của xã hội, nhu cầu giao thương, buôn bán, đi lại ngày càng mở rộng, dẫn đến sự phân bố của chúng sang các khu vực khác trên thế giới, đặc biệt là ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Sự gia tăng dân số toàn cầu cũng như quá trình đô thị hóa kéo theo các tình trạng: thiếu nước sạch, quản lí rác thải và vệ sinh kém. Các dụng cụ chứa nước uống, nước 8 sinh hoạt, bao gồm bể, bi, lu, xô chậu, dụng cụ phế thải còn tồn đọng nhiều nước.
Tất cả đã tạo thêm nhiều môi trường sinh sản phù hợp cho muỗi [18]. Tại Việt Nam, muỗi vằn xuất hiện ở hầu hết các khu vực, bao gồm miền Nam, miền Trung, miền Bắc và cả Tây Nguyên. Đặc điểm hình thái Râu của Aedes aegypti trưởng thành nhẵn và có hình trụ. Nó có một sợi lông duy nhất.