Khoá Luận Tốt Nghiệp Đại Học: Khám Phá Trải Nghiệm Và Sáng Tạo Với Mực Dẫn Điện

Khoá luận tốt nghiệp của Phạm Thị Thu Hằng tập trung vào việc nghiên cứu và ứng dụng mực dẫn điện trong… 53 trang · Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 · 2019.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Thị Xuyến
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
• Đề tài: Trải nghiệm và sáng tạo với chủ đề Mực dẫn điện
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Cấu trúc khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM VÀ SÁNG TẠO TRONG MÔN VẬT LÍ
• 1.1. Tổng quan về hoạt động trải nghiệm sáng tạo
• 1.2. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình trung học phổ thông
• 1.3. Vị trí và vai trò của HĐTNST trong giáo dục
• 1.4. Nội dung và hình thức tổ chức HĐTNST trong nhà trường
• 1.5. Quy trình thiết kế và triển khai HĐTNST
• 1.6. Đánh giá trong tổ chức dạy học hoạt động trải nghiệm sáng tạo
• 1.7. Lí luận về dạy học phát triển năng lực sáng tạo
• 1.7.1. Khái niệm năng lực sáng tạo
• 1.7.2. Các biểu hiện của năng lực sáng tạo
• 1.7.3. Các biện pháp phát triển năng lực sáng tạo
• 1.8. Điều tra thực tế về tổ chức dạy học trải nghiệm sáng tạo môn Vật lí trong các trường phổ thông hiện nay
• 1.8.1. Mục đích điều tra
• 1.8.2. Phương pháp điều tra
• 1.8.3. Những thuận lợi và khó khăn
• 1.8.4. Kết quả điều tra
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG, TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO VỚI CHỦ ĐỀ: “MỰC DẪN ĐIỆN”
• 2.1. Mục tiêu dạy học của chủ đề
• 2.2. Kiến thức Vật lý trong chủ đề mực dẫn điện
• 2.3. Nội dung kiến thức Vật lý trong chủ đề
• 2.4. Xây dựng một số thí nghiệm trong chủ đề
• 2.4.1. Thí nghiệm 1: Mạch dẫn điện bằng giấy bạc
• 2.4.2. Thí nghiệm tạo mực dẫn điện
• 2.5. Tiến trình tổ chức dạy học theo chủ đề
• 2.6. Vai trò phát triển NLST qua từng hoạt động
• 3. CHƯƠNG 3: DỰ KIẾN THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương thức thực nghiệm sư phạm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. DANH MỤC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Khoá Luận Tốt Nghiệp

Khoá luận tốt nghiệp của Phạm Thị Thu Hằng tập trung vào việc nghiên cứu và ứng dụng mực dẫn điện trong giáo dục. Đề tài này không chỉ là một phần của chương trình đào tạo đại học mà còn là một bước đột phá trong việc kết hợp trải nghiệm học tập và sáng tạo trong môn Vật lý. Khoá luận này đã được thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Lê Thị Xuyến, người đã định hướng và hỗ trợ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu.

1.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của khoá luận là xây dựng và tổ chức các hoạt động dạy học trải nghiệm với chủ đề mực dẫn điện, nhằm tăng cường tính sáng tạo và trải nghiệm thực tế cho học sinh THPT. Điều này phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục, hướng tới phát triển năng lực toàn diện cho học sinh.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh THPT. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng kiến thức Vật lý trong các hoạt động trải nghiệm với chủ đề mực dẫn điện, nhằm khám phá và ứng dụng các tính chất của vật liệu dẫn điện.

II. Trải Nghiệm Học Tập

Trải nghiệm học tập là một phần không thể thiếu trong khoá luận này. Tác giả đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học thông qua thực hành và trải nghiệm thực tế, đặc biệt trong môn Vật lý. Trải nghiệm sáng tạo không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về lý thuyết mà còn phát triển các kỹ năng thực tiễn và tư duy sáng tạo.

2.1. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được thiết kế để học sinh có thể vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Trong khoá luận, các hoạt động này được tổ chức dưới nhiều hình thức như thí nghiệm, dự án, và các hoạt động nhóm, giúp học sinh phát triển năng lực sáng tạo và làm việc nhóm.

2.2. Vai trò của trải nghiệm trong giáo dục

Theo tác giả, trải nghiệm học tập không chỉ là một phương pháp dạy học hiệu quả mà còn là một công cụ quan trọng để phát triển năng lực sáng tạo và tư duy phản biện của học sinh. Điều này phù hợp với mục tiêu đổi mới giáo dục, hướng tới phát triển toàn diện cả về kiến thức và kỹ năng.

III. Sáng Tạo Với Mực Dẫn Điện

Sáng tạo với mực dẫn điện là trọng tâm của khoá luận. Tác giả đã nghiên cứu và ứng dụng mực dẫn điện trong các hoạt động dạy học, nhằm khám phá các tính chất và tiềm năng của vật liệu này. Mực dẫn điện không chỉ là một công cụ học tập mà còn là một phương tiện để học sinh thực hành và sáng tạo.

3.1. Tính chất của mực dẫn điện

Mực dẫn điện là một vật liệu có khả năng dẫn điện, được sử dụng trong nhiều ứng dụng thực tiễn. Trong khoá luận, tác giả đã nghiên cứu các tính chất cơ bản của mực dẫn điện, bao gồm độ dẫn điện, độ bền, và khả năng ứng dụng trong các thí nghiệm Vật lý.

3.2. Ứng dụng của mực dẫn điện

Mực dẫn điện được ứng dụng trong nhiều hoạt động dạy học, từ việc tạo mạch điện đơn giản đến các dự án sáng tạo phức tạp hơn. Tác giả đã thiết kế các thí nghiệm và hoạt động nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động và tiềm năng của mực dẫn điện trong thực tiễn.

IV. Nghiên Cứu Khoa Học

Nghiên cứu khoa học là một phần quan trọng trong khoá luận. Tác giả đã áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học để khám phá và ứng dụng mực dẫn điện trong giáo dục. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực vật liệu dẫn điện.

4.1. Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu lý luận, thực nghiệm sư phạm, và tổng kết kinh nghiệm để thực hiện khoá luận. Các phương pháp này giúp đảm bảo tính khoa học và thực tiễn của nghiên cứu, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho các hoạt động dạy học.

4.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy mực dẫn điện có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ học sinh phát triển năng lực sáng tạo và tư duy khoa học. Các hoạt động trải nghiệm với mực dẫn điện đã giúp học sinh hiểu sâu hơn về các khái niệm Vật lý và ứng dụng chúng vào thực tiễn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trong bối cảnh ngành giáo dục Việt Nam triển khai đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội và Quyết định số 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Mục tiêu cốt lõi của chương trình mới là chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của học sinh. Trong đó, hoạt động trải nghiệm sáng tạo (HĐTNST) được xác định là một hoạt động giáo dục bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12, tạo điều kiện cho người học vận dụng kiến thức tích hợp vào thực tiễn đời sống, phát triển năng lực thiết kế, tổ chức hoạt động, định hướng nghề nghiệp và thích ứng với cuộc sống.

Đối với môn Vật lí, dự thảo chương trình giáo dục phổ thông mới nhấn mạnh việc thiết kế nội dung chú trọng bản chất và ý nghĩa vật lí của các đối tượng, đề cao tính thực tiễn, giảm bớt khuynh hướng toán học hóa, đồng thời khơi gợi sự say mê và tăng cường khả năng ứng dụng thực tế. Xuất phát từ bản chất Vật lí là môn khoa học thực nghiệm và thực trạng học sinh phổ thông còn gặp nhiều khó khăn khi liên hệ giữa lý thuyết điện học với đời sống, tác giả Phạm Thị Thu Hằng đã chọn đề tài nghiên cứu cho khóa luận tốt nghiệp ngành Sư phạm Vật lí.

Mục đích nghiên cứu: Xây dựng và tổ chức dạy học trải nghiệm với chủ đề "Mực dẫn điện" nhằm tăng cường tính trải nghiệm và tính sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông (THPT).

Nhiệm vụ nghiên cứu (theo văn bản):

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
2. Nghiên cứu nội dung kiến thức Vật lí có liên quan đến mạch điện, các chất dẫn điện.
3. Xây dựng tiến trình các hoạt động dạy học trải nghiệm sáng tạo về mực dẫn điện.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh THPT.
• Phạm vi nghiên cứu: Tổ chức cho học sinh THPT sử dụng kiến thức Vật lí trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo với chủ đề "Mực dẫn điện".

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các định hướng giáo dục hiện đại và các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (gồm các Công văn số 791, 3031, 5555, 1290, 7291). Tác giả dẫn chiếu quan điểm của nhiều tổ chức và nhà nghiên cứu quốc tế về học tập qua trải nghiệm: UNESCO (tạo dựng môi trường học tập suốt đời), Balleux (chất keo gắn kết nhà trường với đời sống), M. Lindeman (đặt học sinh vào giải quyết tình huống thực tiễn) và J. Kolb (phát triển năng lực sáng tạo dựa trên môi trường tương tác). Về lý luận phát triển năng lực sáng tạo, tác giả phân tích khái niệm từ các công trình của Huỳnh Văn Sơn, Hồ Bá Thâm và tiếp thu định nghĩa của Trần Việt Dũng: năng lực sáng tạo là khả năng tạo ra cái mới có giá trị của cá nhân dựa trên tổ hợp các phẩm chất độc đáo của cá nhân đó.

Về phương pháp luận giáo dục, nghiên cứu kế thừa quy trình kỹ thuật 8 bước thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo quan điểm hoạt động:

• Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
• Bước 2: Đặt tên cho hoạt động (đảm bảo rõ ràng, phản ánh chủ đề, tạo ấn tượng).
• Bước 3: Xác định mục tiêu của hoạt động (về kiến thức, kỹ năng, thái độ).
• Bước 4: Xác định nội dung, phương pháp, phương tiện và hình thức hoạt động.
• Bước 5: Lập kế hoạch (tìm kiếm nguồn lực nhân - vật lực, tối ưu chi phí, cân đối mục tiêu).
• Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên bản giấy (phân chia tiến trình, nhiệm vụ, yêu cầu sản phẩm).
• Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình hoạt động.
• Bước 8: Lưu trữ kết quả hoạt động vào hồ sơ của học sinh.

Khóa luận sử dụng ba nhóm phương pháp nghiên cứu chính:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Đọc, phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên ngành về giáo dục học, tâm lý học và lý luận dạy học môn Vật lí.
• Phương pháp điều tra thực tế và tổng kết kinh nghiệm: Thiết kế phiếu phỏng vấn giáo viên và phiếu điều tra học sinh nhằm đánh giá thực trạng tổ chức dạy học trải nghiệm sáng tạo.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Dự kiến quy trình triển khai các hoạt động dạy học đã thiết kế vào trường THPT để kiểm chứng giả thuyết khoa học.

Nguồn dữ liệu thực trạng được thu thập trực tiếp tại 3 trường THPT: THPT Bến Tre (Vĩnh Phúc), THPT Xuân Hòa (Vĩnh Phúc) và THPT Kim Anh (Hà Nội). Mẫu khảo sát gồm 15 giáo viên giảng dạy môn Vật lí và 134 học sinh THPT.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học trải nghiệm và sáng tạo trong môn Vật lí

Chương này tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, các hình thức tổ chức, quy trình thiết kế và công tác kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học. Đánh giá trong HĐTNST bao gồm đánh giá cá nhân và tập thể qua các công cụ: phiếu tự đánh giá, bản thu hoạch cá nhân, phiếu quan sát của giáo viên, bảng kiểm, nhật ký và phiếu đánh giá của cha mẹ học sinh. Khóa luận cũng xác định các biểu hiện của năng lực sáng tạo trong học tập (tìm vấn đề mới, nêu dự đoán có căn cứ, phân tích ưu nhược điểm giải pháp, đề xuất giải pháp cải tiến) và xây dựng bảng tiêu chí đánh giá năng lực sáng tạo theo 3 cấp độ (1 điểm, 2 điểm, 3 điểm).

Về mặt thực tiễn, tác giả tổng hợp số liệu khảo sát thực trạng từ 15 giáo viên và 134 học sinh tại 3 trường THPT được điều tra:

Đối tượng khảo sát	Chỉ số khảo sát	Số lượng	Tỷ lệ (%)
Giáo viên (Tổng số: 15)	Đã từng thiết kế và tổ chức thường xuyên	5	33,33%
	Đã từng thiết kế và tổ chức nhưng ít	6	40,00%
	Chưa từng tổ chức HĐTNST	4	26,67%
Học sinh (Tổng số: 134)	Tham gia hình thức tham quan, dã ngoại	37	27,40%
	Tham gia hình thức hội thi, cuộc thi	35	25,93%
	Tham gia hình thức tổ chức trò chơi	26	19,26%
	Tham gia hoạt động giao lưu	20	14,81%
	Tham gia hình thức câu lạc bộ	17	12,60%
	Chưa biết đến HĐTNST	20	14,93%
	Đã biết nhưng chưa được tham gia học	30	22,39%
	Khó khăn: Không biết vận dụng kiến thức vào đời sống	77	57,33%
	Khó khăn: Hiểu biết kiến thức Vật lí còn hạn chế	47	35,00%

Kết quả khảo sát phản ánh việc tổ chức HĐTNST môn Vật lí ở trường phổ thông hiện nay còn dừng lại ở mức tìm hiểu, chưa phổ biến. Các hoạt động trải nghiệm chủ yếu do Đoàn trường tổ chức mang tính phong trào, ít gắn với chuyên môn môn học. Đa số học sinh gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức lý thuyết vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Chương 2: Xây dựng, tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo với chủ đề: “Mực dẫn điện”

Chương 2 trình bày nội dung kiến thức Vật lí liên quan, thiết kế thí nghiệm chế tạo và quy trình tổ chức dạy học theo chủ đề. Kiến thức trọng tâm bao gồm: khái niệm chất dẫn điện, chất cách điện, bản chất dòng điện trong kim loại, sự phụ thuộc của điện trở suất kim loại vào nhiệt độ theo công thức $\rho = \rho_0[1 + \alpha(t - t_0)]$, suất điện động của cặp nhiệt điện $E = \alpha_T(T_1 - T_2)$, điều kiện mạch điện kín và mạch điện hở.

Tác giả đã xây dựng hai phương án thí nghiệm thực hành:

• Thí nghiệm 1: Mạch dẫn điện bằng giấy bạc. Dụng cụ gồm giấy bạc, đinh ghim nhôm, bìa các-tông kích thước 40 cm, pin nguồn, bóng đèn LED, kẹp giấy làm khóa K. Giấy bạc được cắt thành hình chữ nhật thay thế dây dẫn, liên kết bằng đinh ghim nhôm để tạo mạch kín thắp sáng đèn LED.
• Thí nghiệm 2: Chế tạo mực dẫn điện. Dụng cụ gồm than chì (tách từ lõi pin), keo sữa, màu acrylic đen, nguồn pin và đèn LED. Hỗn hợp bột than chì, keo sữa và màu acrylic được phối trộn tạo thành dung dịch keo sệt, dùng vẽ mạch dẫn trực tiếp lên giấy, gỗ hoặc nhựa.

Tiến trình dạy học được thiết kế thành chuỗi 3 hoạt động cụ thể:

• Hoạt động 1: Trò chơi "Chiếc hộp bí mật" (5 phút). Lớp chia làm 3 đội, 1 người dẫn chương trình (MC) và 4 giám khảo. Hộp chứa các vật liệu dẫn điện và cách điện (bông, vải, giấy bạc, than chì, gỗ, nhựa, mạt sắt, xốp). Mỗi đội có 1 phút lấy vật liệu qua các ngăn cửa và tiến hành phân loại. Mục tiêu rèn luyện năng lực làm việc nhóm và tái hiện kiến thức chất dẫn điện, cách điện.
• Hoạt động 2: Thiết kế mạch điện (15 phút). Ban tổ chức phát cho mỗi đội một hộp gồm 1 đèn LED, 1 nguồn pin, giấy bạc và đinh ghim. Các nhóm có 10 phút thảo luận và lắp ráp mạch điện kín làm sáng đèn. Có quy định quyền dùng "nút cấp cứu" (giáo viên hỗ trợ gợi ý trong 1 phút). Mỗi đội thuyết trình 2 phút; ban giám khảo cùng các đội chấm điểm chéo theo thang tiêu chí.
• Hoạt động 3: Chế tạo mực dẫn điện (25 phút). Học sinh theo dõi video minh họa bút dẫn điện, sau đó lựa chọn 1 trong 3 hộp nguyên liệu để thử nghiệm:
  • Hộp 1 (Mạt sắt và mực bút xóa): Mạt sắt bị hòa tan/kết tủa trong dung môi bút xóa, không có khả năng dẫn điện.
  • Hộp 2 (Hồ tinh bột nước và bột đồng): Hỗn hợp dẫn điện nhưng thời gian khô rất lâu, điện trở lớn khiến đèn LED phát sáng yếu.
  • Hộp 3 (Than chì và màu acrylic đen): Hỗn hợp dẫn điện khả thi hơn nhưng độ sáng bóng đèn chưa tối ưu. Giáo viên cùng học sinh phân tích và đề xuất giải pháp cải tiến: bổ sung keo sữa để tăng tính kết dính và mật độ hạt than chì, từ đó tăng độ dẫn điện của đường vẽ trên các vật liệu giấy, nhựa, gỗ.

Khóa luận xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh trong chủ đề theo bảng điểm từ 1 đến 3:

Hoạt động	Tiêu chí đánh giá	Mức 3 điểm	Mức 2 điểm	Mức 1 điểm
Hoạt động 2	Đưa ra ý tưởng thiết kế mạch điện	Tự đưa ra ý tưởng thiết kế mạch điện hợp lí, logic, độc đáo	Đưa ra được ý tưởng thiết kế hợp lí, cần sự gợi ý của GV	Không đưa ra được ý tưởng thiết kế mạch điện
	Thực hiện giải pháp đã lựa chọn	Thực hiện thành công thí nghiệm, đèn sáng đúng tiêu chí	Thực hiện thành công thí nghiệm dưới sự hướng dẫn của GV	Không tiến hành được thí nghiệm
Hoạt động 3	Đề xuất phương án tạo ra sản phẩm	Tự đề xuất được phương án tạo ra chất dẫn điện	Đề xuất phương án tạo chất dẫn điện nhờ gợi ý của GV	Không đưa ra được phương án tạo ra sản phẩm
	Phân tích, đánh giá ưu nhược điểm	Tự phân tích, lựa chọn giải pháp tối ưu thay thế dây điện	Đánh giá được ưu nhược điểm vật liệu thay thế nhờ GV gợi ý	Không phân tích, đánh giá được ưu nhược điểm giải pháp
	Thực hiện chế tạo mực dẫn điện	Tự chế tạo thành công mực dẫn điện	Chế tạo thành công mực dẫn điện dưới sự hướng dẫn của GV	Không thực hiện thành công thí nghiệm
	Đề xuất phương án cải tiến	Đề xuất được 1-2 phương án cải tiến (thêm keo sữa tăng kết dính)	Đề ra được 1 phương án cải tiến sản phẩm	Không đề ra được phương án cải tiến

Chương 3: Dự kiến thực nghiệm sư phạm

Chương 3 xây dựng kế hoạch thực nghiệm nhằm kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết khoa học và khẳng định tính khả thi của tiến trình dạy học đã biên soạn.

• Mục đích: Đánh giá tác động của chủ đề HĐTNST "Mực dẫn điện" đối với việc phát triển năng lực sáng tạo của học sinh.
• Đối tượng dự kiến: Học sinh khối 11 tại Trường THPT Kim Anh (Hà Nội).
• Phương thức thực hiện: Kết hợp quan sát trực tiếp các giờ học thực nghiệm; trao đổi chuyên môn với giáo viên giảng dạy Vật lí về biểu hiện sáng tạo của học sinh; thu thập và phân tích định tính phiếu khảo sát ý kiến sau thực nghiệm.
• Kết luận sơ bộ: Việc cho học sinh tự thiết kế và chế tạo sản phẩm học tập giúp phát huy tư duy bậc cao, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và hỗ trợ người học nắm vững bản chất kiến thức tốt hơn so với phương pháp dạy học truyền thống.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu và nội dung thực tế:

• Cung cấp số liệu khảo sát thực trạng dạy học trải nghiệm sáng tạo môn Vật lí từ 15 giáo viên và 134 học sinh tại 3 trường THPT, chỉ rõ nguyên nhân học sinh gặp rào cản khi ứng dụng kiến thức vào thực tế (57,33% không biết vận dụng kiến thức; 35,00% hạn chế về hiểu biết vật lí).
• Xây dựng hoàn chỉnh tiến trình dạy học chủ đề "Mực dẫn điện" với 3 hoạt động nối tiếp (5 phút, 15 phút, 25 phút), tích hợp cơ chế trợ giúp ("nút cấp cứu" 1 phút) và hình thức đánh giá chéo giữa các nhóm học sinh.
• Xác định được phương án phối trộn mực dẫn điện tự chế khả thi từ than chì, màu acrylic đen và keo sữa; thực hiện thành công việc vẽ mạch điện kín thắp sáng bóng LED trên nhiều bề mặt (giấy, nhựa, gỗ).
• Xây dựng bộ công cụ rubric đánh giá năng lực sáng tạo và sản phẩm thực hành theo thang đo 3 cấp độ rõ ràng.

Về đóng góp của đề tài:

• Đóng góp về mặt lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học trải nghiệm sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THPT trong môn Vật lí.
• Đóng góp về mặt thực tiễn: Thiết kế được chủ đề dạy học thực nghiệm "Mực dẫn điện" với nguyên liệu dễ tìm, chi phí thấp, đóng vai trò là tài liệu tham khảo cho giáo viên và sinh viên ngành sư phạm trong quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế do điều kiện thời gian, kinh phí và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học ban đầu của tác giả:

• Địa bàn khảo sát thực trạng mới giới hạn ở 3 trường THPT thuộc Vĩnh Phúc và Hà Nội với quy mô mẫu 15 giáo viên và 134 học sinh, chưa bao quát được nhiều khu vực địa lý khác nhau do khó khăn về đi lại.
• Nội dung thực nghiệm sư phạm ở Chương 3 mới dừng lại ở mức "dự kiến" kế hoạch và phương thức tiến hành trên học sinh lớp 11 Trường THPT Kim Anh, chưa có số liệu thống kê thực nghiệm đối chứng định lượng (điểm số trước và sau thực nghiệm, độ lệch chuẩn, kiểm định độ tin cậy thống kê).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là: Triển khai thực nghiệm sư phạm đầy đủ trên lớp học thực tế theo kế hoạch đã lập; thu thập số liệu kiểm chứng định lượng để đo lường mức độ phát triển năng lực sáng tạo; hoàn thiện thêm tỉ lệ phối trộn mực dẫn điện để nâng cao độ bền và khả năng dẫn điện trên nhiều bề mặt vật liệu khác nhau.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực đối với:

• Giáo viên Vật lí THPT: Có thể ứng dụng trực tiếp tiến trình 3 hoạt động của chủ đề "Mực dẫn điện" vào các tiết hoạt động trải nghiệm sáng tạo, câu lạc bộ khoa học (STEM), hoặc các bài học về dòng điện không đổi và chất dẫn điện.
• Sinh viên chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lí: Tham khảo quy trình 8 bước thiết kế hoạt động trải nghiệm, cách thức xây dựng phiếu điều tra thực trạng, và đặc biệt là bảng tiêu chí rubric đánh giá năng lực sáng tạo cùng tiêu chí đánh giá sản phẩm học tập.
• Phần đáng tham khảo nhất trong văn bản là Chương 2, nơi tác giả mô tả chi tiết phương án tiến hành thí nghiệm tạo mạch giấy bạc, công thức thử - sai khi pha trộn mực dẫn điện và kịch bản phân bổ thời gian cho từng hoạt động dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần tối ưu để chế tạo mực dẫn điện trong khóa luận gồm những nguyên liệu gì? Thành phần tối ưu được rút ra từ thí nghiệm là hỗn hợp gồm bột than chì (thu hồi từ lõi pin), màu acrylic đen và keo sữa (được bổ sung thêm nhằm tăng độ kết dính của than chì, giúp đường vẽ bám dính tốt và dẫn điện ổn định trên các bề mặt giấy, nhựa, gỗ).

2. Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo của giáo viên tại các trường được điều tra ra sao? Khảo sát 15 giáo viên tại 3 trường THPT cho thấy: 33,33% (5 GV) thường xuyên thiết kế và tổ chức; 40,00% (6 GV) có thiết kế nhưng ít tổ chức; và 26,67% (4 GV) chưa từng tổ chức HĐTNST bao giờ.

3. Hoạt động 3 thử nghiệm những tổ hợp chất nào và kết quả của từng tổ hợp ra sao? Hoạt động 3 đưa ra 3 hộp vật liệu để học sinh thử nghiệm: Hộp 1 (mạt sắt và mực bút xóa) dẫn đến mạt sắt tan và không dẫn điện; Hộp 2 (hồ tinh bột nước và bột đồng) có dẫn điện nhưng rất lâu khô và đèn sáng yếu; Hộp 3 (than chì và màu acrylic đen) dẫn điện tương đối tốt và được chọn làm cơ sở để cải tiến thêm với keo sữa.

4. Khóa luận dự kiến tiến hành thực nghiệm sư phạm trên đối tượng nào? Nghiên cứu dự kiến triển khai thực nghiệm sư phạm trên nhóm đối tượng là học sinh khối lớp 11 thuộc Trường THPT Kim Anh (Hà Nội).

5. Quy trình thiết kế một hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong khóa luận gồm bao nhiêu bước? Khóa luận áp dụng quy trình thiết kế kỹ thuật gồm 8 bước: (1) Xác định nhu cầu, (2) Đặt tên hoạt động, (3) Xác định mục tiêu, (4) Xác định nội dung - phương pháp - phương tiện - hình thức, (5) Lập kế hoạch, (6) Thiết kế chi tiết trên bản giấy, (7) Kiểm tra điều chỉnh và hoàn thiện, (8) Lưu trữ kết quả vào hồ sơ học sinh.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Thị Thu Hằng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THPT theo định hướng đổi mới giáo dục phổ thông. Thông qua số liệu điều tra thực trạng tại 3 trường THPT, đề tài đã chỉ ra sự cần thiết của việc đưa các nội dung thực hành gần gũi vào dạy học Vật lí. Đóng góp nổi bật của công trình là việc xây dựng thành công tiến trình dạy học chủ đề "Mực dẫn điện" gồm 3 hoạt động cụ thể, đề xuất công thức chế tạo mực dẫn điện từ vật liệu dễ kiếm và thiết lập bảng tiêu chí đánh giá năng lực sáng tạo rõ ràng, tạo cơ sở cho việc áp dụng vào thực tiễn dạy học bộ môn Vật lí.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, mục lục khóa luận gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG MÔN VẬT LÝ Chƣơng 2: XÂY DỰNG, TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO VỚI CHỦ ĐỀ: “MỰC DẪN ĐIỆN” Chƣơng 3: DỰ KIẾN THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 3 Chƣơng CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM VÀ SÁNG TẠO TRONG MÔN VẬT LÍ 1. Tổng quan về hoạt động trải nghiệm sáng tạo 1. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình trung học phổ thông Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có định hƣớng của nhà giáo dục, đƣợc thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới ngƣời học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục. Theo chƣơng trình giáo dục phổ thông hiện hành, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp).

Khái niệm hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) dùng để chỉ các hoạt động giáo dục đƣợc tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học. Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm các hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp). Các hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) bao gồm: hoạt động tập thể (sinh hoạt lớp, sinh hoạt trƣờng, sinh hoạt Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, sinh hoạt đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh); hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp đƣợc tổ chức theo chủ đề giáo dục; hoạt động giáo dục hƣớng nghiệp (cấp THCS và THPT) giúp học sinh tìm hiểu và định hƣớng tiếp tục học tập và định hƣớng nghề nghiệp; hoạt động giáo dục nghề phổ thông (cấp THPT) giúp học sinh hiểu đƣợc một số kiến thức cơ bản về công cụ, kĩ thuật, quy trình công nghệ, an toàn lao động, vệ sinh môi trƣờng đối với một số nghề phổ thông đã học; hình thành và phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; có một số kĩ năng sử dụng công cụ, thực hành kĩ thuật theo quy trình công nghệ để làm ra sản phẩm đơn giản. Trong chƣơng trình giáo dục phổ thông mới, hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

4 Nhƣ vậy vậy hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục trong đó học sinh đƣợc trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trƣờng hoặc trong xã hội dƣới sự hƣớng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của cá nhân. Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động đƣợc coi trong trong từng môn học, đồng thời trong kế hoạch giáo dục cũng bố trí các hoạt động trải nghiệm riêng biệt hoạt động này mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau, kĩ năng khác nhau. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo dành cho tất cả học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 giúp học sinh vận dụng những tri thức kiến thức, kĩ năng, thái độ đã học từ nhà trƣờng và kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn đời sống một cách sáng tạo. Bên cạnh việc hình thành và phát triển các phẩm chất và năng lực chung của chƣơng trình giáo dục, hoạt động trải nghiệm sáng tạo còn tập trung hình thành, phát triển các năng lực đặc thù cho học sinh: năng lực tổ chức hoạt động, năng lực tổ chức và quản lí cuộc sống, năng lực tự nhận thức và tích cực háo bản thân, năng lực định hƣớng và lựa chọn nghề nghiệp.[8]  Đặc điểm của HĐTNST là: + Trải nghiệm sáng tạo là dấu hiệu cơ bản của hoạt động.

+ Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính tích hợp và phân hóa cao. + Hoạt động trải nghiệm sáng tạo thực hiện dƣới nhiều hình thức đa dạng. + Hoạt động trải nghiệm sáng tạo đòi hỏi sự phối hợp, liên kết nhiều lực lƣợng giáo dục trong và nhà trƣờng. + Hoạt động trải nghiệm sáng tạo giúp HS lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện đƣợc.

Vị trí và vai trò của HĐTNST trong giáo dục Tổ chức cho học sinh học tập thông qua tổ các các hoạt động trải nghiệm sáng tạo đã đƣợc nhiều tổ chức nghiên cứu và các nhà khoa học trên thế giới chỉ ra vai trò to lớn của nó trong giáo dục và dạy học. UNESCO cho rằng hoạt động học tập dựa trên sự trải nghiệm của học sinh sẽ tạo ra môi trƣờng học tập suốt đời cho HS.Balleux thì khẳng định chính hoạt động trải nghiệm sáng tạo là chất keo gắn kết nhà trƣờng với cuộc sống. Nhà giáo dục học M.Lindeman thì nhấn mạnh vai trò của hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hình thức đặt học sinh vào giải quyết các tình huống thực tiễn ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trƣờng. Các nhà khoa học J.Kolb lại làm nổi bật vai trò phát triển năng lực sáng tạo của học sinh dựa vào môi trƣờng học tập, bởi vì chính cuộc sống sẽ kích thích và phát triển sự sáng tạo của học sinh.

Trong chƣơng trình giáo dục THPT mới các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trƣờng áp dụng các phƣơng pháp tích cực hoá hoạt động của học sinh, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hƣớng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo môi trƣờng học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ đƣợc để phát triển. Nội dung và hình thức tổ chức HĐTNST trong nhà trường a, Nội dung Nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trƣờng cần đƣợc định hƣớng và nghiên cứu để tránh việc quá tải cho học sinh và tránh sự mất liên kết giữa hoạt động và mục tiêu giáo dục môn học. Các chƣơng trình của nhà trƣờng gắn với phát triển nghề nghiệp, gắn với định hƣớng nghề nghiệp, kĩ năng sống của học sinh: 6 + Xây dựng các chủ đề dạy học liên môn với nội dung giáo dục liên quan đếncác vấn đề thời sự của địa phƣơng, đất nƣớc để bổ sung vào kế hoạch dạy học và hoạt động giáo dục của nhà trƣờng. + Gắn với công văn chỉ đạo số 791, 3031, 5555, 1290, 7291 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ ra một số định hƣớng nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trong nhà trƣờng nhƣ: + Xây dựng nghiên cứu khoa học - kĩ thuật trong nhà trƣờng; + Gắn với văn hóa, đời sống, xã hội và đặc điểm truyền thống của địa phƣơng, của cộng đồng.

+ Gắn với sản xuất, kinh doanh tiêu biểu của địa phƣơng, theo truyền thống gia đình Tuy nhiên, khi lựa chọn nội dung tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn học cũng cần đảm bảo một số yêu cầu sau để tránh cho học sinh bị quá tải và làm mất đi tính giáo dục của học hoạt động, đó là: + Có tính thời sự, đƣợc truyền thông đăng tải nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định khi tổ chức chủ đề cho HS; + Đƣợc nhiều HS biết đến và HS phải có kiến thức, thông tin một cách khá hệ thống về vấn đề đó để thu hút toàn bộ HS trong hoạt động; + Gắn với một môn học cụ thể trong nhà trƣờng để GV bộ môn có thể là chuyên gia hƣớng dẫn, giảng giải kiến thức cho HS và gắn với hoạt động dạy học dạy học bộ môn để có thời gian, không gian trong chƣơng trình tổ chức; + Thiết thực với địa phƣơng nơi HS sinh sống, ngƣời học đã đƣợc thực hiện hoặc trải nghiệm về vấn đề đó; + Phù hợp với khả năng của HS, nghĩa là khi vận dụng các kiến thức trong nhà trƣờng, HS có thể giải quyết đƣợc chúng. 7 b, Hình thức HĐTNST đƣợc tổ chức dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tƣơng tác, tham quan dã ngoại, các hội thi, hoạt động giao lƣu, hoạt động nhân đạo, hoạt động tình nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,…), thể dục thể thao, tổ chức các ngày hội,… Mỗi hình thức hoạt động trên đều mang ý nghĩa giáo dục nhất định. Quy trình thiết kế và triển khai HĐTNST Hoạt động trải nghiệm sáng tạo đƣợc tổ chức dƣới dạng hoạt động học cho học sinh. Trong đó, học sinh thực hiện trực tiếp các hoạt động học và trở thành chủ thể của hoạt động của quá trình học còn giáo viên sẽ phải là ngƣời tổ chức, ngƣời đặt mục tiêu cho các hoạt động.

Trong dạy học bộ môn, sự trải nghiệm của học sinh vẫn phải đảm bảo sự tự chiếm lĩnh kiến thức mục tiêu của bài học bên cạnh các hoạt động mang tính giáo dục để hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh. Quy trình kỹ thuật để thiết kế một hoạt động TNST theo quan điểm hoạt động gồm 8 bƣớc sau:[6] Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo Căn cứ vào nhiệm vụ, mục tiêu và chƣơng trình giáo dục, nhà giáo dục cần khảo sát nhu cầu, điều kiện tiến hành. Xác định rõ đối tƣợng thực hiện. Việc hiểu rõ đặc điểm học sinh tham gia vừa giúp nhà giáo dục thiết kế hoạt động phù hợp đặc điểm lứa tuổi, vừa giúp có các biện pháp phòng ngừa những đáng tiếc có thể xảy ra cho học sinh.

Bước 2: Đặt tên cho hoạt động Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên của hoạt động tự nó đã nói lên đƣợc chủ đề, nội dung, hình thức của hoạt động. Tên hoạt động cũng tạo ra đƣợc sự hấp dẫn, lôi cuốn, tạo ra đƣợc trạng thái tâm lí đầy hứng 8 khởi và tích cực của học sinh. Vì vậy cần có sự tìm tòi, suy nghĩ để đặt tên cho hoạt động sao cho phù hợp và hấp dẫn. Việc đặt tên cho hoạt động cần phải đảm bảo yêu cầu sau: - Rõ ràng, chính xác, ngắn gọn.

- Phản ánh đƣợc chủ đề và nội dung của hoạt động. - Tạo đƣợc ấn tƣợng ban đầu cho học sinh. Tên hoạt động đã đƣợc gọi ý trong bản kế hoạch trong kế hoạch hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nhƣng có thể tùy thuộc vào khả năng và điều kiện cụ thể của từng lớp để lựa chọn tên khác cho hoạt động.