Khóa luận tốt nghiệp tìm hiểu kiến thức và thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại một số xã thuộc huyện quỳnh phụ tỉnh thái bình năm 2020

Khóa luận tốt nghiệp phân tích thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh tại Quỳnh Phụ, Thái Bình năm 2020, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Xuân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Y Dược
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Tìm hiểu kiến thức và thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại một số xã thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình năm 2020
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đại cương về kháng sinh
• 1.2. Tình hình sử dụng kháng sinh
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 1.3. Tình hình kháng thuốc kháng sinh của vi khuẩn
• 1.4. Một số nghiên cứu liên quan
• 1.5. Giới thiệu về địa điểm nghiên cứu
• 1.5.1. Giới thiệu về huyện Quỳnh Phụ
• 1.5.2. Hệ thống y tế tại huyện Quỳnh Phụ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.3.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.4. Hạn chế của đề tài
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân
• 3.3. Kiến thức của người dân về kháng sinh và kháng kháng sinh
• 3.3.1. Kiến thức của người dân về kháng sinh
• 3.3.2. Kiến thức của người dân về kháng kháng sinh
• 3.3.3. Kiến thức của người dân về kháng sinh theo một số đặc điểm
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.2. Thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân
• 4.3. Kiến thức của người dân về kháng sinh và kháng kháng sinh
• 4.3.1. Kiến thức của người dân về kháng sinh
• 4.3.2. Kiến thức của người dân về kháng kháng sinh
• 4.3.3. Kiến thức của người dân phân loại theo một số đặc điểm
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 2: ĐÁP ÁN PHẦN KIẾN THỨC

Tóm tắt

I. Khóa luận tốt nghiệp và mục tiêu nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp này tập trung vào việc tìm hiểu kiến thức sử dụng thuốc kháng sinh và thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại một số xã thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình trong năm 2020. Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá mức độ hiểu biết và thói quen sử dụng kháng sinh của cộng đồng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện tình trạng sử dụng kháng sinh không hợp lý. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về kháng kháng sinh và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên người dân tại ba xã thuộc huyện Quỳnh Phụ, bao gồm An Bài, An Ninh, và An Thanh. Đây là khu vực nông thôn với đặc điểm dân số chủ yếu làm nông nghiệp, nơi mà việc sử dụng kháng sinh thường không được kiểm soát chặt chẽ. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc khảo sát kiến thức y tế và hành vi sử dụng thuốc của người dân, đặc biệt là việc tự ý mua và sử dụng kháng sinh mà không có đơn của bác sĩ.

1.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thuốc kháng sinh thông qua bảng hỏi được thiết kế sẵn. Dữ liệu được thu thập từ 300 người dân tại ba xã nghiên cứu. Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả và phân tích định lượng để đánh giá mức độ hiểu biết và thực trạng sử dụng kháng sinh. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi sử dụng thuốc như tuổi tác, giới tính, và trình độ học vấn.

II. Kiến thức và thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh

Kết quả nghiên cứu cho thấy kiến thức sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại huyện Quỳnh Phụ còn nhiều hạn chế. Phần lớn người dân không hiểu rõ về nguyên tắc sử dụng kháng sinh, đặc biệt là việc kháng sinh không có tác dụng đối với các bệnh do virus. Ngoài ra, thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh cho thấy tình trạng lạm dụng và tự ý sử dụng kháng sinh vẫn còn phổ biến, dẫn đến nguy cơ kháng kháng sinh cao.

2.1. Kiến thức về kháng sinh

Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có 30% người dân hiểu đúng về kháng sinh và tác dụng của chúng. Phần lớn người dân cho rằng kháng sinh có thể điều trị mọi loại bệnh, kể cả cảm cúm và sốt virus. Điều này phản ánh sự thiếu hiểu biết về kiến thức y tế cơ bản, dẫn đến việc sử dụng kháng sinh không đúng cách. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trình độ học vấn và tiếp cận thông tin y tế là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến kiến thức về kháng sinh.

2.2. Thực trạng sử dụng kháng sinh

Thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh cho thấy 70% người dân tự mua kháng sinh mà không có đơn của bác sĩ. Trong đó, kháng sinh được sử dụng phổ biến nhất là Cefixim và Amoxicillin. Thời gian sử dụng kháng sinh thường ngắn, dưới 5 ngày, không đủ để tiêu diệt vi khuẩn hoàn toàn. Điều này làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh và giảm hiệu quả điều trị trong tương lai. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường giáo dục và kiểm soát việc bán kháng sinh không kê đơn.

III. Đề xuất và kết luận

Nghiên cứu kết luận rằng việc nâng cao kiến thức sử dụng thuốc kháng sinh và kiểm soát chặt chẽ việc bán kháng sinh không kê đơn là cần thiết để giảm thiểu tình trạng kháng kháng sinh. Các giải pháp được đề xuất bao gồm tăng cường giáo dục y tế cộng đồng, đào tạo nhân viên y tế, và thực hiện các chính sách quản lý thuốc kháng sinh hiệu quả hơn. Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn cao trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng và giảm thiểu các tác động tiêu cực của kháng kháng sinh.

3.1. Giải pháp giáo dục

Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường giáo dục về kiến thức y tế cho người dân, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Các chương trình truyền thông cần được triển khai rộng rãi để nâng cao nhận thức về tác hại của việc lạm dụng kháng sinh. Ngoài ra, việc đào tạo nhân viên y tế về nguyên tắc sử dụng kháng sinh cũng cần được chú trọng để đảm bảo việc kê đơn hợp lý.

3.2. Quản lý thuốc kháng sinh

Nghiên cứu đề xuất việc thắt chặt quản lý việc bán kháng sinh không kê đơn tại các nhà thuốc. Các biện pháp như kiểm tra đột xuất và xử phạt nghiêm khắc đối với các vi phạm cần được áp dụng. Đồng thời, việc xây dựng các hướng dẫn sử dụng kháng sinh hợp lý và phổ biến rộng rãi đến người dân cũng là một giải pháp hiệu quả để giảm thiểu tình trạng kháng kháng sinh.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Kháng sinh (antibiotics) là một trong những phát minh y học vĩ đại nhất thế kỷ 20, cứu sống hàng triệu người trước các bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng và sử dụng kháng sinh không hợp lý đang đẩy hệ thống y tế toàn cầu đối mặt với cuộc khủng hoảng kháng thuốc (Antimicrobial Resistance - AMR). Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nếu không có biện pháp can thiệp quyết liệt, đến năm 2050 thế giới sẽ ghi nhận 10 triệu ca tử vong mỗi năm do vi khuẩn đa kháng thuốc (Multidrug-Resistant - MDR), kèm theo thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 100.000 tỷ USD.

Tại Việt Nam, tỷ lệ tiêu thụ kháng sinh cao gấp khoảng 5 lần so với các quốc gia phát triển như Hà Lan; chi phí kháng sinh chiếm từ 40% đến 50% tổng ngân sách thuốc của các cơ sở khám chữa bệnh. Dù Luật Dược số 105/2016/QH13 đã nghiêm cấm hành vi bán lẻ thuốc kê đơn không có đơn thuốc, trên thực tế có tới 78% - 100% kháng sinh vẫn được phân phối tự do tại các cơ sở bán lẻ thuốc tư nhân vùng nông thôn.

Đề tài "Tìm hiểu kiến thức và thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại một số xã thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình năm 2020" do tác giả Vũ Thị Ngọc Quỳnh thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Bùi Thị Xuân và ThS. Mạc Đăng Tuấn (Trường Đại học Y Dược – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2021) tập trung giải quyết trực diện các vấn đề sau:

• Problem Statement: Người dân khu vực nông thôn thiếu kiến thức căn bản về cơ chế tác dụng, phác đồ điều trị và tác hại của kháng kháng sinh; tình trạng tự ý mua thuốc kháng sinh không theo đơn (Over-The-Counter - OTC dispensing of Rx drugs) diễn ra tràn lan với thói quen dừng thuốc tùy tiện sau 1-3 ngày.
• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Khảo sát và định lượng thực trạng sử dụng thuốc kháng sinh của người dân tại 3 xã, thị trấn: An Bài, An Ninh, An Thanh thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình.
  2. Đánh giá mức độ kiến thức của người dân về kháng sinh và hiện tượng kháng thuốc, phân tích mối tương quan giữa kiến thức với các biến số nhân khẩu học (độ tuổi, giới tính, chuyên môn).
• Phương pháp tiếp cận: Nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang (cross-sectional descriptive study), kết hợp bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa 32 câu hỏi lượng giá và phân tích xử lý dữ liệu bằng IBM SPSS Statistics 22.0.
• Kết quả kỳ vọng: Xác lập cơ sở dữ liệu dịch tễ dược học thực chứng trên $N = 750$ mẫu hợp lệ, cung cấp bằng chứng định lượng giúp các nhà quản lý y tế xây dựng chiến lược truyền thông và siết chặt kiểm soát bán lẻ thuốc theo chuẩn GPP (Good Pharmacy Practice).
• Phạm vi & Giới hạn: Nghiên cứu thực hiện trên địa bàn 15 thôn thuộc 3 xã/thị trấn đại diện huyện Quỳnh Phụ từ tháng 09/2020 đến tháng 02/2021, giới hạn đối tượng tham gia từ 16 tuổi trở lên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại khu vực nông thôn Việt Nam, mạng lưới y tế cơ sở và hệ thống quầy thuốc tư nhân phát triển mạnh mẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận dược phẩm. Tuy nhiên, tính sẵn có này lại tạo kẽ hở cho hành vi tự điều trị (self-medication).

Tiêu chí so sánh	Nghiên cứu tại Quỳnh Phụ - Thái Bình (2020)	Nghiên cứu tại Thoại Sơn - An Giang (2017)	Nghiên cứu tại Tiên Du - Bắc Ninh (2003)
Cỡ mẫu hợp lệ ($N$)	750 người dân	Khảo sát 2 xã/thị trấn	Khảo sát 2 xã/thị trấn
Tỷ lệ tự ý dùng thuốc	80,9%	83,6%	79,3%
Tỷ lệ tự mua kháng sinh không đơn	51,4% (312/607 người)	37,6%	39,2%
Đối tượng nữ giới tham gia	87,6%	44,0%	82,7%
Độ tuổi chủ đạo	25 - 50 tuổi (66,6%)	18 - 60 tuổi (85,9%)	20 - 46 tuổi (>92%)
Nhận thức sai về thuốc	Nhầm lẫn kháng sinh với Corticoid	30,7% - 46,9% chưa từng nghe về KS	11,8% - 15,4% nhầm Panadol/Decolgen là KS

Ma trận ưu tiên yêu cầu khảo sát can thiệp cộng đồng theo mô hình MoSCoW:

• Must-have: Đo lường chính xác tỷ lệ tự ý dùng kháng sinh không đơn; tỷ lệ hiểu đúng về thời gian điều trị tối thiểu; phân loại kiến thức theo thang đo thứ bậc 4 cấp độ.
• Should-have: Phân tích nguyên nhân ảnh hưởng từ truyền miệng, kinh tế và mạng xã hội; đánh giá sự nhầm lẫn giữa nhiễm virus đường hô hấp và chỉ định dùng kháng sinh.
• Could-have: Đối chiếu sự khác biệt hành vi sử dụng thuốc giữa nhóm nhân viên y tế ($n=58$) và người dân thông thường ($n=692$).
• Won't-have (giai đoạn này): Phân tích vi sinh định danh gen kháng thuốc trên lâm sàng hoặc can thiệp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT).

Thiết kế hệ thống nghiên cứu dịch tễ

Quy trình thu thập, mã hóa và xử lý dữ liệu dịch tễ dược học được thiết kế chuẩn hóa theo kiến trúc 4 tầng phân lập:

• Công nghệ và Công cụ sử dụng:
  • IBM SPSS Statistics v22.0: Xử lý thống kê mô tả, bảng chéo (cross-tabulation), kiểm định phi tham số.
  • Microsoft Excel 2010: Nhập liệu, mã hóa biến số, trực quan hóa dữ liệu biểu đồ.
  • Kiểm định Mann-Kendall: Phân tích xu hướng tiêu thụ và hành vi sức khỏe theo chuỗi thời gian.
• Cấu trúc Dữ liệu & Mã hóa Biến số:

Tên biến	Kiểu dữ liệu	Thang đo	Quy tắc mã hóa / Giá trị
GENDER	Nhị phân (Binary)	Nominal	0: Nam (12,4%), 1: Nữ (87,6%)
AGE_GROUP	Rời rạc (Categorical)	Nominal	1: <25 tuổi, 2: 25-50 tuổi, 3: >50 tuổi
OCCUPATION	Nhị phân (Binary)	Nominal	1: Nhân viên y tế, 0: Ngành nghề khác
SELF_MED	Nhị phân (Binary)	Nominal	1: Có tự ý dùng thuốc, 0: Khám bác sĩ
AB_SCORE	Số nguyên ($0 \le x \le 32$)	Ratio	Tổng số đáp án đúng trên 32 câu
KNOW_RANK	Phân loại thứ bậc	Ordinal	1: Kém (<10), 2: TB (10-17), 3: Khá (18-24), 4: Tốt (25-32)

• An toàn và Bảo mật thông tin: Phiếu khảo sát được mã hóa ẩn danh (Anonymized Data), tuân thủ nguyên tắc Y đức Tuyên ngôn Helsinki, người tham gia ký xác nhận tự nguyện tham gia nghiên cứu.

Methodology

Nghiên cứu áp dụng thiết kế dịch tễ học mô tả cắt ngang chia thành hai giai đoạn chính:

• Giai đoạn 1 (Thu thập dữ liệu): Tổng quan tài liệu, thiết kế bộ công cụ 32 câu hỏi lượng giá (22 câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn, 10 câu đúng/sai, 8 tình huống thực tế). Khảo sát thử nghiệm tiền khả thi trên 54 mẫu tại An Bài và An Thanh nhằm hiệu chỉnh từ ngữ trước khi triển khai đồng loạt.
• Giai đoạn 2 (Xử lý và Lượng giá): Sử dụng công thức tính cỡ mẫu quần thể vô hạn của Cochran:

$$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$

Trong đó:

• Hệ số tin cậy $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$ (tương ứng mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$, khoảng tin cậy 95%).
• Sai số tuyệt đối cho phép $d = 0,03$ (3%).
• Tỷ lệ ước tính từ khảo sát thử nghiệm $p = 0,20$ (20% người dùng thuốc đúng nguyên tắc).

$$n = \frac{(1,96)^2 \cdot 0,20 \cdot (1 - 0,20)}{(0,03)^2} = \frac{3,8416 \cdot 0,16}{0,0009} \approx 683$$

Nhằm dự phòng sai số do người tham gia bỏ dở hoặc phiếu không đạt chuẩn, nghiên cứu phát ra 825 phiếu (15 thôn, mỗi thôn 55 hộ) và thu về $N = 750$ phiếu hợp lệ, vượt 9,8% so với cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu.

---

Implementation và kết quả

Development Process & Data Algorithms

Quy trình xử lý dữ liệu và thuật toán phân loại kiến thức người dân được chuẩn hóa qua script phân tích dữ liệu:

import numpy as np
import pandas as pd

def calculate_cochran_sample_size(z_score: float, p_estimate: float, margin_error: float) -> int:
    """Tính toán cỡ mẫu lý thuyết theo công thức Cochran."""
    n_calculated = (z_score**2 * p_estimate * (1 - p_estimate)) / (margin_error**2)
    return int(np.ceil(n_calculated))

def classify_knowledge_level(df: pd.DataFrame) -> pd.DataFrame:
    """Thuật toán phân loại kiến thức sử dụng kháng sinh (32 tiêu chí).
    - Tốt: >= 25 câu đúng (>= 78.1%)
    - Khá: 18 - 24 câu đúng (56.3% - 75.0%)
    - Trung bình: 10 - 17 câu đúng (31.3% - 53.1%)
    - Kém: < 10 câu đúng (< 31.3%)
    """
    conditions = [
        (df['total_score'] >= 25),
        (df['total_score'] >= 18) & (df['total_score'] < 25),
        (df['total_score'] >= 10) & (df['total_score'] < 18),
        (df['total_score'] < 10)
    ]
    rank_labels = ['Tốt', 'Khá', 'Trung bình', 'Kém']
    df['knowledge_classification'] = np.select(conditions, rank_labels, default='Kém')
    return df

# Thực thi mẫu kiểm tra
if __name__ == "__main__":
    sample_size = calculate_cochran_sample_size(z_score=1.96, p_estimate=0.20, margin_error=0.03)
    print(f"Cỡ mẫu tối thiểu cần thu thập: {sample_size} (Thực tế đạt: 750)")

Testing và Validation

• Tính hợp lệ của công cụ: Bộ câu hỏi 32 mục được thẩm định chuyên môn bởi các giảng viên Bộ môn Quản lý & Kinh tế Dược và Bộ môn Y Dược cộng đồng, ĐHQGHN.
• Tỷ lệ hoàn thành khảo sát: Phân phát 825 phiếu, thu về 750 kết quả hợp lệ (đạt tỷ lệ phản hồi có giá trị 90,9%). 75 phiếu bị loại do thiếu thông tin nhân khẩu học hoặc bỏ trống phần câu hỏi tình huống.
• Kiểm định độ tin cậy: Thử nghiệm tiền lâm sàng $n=54$ cho phép loại bỏ các thuật ngữ chuyên ngành khó hiểu, nâng cao độ rõ ràng của thang đo.

Kết quả đạt được

Nghiên cứu thu thập và phân tích chi tiết dữ liệu thực trạng sử dụng thuốc và kiến thức kháng sinh trên 750 người dân:

                            PHÂN BỐ KIẾN THỨC KHÁNG SINH TỔNG THỂ (N = 750)

1. Đặc điểm dịch tễ mẫu nghiên cứu:

   • Giới tính: Nữ chiếm đa số với 87,6% (657 người), Nam chiếm 12,4% (93 người).
   • Độ tuổi: Nhóm tuổi lao động 25 - 50 chiếm 66,6% (499 người); nhóm <25 tuổi chiếm 26,9%; nhóm >50 tuổi chiếm 6,5%.
   • Chuyên môn: 92,3% không thuộc ngành y tế; chỉ có 7,7% (58 người) có chuyên môn y dược.

2. Thực trạng bệnh lý và hành vi dùng thuốc:

   • Tỷ lệ mắc bệnh nhiễm khuẩn trong năm: Bệnh đường hô hấp (viêm họng, amidan, phế quản) chiếm tỷ lệ áp đảo 61,8%; tiếp theo là bệnh răng miệng (8,8%), bệnh tiêu hóa (8,3%), viêm đường tiết niệu (4,1%), viêm tai giữa (2,9%), bệnh khác (14,1%).
   • Nhận thức về mức độ bệnh: 86,4% người dân tự đánh giá bệnh của mình là không nghiêm trọng; chỉ có 26,5% cho rằng cần thiết phải đi khám bác sĩ.
   • Hành vi tự ý dùng thuốc: 80,9% người dân tự ý điều trị; trong đó có tới 51,4% (312/607 người) tự ý mua và dùng thuốc kháng sinh kê đơn.
   • Các hoạt chất kháng sinh tự mua phổ biến: Cephalexin (500mg), Amoxicillin (125mg, 500mg, 625mg), Augmentin, Cefuroxime (200mg, 500mg), Clarithromycin (500mg), Doxycycline, Tetracycline, Rodogyl, Zidocin.
   • Yếu tố ảnh hưởng quyết định mua thuốc: Điều kiện kinh tế (57,1%), tự tìm hiểu trên mạng/báo đài (38,2%), nghe theo người thân/bạn bè (4,7%).

3. Lượng giá kiến thức chuyên môn về Kháng sinh và Kháng thuốc:

Nội dung khảo sát chuyên môn	Số người trả lời đúng ($n$)	Tỷ lệ chính xác (%)
Nhận biết nhóm kháng sinh	365	48,7%
Nguồn gốc sinh học của kháng sinh	327	43,6%
Hiểu đúng vai trò của kháng sinh	464	61,8%
Cơ chế và đích tác dụng sinh học	177	23,6%
Thời gian dùng thuốc đúng nguyên tắc	153	20,4%
Liều lượng sử dụng hợp lý	355	47,4%
Nguyên tắc phối hợp & phác đồ điều trị	216 - 225	28,8% - 30,0%
Nhận biết tác dụng không mong muốn (ADR)	595	79,3%
Lưu ý trên đối tượng đặc biệt (thai kỳ, gan thận)	496	66,1%
Cơ chế lây lan vi khuẩn kháng thuốc	287	38,3%
Nguyên nhân cốt lõi gây kháng thuốc	231	30,8%
Biện pháp phòng ngừa kháng thuốc cộng đồng	402	53,6%

4. Tương quan giữa trình độ chuyên môn và kiến thức:
   • Nhóm có chuyên môn y tế ($n=58$): 94,8% đạt mức Tốt, 5,2% đạt mức Khá, 0% Trung bình/Kém.
   • Nhóm không có chuyên môn y tế ($n=692$): Chỉ có 15,5% đạt mức Tốt; 29,9% mức Khá; 46,7% mức Trung bình và 7,9% xếp loại Kém.

---

Đổi mới và đóng góp

• Đóng góp học thuật và dịch tễ: Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực địa cập nhật nhất năm 2020 - 2021 về mô hình sử dụng kháng sinh tại khu vực nông thôn đồng bằng sông Hồng, phản ánh thực trạng phân phối thuốc theo chuỗi cung ứng tuyến xã.
• Phát hiện bước ngoặt (Empirical Evidence): Nghiên cứu chứng minh sự gia tăng nguy hiểm của hành vi tự mua kháng sinh không đơn: Tỷ lệ này tại Quỳnh Phụ đạt 51,4%, cao hơn đáng kể so với các nghiên cứu trước đây tại Tiên Du - Bắc Ninh (39,2% năm 2003) và Thoại Sơn - An Giang (37,6% năm 2017).
• Khoảng trống nhận thức được lượng hóa: Chỉ ra nghịch lý lớn trong hành vi y tế: Trong khi 79,3% nhận thức được tác dụng phụ của kháng sinh và 53,6% biết các biện pháp phòng ngừa kháng thuốc, chỉ có 20,4% tuân thủ đúng thời gian điều trị và hơn một nửa tự ý mua thuốc điều trị nhiễm khuẩn hô hấp thông thường (vốn phần lớn do virus).
• Cơ sở cho chính sách y tế: Bằng chứng định lượng từ 750 đối tượng là căn cứ thực tiễn để Sở Y tế Thái Bình và các cơ quan quản lý dược thắt chặt quy chế kê đơn, nâng cao trách nhiệm tư vấn của dược sĩ phụ trách chuyên môn tại quầy thuốc đạt chuẩn GPP.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

• Ứng dụng thực tế:
  • Mô hình Giám sát Bán thuốc Theo đơn tại Tuyến xã: Áp dụng phần mềm liên thông cơ sở dữ liệu dược quốc gia tại 100% quầy thuốc huyện Quỳnh Phụ, ngăn chặn việc bán Cefuroxime, Amoxicillin/Clavulanic acid khi không có mã đơn thuốc điện tử.
  • Chiến dịch Giáo dục Sức khỏe Phụ nữ: Tận dụng đặc điểm 87,6% người quyết định mua thuốc gia đình là phụ nữ, lồng ghép chương trình "Hiểu đúng về kháng sinh" vào sinh hoạt định kỳ của Hội Liên hiệp Phụ nữ xã.
• Phân tích Hiệu quả Kinh tế - Y tế (ROI Analysis):
  • Giảm thiểu việc dùng kháng sinh không cần thiết cho 61,8% ca nhiễm khuẩn hô hấp trên tự giới hạn (do virus) giúp mỗi hộ gia đình tiết kiệm từ 150.000 - 300.000 VNĐ/đợt bệnh.
  • Ngăn ngừa nhập viện do biến chứng vi khuẩn kháng thuốc (MDR) giúp giảm gánh nặng chi phí điều trị nội trú từ 5.000.000 đến 20.000.000 VNĐ/ca tại Bệnh viện Đa khoa Phụ Dực và Quỳnh Côi.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật của đề tài:
  • Sai số nhớ lại (Recall Bias): Thông tin về các đợt mắc bệnh trong vòng 1 năm dựa trên trí nhớ của người dân, có thể dẫn đến việc báo cáo chưa hoàn toàn chuẩn xác về tên hoạt chất hoặc thời gian dùng thuốc.
  • Mất cân bằng giới tính trong mẫu: Nữ giới chiếm tới 87,6% do tính chất phân công lao động nông thôn (nam giới đi làm xa vào ban ngày khi phỏng vấn viên đi khảo sát).
  • Phạm vi địa lý: Mới thực hiện tại 3 xã ven Quốc lộ 10 có kinh tế phát triển hơn, chưa bao phủ toàn bộ 38 xã/thị trấn vùng sâu của huyện Quỳnh Phụ.
• Hướng phát triển tiếp theo:
  • Ứng dụng mô hình phân tích hồi quy logistic đa biến (Multivariate Logistic Regression) trên SPSS/R để xác định trọng số rủi ro của từng yếu tố nhân khẩu học tác động đến hành vi tự dùng thuốc.
  • Phát triển hệ thống cảnh báo kê đơn kháng sinh tự động tích hợp Zalo Mini App cho Trạm Y tế xã.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên Y Dược: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu mô tả cắt ngang, cách thức tính cỡ mẫu dịch tễ học và quy trình xử lý dữ liệu thực tế bằng SPSS.
• Cơ quan Quản lý Y tế (Sở Y tế, TTYT Huyện): Sở hữu số liệu thực chứng để đánh giá mức độ tuân thủ quy chế kê đơn, từ đó xây dựng kế hoạch kiểm tra liên ngành đối với mạng lưới bán lẻ thuốc.
• Dược sĩ & Bác sĩ lâm sàng: Hiểu rõ thói quen và rào cản nhận thức của người dân nông thôn, từ đó cải tiến kỹ năng tư vấn dùng thuốc an toàn, đầy đủ liệu trình.
• Cộng đồng Dân cư: Nâng cao hiểu biết về nguy cơ vàng men răng do Tetracyclin ở trẻ dưới 7 tuổi, suy gan thận do lạm dụng thuốc và hiểm họa từ vi khuẩn đa kháng thuốc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao người dân nông thôn có xu hướng tự ý mua kháng sinh điều trị viêm họng, cảm cúm?
   Trả lời: Do 86,4% người dân nhận định bệnh đường hô hấp là không nghiêm trọng và 73,5% cho rằng không cần thiết phải đi khám bác sĩ. Thêm vào đó, tâm lý muốn khỏi nhanh cùng việc nhà thuốc dễ dàng bán kháng sinh phổ rộng (Cephalosporin thế hệ 1, 2 hoặc Aminopenicillin) khiến thói quen này duy trì dai dẳng.

2. Dùng kháng sinh đủ liều được hiểu chính xác như thế nào trong y học?
   Trả lời: Dùng đủ liều là tuân thủ đúng khoảng cách đưa thuốc (ví dụ: mỗi 8 hoặc 12 giờ) và duy trì đủ thời gian khuyến cáo (thông thường từ 5 - 7 ngày hoặc 7 - 10 ngày tùy chủng vi khuẩn và cơ quan nhiễm khuẩn), không được tự ý ngừng thuốc sau 1 - 2 ngày dù triệu chứng lâm sàng đã thuyên giảm.

3. Căn cứ nào để xác định cỡ mẫu $N = 750$ có ý nghĩa thống kê?
   Trả lời: Cỡ mẫu được tính toán dựa trên công thức chuẩn của Cochran với $Z = 1,96$ (độ tin cậy 95%), $p = 0,20$ (tỷ lệ chuẩn từ nghiên cứu thử nghiệm), sai số $d = 0,03$, cho ra cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 683. Việc khảo sát thực tế trên 750 mẫu hợp lệ đảm bảo độ tin cậy và lực kiểm định thống kê vững chắc.

4. Sự khác biệt về kiến thức giữa nhân viên y tế và người dân thường thể hiện ra sao?
   Trả lời: Kết quả khảo sát cho thấy 94,8% nhân viên y tế đạt mức kiến thức Tốt (không ai ở mức Trung bình/Kém), trong khi ở nhóm người dân thông thường, tỷ lệ đạt mức Tốt chỉ vỏn vẹn 15,5%, có tới 46,7% ở mức Trung bình và 7,9% ở mức Kém.

5. Giải pháp nào hiệu quả nhất để giảm tình trạng bán kháng sinh không kê đơn hiện nay?
   Trả lời: Cần kết hợp đồng bộ 3 giải pháp: (1) Bắt buộc kết nối dữ liệu đơn thuốc điện tử quốc gia tại tất cả nhà thuốc/quầy thuốc GPP; (2) Tăng cường kiểm tra, xử phạt nghiêm theo Nghị định 117/2020/NĐ-CP; (3) Tuyên truyền liên tục trên các kênh truyền thanh xã nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Ngọc Quỳnh đã lượng hóa toàn diện thực trạng sử dụng thuốc và kiến thức kháng sinh của 750 người dân tại huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình. Nghiên cứu chỉ ra những con số đáng báo động: 80,9% người dân tự ý dùng thuốc, 51,4% tự mua kháng sinh không kê đơn, và chỉ có 21,6% người dân đạt mức kiến thức tốt về kháng sinh. Đây là nguồn dữ liệu thực chứng có giá trị cao, đặt nền tảng cho việc triển khai các chính sách kiểm soát dược phẩm nghiêm ngặt và xây dựng các chương trình can thiệp giáo dục sức khỏe cộng đồng hiệu quả trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN 1. Đại cương về kháng sinh - Định nghĩa: Kháng sinh (antibiotics) là những chất kháng khuẩn (antibacterial substances) được tạo ra bởi các chủng vi sinh vật (vi khuẩn, nấm, Actinomycetes), có tác dụng ức chế sự phát triển của các vi sinh vật khác. Hiện nay từ kháng sinh được mở rộng đến cả những chất kháng khuẩn có nguồn gốc tổng hợp như các sulfonamid và quinolon [1]. - Phân loại theo cấu trúc hóa học [1]: Bảng 1.1: Phân loại các nhóm kháng sinh theo cấu trúc hóa học TT Tên nhóm Phân nhóm 1 Beta-lactam Các penicilin Các cephalosporin Các beta-lactam khác Carbapenem Monobactam Các chất ức chế beta-lactamase 2 Aminoglycosid 3 Macrolid 4 Lincosamid 5 Phenicol 6 Tetracyclin Thế hệ 1 Thế hệ 2 7 Peptid Glycopeptid Polypeptid Lipopeptid 8 Quinolon Thế hệ 1 3 Các fluoroquinolon: Thế hệ 2,3,4 9 Các nhóm kháng sinh khác Sulfonamid Oxazolidion 5-nitroimidazol - Nguyên tắc sử dụng [1]: ● 5 nguyên tắc khi sử dụng kháng sinh: Dùng kháng sinh không đúng làm giảm hiệu quả của thuốc Kháng sinh không giúp điều trị các bệnh do virus như cúm, cảm lạnh Dùng kháng sinh đúng để đảm bảo hiệu quả của thuốc Không chia sẻ thuốc kháng sinh với người thân hoặc bạn bè Chỉ dùng kháng sinh khi có đơn của bác sỹ ● Lựa chọn thuốc kháng sinh phụ thuộc hai yếu tố: người bệnh và vi khuẩn gây bệnh.

Yếu tố liên quan đến người bệnh cần xem xét bao gồm: lứa tuổi, tiền sử dị ứng thuốc, chức năng gan - thận, tình trạng suy giảm miễn dịch, mức độ nặng của bệnh, bệnh mắc kèm, cơ địa dị ứng… Nếu là phụ nữ: cần lưu ý đối tượng phụ nữ có thai, đang cho con bú để cân nhắc lợi ích/nguy cơ. Về vi khuẩn: loại vi khuẩn, độ nhạy cảm với kháng sinh của vi khuẩn. Cần cập nhật tình hình kháng kháng sinh để có lựa chọn phù hợp. Cần lưu ý các biện pháp phối hợp để làm giảm mật độ vi khuẩn và tăng nồng độ kháng sinh tại ổ nhiễm khuẩn ● Đường dùng thuốc Đường tĩnh mạch: Thường được lựa chọn do nhanh đạt nồng độ thuốc trong máu và mô tế bào.

Đường tiêm bắp: có thể sử dụng nhưng không đảm bảo về tốc độ hấp thu của thuốc và không ổn định. Đường uống: Chỉ dùng khi chuẩn bị phẫu thuật trực tràng, đại tràng. 4 Đường tại chỗ: Hiệu quả thay đổi theo từng loại phẫu thuật (trong phẫu thuật thay khớp, sử dụng chất xi măng tẩm kháng sinh). ● Thời gian dùng thuốc: Các trường hợp nhiễm khuẩn nhẹ và trung bình thường đạt kết quả sau 7 - 10 ngày nhưng những trường hợp nhiễm khuẩn nặng, nhiễm khuẩn ở những tổ chức mà kháng sinh khó thâm nhập (màng tim, màng não, xương- khớp…), bệnh lao… thì đợt điều trị kéo dài hơn nhiều [1].

Tuy nhiên, một số bệnh nhiễm khuẩn chỉ cần một đợt ngắn như nhiễm khuẩn tiết niệu - sinh dục chưa biến chứng (khoảng 3 ngày, thậm chí một liều duy nhất). Không nên điều trị kéo dài để tránh kháng thuốc, tăng tỷ lệ xuất hiện tác dụng không mong muốn và tăng chi phí điều trị. ➢ Để điều trị thành công nhiễm khuẩn phụ thuộc nhiều yếu tố, bao gồm tình trạng bệnh lý, vị trí nhiễm khuẩn và sức đề kháng của người bệnh. Các kiến thức về phân loại kháng sinh, về sinh khả dụng, đường dùng thuốc sẽ giúp cho việc lựa chọn kháng sinh và xác định lại chế độ liều tối ưu cho từng nhóm kháng sinh, là cơ sở để thực hiện các nguyên tắc sử dụng kháng sinh hợp lý.

Đây cũng là những nội dung quan trọng đối với mỗi thầy thuốc để bảo đảm hiệu quả - an toàn - kinh tế và giảm tỷ lệ kháng kháng sinh trong điều trị. Tình hình sử dụng kháng sinh 1. Trên thế giới Hiện nay thị trường thuốc kháng sinh trên thế giới rất đa dạng và phong phú về chủng loại và số lượng. Thuốc kháng sinh đang được dùng một cách tràn lan, kể cả những bệnh nhẹ, bệnh không phải do vi khuẩn gây ra.

Theo thống kê năm 2015, từ năm 2000 đến năm 2010, tổng lượng kháng sinh tiêu thụ trên toàn thế giới tăng 30% [14]. Xét về mặt lợi nhuận, kháng sinh được xếp vào nhóm có lợi nhuận cao. Theo báo cáo của WHO năm 2014, chi phí thiệt hại do đề kháng kháng sinh có thể lên đến 100.000 tỷ đô la, và 10 triệu người có thể chết nếu không có các biện pháp hành động kiên quyết hơn để giải quyết tình trạng đề kháng kháng sinh [17]. Bác sỹ chuyên khoa nội bệnh viện truyền nhiễm A.

Beucler, bệnh viện trung tâm 5 Juvissy-Sur.orge, cộng hoà Pháp viết rằng: “Trong bệnh học cộng đồng, nếu nghiên cứu lại bệnh án hoặc các bản thống kê sử dụng kháng sinh cho một bệnh nhất định thì thấy thuốc kháng sinh chưa được sử dụng đúng mức. Những kháng sinh mới ra đời làm cho bác sỹ kê đơn những kháng sinh mới đắt tiền mà xa rời việc sử dụng kháng sinh an toàn hợp lý”. Nhiều bệnh nhiễm khuẩn như tả, sốt rét và lao quay trở lại nhiều vùng trên thế giới. Trong khi đó thuốc kháng sinh và nhiều thuốc khác nhanh chóng mất hiệu lực do tăng vi khuẩn kháng thuốc.

Vi khuẩn kháng kháng sinh chiếm tới 60% nhiễm khuẩn mắc phải tại các bệnh viện ở Mỹ. Ước tính rằng 700.000 đến vài triệu ca tử vong mỗi năm và tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới [17]. Mỗi năm tại Hoa Kỳ, ít nhất 2,8 triệu người bị nhiễm vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh và kết quả là ít nhất 35.000 người tử vong [11]. Nhiều chủng kháng thuốc trong lao, sốt rét, tả, ỉa chảy, viêm phổi đã gây tác động lớn.

Còn quá ít thuốc mới được triển khai để thay thế các thuốc đã mất hiệu lực. Mặt khác có những lượng lớn kháng sinh được sử dụng trong chăn nuôi sản xuất thịt. Vì vậy vi khuẩn kháng thuốc đã truyền từ chuỗi thực phẩm vào người tiêu dùng [17]. Theo thông báo của WHO, Mỹ là một điển hình sử dụng kháng sinh không đúng, một nghiên cứu ở Mỹ cho thấy 61% đơn thuốc dùng Vancomycin không đúng chỉ định.

Theo Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng bệnh của Mỹ, một nửa trong số 133 triệu liều thuốc kháng sinh được sử dụng hàng ngày bên ngoài bệnh viện là không cần thiết. Chúng được dùng trong các nhiễm trùng virus, vốn không đáp ứng với thuốc kháng sinh. Cơ quan Quản Lý Thuốc và Thực Phẩm Mỹ đã đề nghị dán lời cảnh báo lên các lọ thuốc kháng sinh, nhắc chỉ nên kê đơn khi thật cần thiết [5]. Đến cuối thế kỷ 20, chi phí cho nghiên cứu phát triển một thứ thuốc mới trung bình là 500 triệu USD, với một thuốc kháng sinh bị kháng, để có kháng sinh mới thì phải tốn rất nhiều tiền.

Các nhà khoa học cũng đã cảnh báo thế giới đang đứng trên bờ vực của việc khủng hoảng sức khoẻ cộng đồng do tình hình kháng kháng sinh của vi khuẩn gia tăng. Tại một hội nghị quốc tế họp tại Luân Đôn 16/7/1996 các nhà 5 vi trùng học bàn về kháng thuốc của vi 6 khuẩn. Tình hình đa kháng của vi khuẩn gia tăng, nhiều bệnh nhân không còn đáp ứng với kháng sinh và tử vong do không có thuốc có hiệu lực. Tại Việt Nam Tại Việt Nam, bệnh nhiễm khuẩn là một trong các bệnh chủ yếu trong cộng đồng.

Do đó việc dùng kháng sinh trong điều trị là không thể tránh khỏi. Thống kê của Tổng cục Hải quan cho thấy trong 8 tháng đầu năm 2009, trị giá nhập khẩu thuốc kháng sinh vào Việt Nam đạt mức cao nhất tính đến thời điểm đó, là 154 triệu USD, tăng 75% so cùng kỳ năm ngoái. Đây là nhóm thuốc có lượng nhập khẩu lớn nhất, chiếm 25% về lượng và 24% về trị giá trong tổng số thuốc được nhập hiện nay. Theo thống kê của Bộ Y Tế, chi phí cho kháng sinh chiếm từ 40-50% tổng chi phí thuốc [8] và có khoảng 100 tấn thuốc kháng sinh nhập vào Việt Nam hàng năm.

Những năm gần đây, mạng lưới cung ứng thuốc ở Việt Nam phát triển mạnh mẽ, đảm bảo nhu cầu phòng và chữa bệnh cho người dân, ngay cả người dân ở vùng sâu vùng xa, khắc phục tình trạng khan hiếm thuốc trước kia, đáp ứng được nhu cầu điều trị của công tác y tế. Trong đó, thuốc kháng sinh là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị thuốc nhập khẩu cũng như sản xuất hàng năm của nước ta. Giai đoạn 2012 – 2014, nhóm thuốc điều trị kí sinh trùng, chống nhiễm khuẩn chiếm 25% đến 28% trong số các thuốc nước ngoài đăng kí được cấp phép lưu hành. Trong số 20 hoạt chất có nhiều số đăng kí nhất mỗi năm, có khoảng 6 đến 9 hoạt chất là kháng sinh [6].

Mặc dù Bộ Y tế cũng như hệ thống y tế địa phương có những hướng dẫn bằng văn bản, công văn cũng như tuyên truyền, giáo dục nhưng việc sử dụng thuốc của người dân vẫn chưa thật hợp lý, còn nhiều thiếu sót và sai lệch. Việt Nam có mức độ sử dụng kháng sinh cao hơn xấp xỉ 5 lần so với số liệu được công bố từ Hà Lan [3]. Theo Luật Dược số 105/2016/QH13 nghiêm cấm bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn [10]. Nhưng trên thực tế, năm 20007, một nghiên cứu đã báo cáo 78% kháng sinh được mua bán không cần đơn tại các nhà thuốc tư nhân [4].

Người bán thuốc tại các tỉnh, thành phố khác bán kháng sinh không kê đơn cho trẻ em cao hơn 4,225 lần so với người bán thuốc tại Thành phố trung ương đặc biệt (Hà Nội và TP. HCM); tại quầy thuốc nhiều hơn 1,873 lần so với nhà thuốc [9]. Theo khảo sát ở một số tỉnh 7 chỉ 20% số lượng thuốc được mua theo đơn. Tiền thuốc các bệnh viện mua chỉ chiếm 1/10 doanh số bán ra của các doanh nghiệp dược, tỷ lệ này trái ngược với các nước tiên tiến [8].

Tỷ lệ bệnh nhân sử dụng kháng sinh trong bệnh viện được thống kê như sau: nội trú sử dụng kháng sinh chiếm 77,1% so với tổng số, ngoại trú sử dụng kháng sinh chiếm 59,9% so với tổng số bệnh nhân, người bệnh tự mua kháng sinh chiếm 41,1% so với tổng số người mua. Kháng sinh hiện nay mua dễ dàng, người bệnh tự mua kháng sinh để điều trị mặc dù chưa đủ kiến thức để sử dụng đúng loại, đúng thời gian, dẫn đến sự kháng thuốc của vi khuẩn. Ví dụ Gentamycin có tới 70% dùng dưới 2 ngày kể cả điều trị ngoại trú và điều trị nội trú. Chỉ dùng kháng sinh 1 ngày: 43% với Chloramphenicol, 32% với Gentamycine, 26% với Ampicilin.