Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển của công nghệ thông tin, toàn cầu hóa và đổi mới giáo dục, quan niệm về "năng lực giao tiếp" (literacies) đã dịch chuyển mạnh mẽ sang "đa năng lực giao tiếp" (multi-literacies) theo nghiên cứu của nhóm New London Group (1994, 1996). Năng lực giao tiếp trong thế kỷ XXI đòi hỏi người học không chỉ tiếp nhận và tạo lập văn bản in truyền thống bằng chữ viết, mà còn phải thành thạo việc đọc, xem, nghe và tạo lập các loại văn bản kết hợp nhiều phương thức như hình ảnh, âm thanh, đồ họa và kỹ thuật số. Tại Việt Nam, Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức xác định yêu cầu phát triển năng lực giao tiếp đa phương thức: bên cạnh các văn bản thông thường, học sinh được rèn luyện tạo lập văn bản điện tử và văn bản đa phương thức (VBĐPT).

Song song đó, sự ra đời của thể loại báo chí hiện đại megastory (hay longform, e-magazine) tích hợp văn bản, video, âm thanh, hình ảnh động và đồ họa tương tác đã mở ra một hình thức thể hiện đa phương thức tiêu biểu, trực quan và hấp dẫn. Dù vậy, tại các trường phổ thông, việc dạy học tạo lập loại văn bản này vẫn là một khoảng trống nghiên cứu và đặt ra nhiều thách thức cho giáo viên lẫn học sinh. Khóa luận hướng đến việc giải quyết khoảng trống đó nhằm hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

  • Mục đích nghiên cứu: Xây dựng quy trình tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory cho học sinh trung học phổ thông (THPT), áp dụng chủ yếu vào hoạt động hình thành kiến thức mới và hoạt động luyện tập, vận dụng.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Nhiệm vụ 1: Tìm hiểu, xác định một số vấn đề lí luận và thực tiễn về dạy tạo lập văn bản nói chung và dạy tạo lập văn bản đa phương thức nói riêng.
    2. Nhiệm vụ 2: Đề xuất quy trình tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory cho học sinh THPT.
    3. Nhiệm vụ 3: Thiết kế kế hoạch bài học (KHBH) và tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và tính hiệu quả của quy trình đề xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Việc hình thành và phát triển kỹ năng tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory cho học sinh THPT.
  • Phạm vi nghiên cứu: Quy trình hướng dẫn học sinh tạo lập VBĐPT bằng megastory; thiết kế kế hoạch bài học cho 2 cụm bài tạo lập văn bản bậc THPT (cụm bài tự sự và cụm bài nghị luận); tiến hành thực nghiệm tại 2 lớp học thuộc 2 trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh trong học kì I năm học 2019-2020.
  • Giả thuyết nghiên cứu: Nếu đề xuất được quy trình dạy học tạo lập VBĐPT bằng megastory khả thi và hiệu quả thì sẽ góp phần hình thành và phát triển kỹ năng tạo lập VBĐPT cho học sinh THPT, đáp ứng đúng yêu cầu dạy học phát triển năng lực của Chương trình Ngữ văn 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kết hợp liên ngành giữa lí luận phương pháp dạy học Ngữ văn, khoa học truyền thông báo chí và lí thuyết tiếp nhận - tạo lập văn bản hiện đại:

  • Khung lý thuyết và khái niệm:

    • Văn bản đa phương thức (Multimodal texts): Tiếp thu quan niệm của New London Group (1996), Baldry và Thibault (2006), Chương trình Quốc gia Australia và Chương trình GDPT môn Ngữ văn 2018, định nghĩa VBĐPT là loại văn bản có sự phối hợp giữa kênh chữ viết với các kênh biểu đạt khác (hình ảnh, âm thanh, ký hiệu, biểu đồ, chuyển động công nghệ).
    • Megastory: Định nghĩa theo nghiên cứu báo chí của Scott Eldridge II (2017), Lê Đình Hải (2019), xác định megastory là tác phẩm tích hợp đa phương tiện (chữ, ảnh, video, infographic, âm thanh) theo phong cách tạp chí, có thể xuất bản trên nền tảng web (digital megastory) hoặc trên văn bản giấy.
    • Lí thuyết dạy viết dựa trên tiến trình (Process Writing): Kế thừa quan điểm của Don Murray (1972) (Teach Writing as a Process not Product), Hayes và Flower (1981), Nunan (1991), Hyland (2003) và các công trình ứng dụng tại Việt Nam của Nguyễn Thị Hồng Nam và Trần Nguyên Hương Thảo (2017), Lê Thị Minh Nguyệt (2019). Dạy viết theo tiến trình chuyển trọng tâm từ chấm điểm sản phẩm cuối cùng sang hướng dẫn các giai đoạn tư duy: chuẩn bị/hình thành ý tưởng $\rightarrow$ lập kế hoạch $\rightarrow$ viết nháp $\rightarrow$ chỉnh sửa $\rightarrow$ xuất bản.
    • Mô hình bài học VNEN: Dựa trên nghiên cứu thiết kế bài học của Phạm Minh Diệu (2016), vận dụng cấu trúc 5 hoạt động học tập (Khởi động, Hình thành kiến thức, Luyện tập, Vận dụng, Tìm tòi mở rộng).
    • Quy trình sản xuất tác phẩm báo chí: Tham chiếu quy trình 6 bước sáng tạo báo chí của TS. Nguyễn Ngọc Oanh (2013), rút gọn thành 3 bước phù hợp với năng lực học sinh THPT.

  • Phương pháp nghiên cứu thực tế:

    • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên ngành trong và ngoài nước về phương pháp dạy viết, VBĐPT và megastory.
    • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát thực trạng nhận thức, nhu cầu và khó khăn của 15 giáo viên Ngữ văn và 418 học sinh thuộc 3 khối (10, 11, 12) tại 4 trường THPT ở TP. Hồ Chí Minh (THPT Ngô Gia Tự, Trường Tư thục Thái Bình, THPT Nguyễn Thái Bình, THPT Lương Văn Can).
    • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Dạy thực nghiệm 2 kế hoạch bài học tại lớp 10A1 trường THCS-THPT Thái Bình và lớp 10.2 Trường Trung học Thực hành Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; sử dụng phiếu hỏi sau giờ dạy để đánh giá định lượng tính khả thi và hiệu quả.

  • Nguồn dữ liệu: Văn bản Chương trình GDPT Ngữ văn 2018, sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành, các tác phẩm megastory trên báo chí quốc tế và Việt Nam (Snowfall, Serengeti Lions, báo Tuổi Trẻ Online, Thanh Niên Online, VietnamPlus), cùng dữ liệu khảo sát thực nghiệm năm học 2019-2020.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory

Chương này xác lập nền tảng lý luận về thể loại và khảo sát bức tranh thực tế dạy học tại trường phổ thông:

  1. Khái quát về văn bản đa phương thức: Phân tích 2 đặc trưng cơ bản: tính hấp dẫn/tương tác đa chiều phi truyền thống và tính tổng thể liên kết chặt chẽ giữa các kênh biểu đạt (ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, không gian).
  2. Khái quát về megastory: Xác định 2 đặc trưng nổi bật: đặc trưng hình thức (bố cục phá cách, tích hợp đa phương tiện) và đặc trưng nội dung (cốt truyện phi tuyến tính, chiều sâu thông tin, tạo tính kết nối và lan truyền cao).
  3. Cơ sở thực tiễn và số liệu khảo sát:
    • Đánh giá vị trí của kỹ năng tạo lập VBĐPT trong Chương trình GDPT Ngữ văn 2018.
    • Thống kê khảo sát 15 giáo viên và 418 học sinh THPT tại TP. Hồ Chí Minh về thực trạng dạy và học VBĐPT bằng megastory:
Nhóm đối tượng Chỉ số khảo sát Tỷ lệ ghi nhận
Giáo viên ($n=15$) Biết đến khái niệm VBĐPT 100%
Biết đến khái niệm/ứng dụng megastory 95%
Đã từng định hướng cho HS tạo lập VBĐPT 70%
Mức độ tiếp cận: Đã tìm hiểu và vận dụng giảng dạy 67%
Mức độ tiếp cận: Đã tìm hiểu nhưng chưa vận dụng 33%
Đánh giá mức độ cần thiết dạy tạo lập VBĐPT: Cần thiết 75%
Đánh giá mức độ cần thiết dạy tạo lập VBĐPT: Rất cần thiết 25%
Dự đoán khó khăn: Kế hoạch nhà trường 40%
Dự đoán khó khăn: Dung lượng chương trình Ngữ văn 30%
Dự đoán khó khăn: Thời gian, công sức của giáo viên 30%
Dự đoán khó khăn: Từ phía học sinh 0%
Học sinh ($n=418$) Biết đến khái niệm hoặc ứng dụng của megastory 53%
Chưa từng nghe qua về megastory 42%
Biết đến khái niệm hoặc văn bản đa phương thức 67,5%
Hứng thú đọc VB kết hợp chữ viết, âm thanh, hình ảnh 95%
Hứng thú đọc VB chỉ thuần túy chữ viết 5%
Mức độ thực tế: Chưa bao giờ tạo lập VBĐPT 72,8% (~73%)
Mức độ thực tế: Rất ít khi tạo lập 21,5%
Mức độ thực tế: Thỉnh thoảng tạo lập ~12%
Mức độ thực tế: Thường xuyên tạo lập 3,5%

Chương 2: Đề xuất quy trình dạy học tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory cho học sinh trung học phổ thông

Chương 2 là trọng tâm lý thuyết sư phạm của đề tài, cụ thể hóa tiến trình chuyển giao kỹ năng tạo lập megastory cho học sinh:

  1. Cơ sở đề xuất: Tổng hợp yêu cầu cần đạt về năng lực viết trong Chương trình 2018, mô hình dạy viết dựa trên tiến trình, mô hình bài học VNEN và quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí. Tác giả tinh giản quy trình sáng tạo megastory chuyên nghiệp 6 bước của nhà báo thành 3 bước dành cho học sinh THPT:
    • Bước 1: Tìm đề tài, lên ý tưởng.
    • Bước 2: Sáng tạo nội dung và thiết kế hình thức (tạo lập văn bản, lựa chọn/xử lý hình ảnh, âm thanh, đồ họa).
    • Bước 3: Chỉnh sửa và xuất bản (dạng website hoặc bản in/giấy).
  2. Quy trình 4 bước hướng dẫn học sinh tạo lập VBĐPT bằng megastory:
    • Bước 1 - Hoạt động giới thiệu về VBĐPT và megastory: Sử dụng phương pháp phân tích mẫu ngữ liệu điển hình từ các trang báo trực tuyến uy tín để học sinh nhận diện đặc điểm cấu trúc và hình thức bài viết.
    • Bước 2 - Hoạt động thống nhất tiêu chí đánh giá: Hướng dẫn học sinh thảo luận bộ tiêu chí (nội dung có ý nghĩa; bố cục logic; sự gắn kết hài hòa giữa kênh chữ, hình ảnh, âm thanh; tính sáng tạo và yêu cầu dẫn nguồn trích dẫn, tránh đạo văn).
    • Bước 3 - Hoạt động định hướng tiến trình tạo lập: Hướng dẫn học sinh thực hiện theo 3 giai đoạn (tìm đề tài $\rightarrow$ sáng tạo nội dung & thiết kế hình thức $\rightarrow$ chỉnh sửa & xuất bản); giáo viên theo dõi, phản hồi liên tục.
    • Bước 4 - Hoạt động đánh giá: Phối hợp đa dạng hình thức: giáo viên đánh giá quá trình và sản phẩm; học sinh tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng lẫn nhau.
  3. Thiết kế tiến trình dạy học theo mô hình VNEN: Cụ thể hóa 5 hoạt động bài học: Khởi động $\rightarrow$ Hình thành kiến thức mới $\rightarrow$ Luyện tập viết theo quy trình $\rightarrow$ Vận dụng $\rightarrow$ Tìm tòi, mở rộng.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 kiểm chứng quy trình đã đề xuất qua giảng dạy thực tế:

  1. Tổ chức thực nghiệm: Triển khai thiết kế và giảng dạy 2 kế hoạch bài học thuộc chương trình Ngữ văn lớp 10: cụm bài tự sự và cụm bài nghị luận.
  2. Địa bàn và đối tượng thực nghiệm: Lớp 10A1 trường THCS-THPT Thái Bình và lớp 10.2 Trường Trung học Thực hành Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.
  3. Nội dung đánh giá: Thu thập phản hồi từ giáo viên dự giờ và phiếu khảo sát học sinh sau tiết học thực nghiệm nhằm kiểm tra mức độ đạt được về kỹ năng tạo lập VBĐPT, tính hấp dẫn của bài học, tính khả thi của quy trình 4 bước và đề xuất các biện pháp khắc phục rào cản kỹ thuật.

Kết quả và đóng góp

  • Kết quả nghiên cứu chính:

    • Định lượng hóa được thực trạng dạy học VBĐPT tại TP. Hồ Chí Minh: 100% giáo viên và 95% học sinh nhìn nhận sự cần thiết/hứng thú với VBĐPT, nhưng có tới 72,8% học sinh chưa từng tạo lập loại văn bản này và 33% giáo viên chưa từng vận dụng vào bài giảng.
    • Xây dựng hoàn chỉnh khung quy trình 4 bước sư phạm giúp giáo viên chuyển hóa phương pháp phân tích mẫu và lí thuyết dạy viết theo tiến trình vào việc tạo lập megastory.
    • Tinh giản quy trình tạo lập megastory từ 6 bước phức tạp của phóng viên báo chí thành 3 bước học đường, giúp học sinh THPT dễ dàng tiếp cận dù xuất bản trên nền tảng kỹ thuật số hay trên giấy.
    • Kết quả thực nghiệm sư phạm tại 2 trường THPT chứng minh tính khả thi của quy trình, giúp học sinh cải thiện rõ rệt kỹ năng kết hợp văn bản với hình ảnh/âm thanh và tăng cường hứng thú học tập phân môn Làm văn.

  • Đóng góp của khóa luận:

    • Về mặt lý luận: Khóa luận hệ thống hóa khái niệm, đặc trưng thể loại của VBĐPT và megastory trong phân môn Lí luận và phương pháp dạy học Ngữ văn; làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa lí thuyết dạy viết theo tiến trình với việc rèn luyện năng lực giao tiếp đa phương thức.
    • Về mặt thực tiễn: Đóng góp một quy trình dạy học cụ thể, bộ tiêu chí đánh giá sản phẩm và 2 kế hoạch bài học minh họa (cụm bài tự sự, cụm bài nghị luận) làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho giáo viên THPT khi triển khai Chương trình GDPT 2018.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Phạm vi thực nghiệm sư phạm chỉ mới được tiến hành ở quy mô hẹp tại 2 lớp khối 10 thuộc 2 trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh (THCS-THPT Thái Bình và Trung học Thực hành ĐH Sư phạm).
    • Kế hoạch bài học thực nghiệm chỉ mới áp dụng cho 2 kiểu bài (tự sự và nghị luận), chưa mở rộng sang kiểu bài thuyết minh hay văn bản thông tin.
    • Việc tạo lập megastory kỹ thuật số còn chịu sự chi phối bởi cơ sở vật chất, thiết bị công nghệ thông tin và kỹ năng đồ họa của học sinh ở các môi trường giáo dục khác nhau.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng phạm vi thử nghiệm quy trình cho học sinh các khối 11 và 12, đồng thời triển khai trên các địa bàn có điều kiện kinh tế - giáo dục đa dạng hơn.
    • Mở rộng thiết kế bài học dạy tạo lập megastory cho các thể loại khác như văn bản thông tin, báo cáo nghiên cứu hoặc dự án học tập liên môn.
    • Nghiên cứu tích hợp các công cụ, nền tảng trực tuyến miễn phí hỗ trợ học sinh thiết kế và xuất bản e-magazine/megastory thuận tiện trong khung thời lượng tiết học quy định.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng thụ hưởng:
    • Giáo viên bộ môn Ngữ văn cấp THPT đang tìm kiếm phương pháp đổi mới dạy học kỹ năng viết theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của Chương trình GDPT 2018.
    • Sinh viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, học viên cao học ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn.
    • Cán bộ quản lý chuyên môn, tổ trưởng bộ môn Ngữ văn tại các trường trung học xây dựng chuyên đề dạy học tích cực và ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Nội dung giá trị nhất để tham khảo:
    • Quy trình 4 bước hướng dẫn học sinh tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory (Chương 2).
    • Cách thức cấu trúc kế hoạch bài học Làm văn theo mô hình 5 hoạt động VNEN kết hợp dạy viết theo tiến trình.
    • Bộ tiêu chí đánh giá sản phẩm văn bản đa phương thức và hệ thống số liệu khảo sát thực trạng thực tiễn tại TP. Hồ Chí Minh.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận định nghĩa Megastory là gì và có những đặc trưng nào nổi bật?

Megastory (còn gọi là digital mega-stories, longform hay e-magazine) là hình thức trình bày bài viết tích hợp đa phương tiện gồm chữ viết, hình ảnh, video, đồ họa tương tác và âm thanh theo phong cách tạp chí hiện đại, có thể xuất bản trên nền web hoặc văn bản in giấy. Đặc trưng nổi bật của megastory gồm: hình thức trình bày phi truyền thống, phá cách, giàu tính tương tác; nội dung mang chiều sâu thông tin, thường triển khai cốt truyện phi tuyến tính và có khả năng lan truyền rộng rãi.

2. Thực trạng học sinh THPT tiếp cận và tạo lập văn bản đa phương thức tại TP. Hồ Chí Minh trước khi thực nghiệm như thế nào?

Theo khảo sát trên 418 học sinh của 4 trường THPT, có 95% học sinh bày tỏ sự hứng thú với việc đọc các văn bản có sự kết hợp hình ảnh, âm thanh. Tuy nhiên, có tới 72,8% học sinh cho biết chưa bao giờ tạo lập VBĐPT, 21,5% rất ít khi thực hiện và chỉ có 3,5% học sinh thường xuyên tạo lập loại văn bản này. Các khó khăn chính mà học sinh gặp phải là tốn nhiều thời gian, thiếu ý tưởng và chưa được hướng dẫn bài bản về kỹ năng công nghệ thông tin.

3. Quy trình hướng dẫn học sinh THPT tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory gồm các bước nào?

Quy trình sư phạm do khóa luận đề xuất gồm 4 bước:

  • Bước 1: Hoạt động giới thiệu về VBĐPT và megastory (sử dụng phương pháp phân tích mẫu điển hình).
  • Bước 2: Hoạt động thống nhất tiêu chí đánh giá khi tạo lập VBĐPT bằng megastory.
  • Bước 3: Hoạt động định hướng tiến trình tạo lập (gồm 3 giai đoạn: tìm đề tài/lên ý tưởng $\rightarrow$ sáng tạo nội dung & thiết kế hình thức $\rightarrow$ chỉnh sửa & xuất bản).
  • Bước 4: Hoạt động đánh giá (kết hợp đánh giá quá trình, đánh giá sản phẩm và đánh giá đồng đẳng).

4. Quy trình sản xuất megastory 6 bước của phóng viên đã được tinh giản như thế nào cho học sinh?

Khóa luận đã tinh gọn quy trình 6 bước của nhà báo chuyên nghiệp (nghiên cứu thực tế $\rightarrow$ chọn chủ đề $\rightarrow$ thu thập thông tin $\rightarrow$ thể hiện tác phẩm $\rightarrow$ biên tập $\rightarrow$ xuất bản) thành 3 bước vừa sức với học sinh THPT:

  1. Tìm đề tài, lên ý tưởng.
  2. Sáng tạo nội dung và thiết kế hình thức (kết hợp chữ viết với hình ảnh, âm thanh, đồ họa).
  3. Chỉnh sửa và xuất bản (trên nền web hoặc sản phẩm giấy).

5. Khóa luận đã triển khai dạy học thực nghiệm ở đâu và trên những nội dung nào?

Khóa luận tiến hành thực nghiệm sư phạm tại 2 lớp: lớp 10A1 trường THCS-THPT Thái Bình và lớp 10.2 Trường Trung học Thực hành Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh. Nội dung thực nghiệm là 2 kế hoạch bài học thuộc chương trình Ngữ văn lớp 10, bao gồm: cụm bài dạy tạo lập văn bản tự sự và cụm bài dạy tạo lập văn bản nghị luận.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Kim Yến đã giải quyết thành công vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc hình thành kỹ năng tạo lập văn bản đa phương thức bằng megastory cho học sinh THPT. Bằng cách kết hợp linh hoạt lí thuyết dạy viết theo tiến trình, mô hình bài học VNEN và quy trình sáng tạo báo chí số, đề tài đã xây dựng một quy trình sư phạm 4 bước rõ ràng, khoa học và khả thi. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại các trường phổ thông ở TP. Hồ Chí Minh khẳng định tính hiệu quả của phương pháp trong việc nâng cao hứng thú học tập và phát triển năng lực giao tiếp đa phương thức cho học sinh, đáp ứng trực tiếp mục tiêu đổi mới của Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018.