Khóa luận tốt nghiệp Luật: tốt nghiệp luật học quyết định hình phạt đối

Nghiên cứu quy định hình phạt người dưới 18 tuổi phạm tội theo Bộ luật Hình sự 2015 và thực tiễn xét xử tại Hà Nam từ 2016 đến 2020.

• Tác giả: Dương Hoài Anh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Kim Chi
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội theo quy định của bộ luật hình sự 2015 và thực tiễn xét xử tại tỉnh Hà Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm về quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

Quyết định hình phạt là một vấn đề cốt lõi trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, đặc biệt đối với những người dưới 18 tuổi phạm tội. Đây là quá trình mà tòa án nhân dân xem xét các yếu tố liên quan để quyết định mức hình phạt phù hợp. Khác biệt với người thành niên, người dưới 18 tuổi phạm tội cần được xem xét với những quy định đặc biệt, vì họ còn trong quá trình phát triển tâm lý và nhận thức. Bộ luật hình sự 2015 đã công nhận tầm quan trọng này bằng cách dành chương riêng biệt để quy định. Việc quyết định hình phạt hợp lý không chỉ giúp bảo vệ xã hội mà còn tạo cơ hội cải tạo, giáo dục lại các tội phạm nhỏ tuổi.

1.1. Khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội

Người dưới 18 tuổi phạm tội là những cá nhân chưa đủ tuổi thành niên nhưng đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Theo Bộ luật hình sự 2015, người dưới 18 tuổi được coi là chưa có đầy đủ khả năng nhận thức và kiểm soát hành vi. Do đó, họ được áp dụng các quy định bảo vệ đặc biệt, bao gồm các hình phạt nhẹ hơn so với người lớn tuổi.

1.2. Đặc điểm pháp luật trong quyết định hình phạt

Quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội có những đặc điểm riêng: giảm nhẹ hình phạt, không áp dụng tử hình hay chung thân, ưu tiên biện pháp giáo dục. Các tòa án phải xem xét kỹ lưỡng hoàn cảnh gia đình, động cơ phạm tội, mức độ tổn hại. Nguyên tắc bảo vệ trẻ em được ưu tiên hàng đầu trong quá trình này.

II. Quy định của Bộ luật hình sự 2015 về quyết định hình phạt người dưới 18 tuổi

Bộ luật hình sự 2015 là bộ luật hiện hành quy định chi tiết về xử lý hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại Việt Nam. Bộ luật này áp dụng các nguyên tắc cơ bản trong xét xử: công khai, công tránh, dân chủ, bảo vệ quyền con người. Khi quyết định hình phạt, tòa án phải xem xét tất cả các yếu tố liên quan như tính chất, mức độ phạm tội, hoàn cảnh cá nhân và gia đình, động cơ thúc đẩy. Hình phạt tù đối với người dưới 18 tuổi không được vượt quá thời hạn tối đa quy định, và các biện pháp giáo dục thường được ưu tiên để cải tạo, hỗ trợ tái hòa nhập xã hội.

2.1. Các loại hình phạt đối với người dưới 18 tuổi

Hình phạt tù là loại hình phạt chính được áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội. Tuy nhiên, thời hạn hình phạt được giảm nhẹ so với người thành niên. Hình phạt phạt tiền cũng có thể được áp dụng. Các biện pháp giáo dục như đặt dưới giám sát, học tập kỹ năng sống cũng là lựa chọn quan trọng thay thế cho hình phạt tù.

2.2. Nguyên tắc giảm nhẹ hình phạt

Điều 72 Bộ luật hình sự 2015 quy định tòa án phải giảm nhẹ hình phạt từ 20-50% thời hạn tối đa so với người thành niên. Nguyên tắc giảm nhẹ này nhằm bảo vệ quyền trẻ em, ưu tiên cải tạo, giáo dục lại. Đây là biểu hiện của chính sách xử lý hình sự nhân bản của Việt Nam.

III. Thực tiễn xét xử tại tỉnh Hà Nam các năm 2020 2024

Tỉnh Hà Nam là một địa phương có nhu cầu xét xử người dưới 18 tuổi phạm tội khá cao. Dữ liệu từ Tòa án nhân dân tỉnh Hà Nam giai đoạn 2020-2024 cho thấy số vụ án và số bị cáo là người dưới 18 tuổi đều có xu hướng gia tăng. Các loại tội phạm phổ biến bao gồm: trộm cắp, cố ý gây thương tích, cướp, lừa đảo. Kết quả quyết định hình phạt cho thấy hầu hết các trường hợp được áp dụng các biện pháp giáo dục thay vì hình phạt tù, phản ánh sự tuân thủ quy định pháp luật và ưu tiên bảo vệ trẻ em của các tòa án địa phương.

3.1. Tình hình phạm tội của người dưới 18 tuổi

Số liệu thống kê cho thấy tệ nạn tội phạm ở nhóm tuổi dưới 18 có xu hướng phức tạp hóa, với sự xuất hiện của những thủ đoạn tinh vi hơn. Các nhóm tuổi 16-18 tuổi là nhóm phạm tội cao nhất. Bối cảnh gia đình, sự ảnh hưởng của bạn bè và môi trường xã hội là nguyên nhân chính dẫn đến phạm tội.

3.2. Kết quả xét xử và những thách thức

Toà án nhân dân tỉnh Hà Nam đã đạt được những kết quả tích cực trong xét xử công bằng, nhân bản. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những khó khăn: thiếu các cơ sở giáo dục chuyên biệt, hạn chế về nhân lực, các quy định pháp luật còn chưa hoàn thiện hết.

IV. Các giải pháp nâng cao chất lượng quyết định hình phạt người dưới 18 tuổi

Để nâng cao chất lượng quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, cần có những giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện quy định pháp luật hình sự, làm rõ hơn các tiêu chí xác định, các nguyên tắc giảm nhẹ. Thứ hai, tăng cường đào tạo cho cán bộ tòa án về quy định bảo vệ trẻ em, tâm lý học. Thứ ba, phát triển cơ sở hạ tầng như trung tâm giáo dục, cơ sở cải tạo chuyên biệt. Thứ tư, tăng cường công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật cho thanh, thiếu niên. Các giải pháp này sẽ giúp bảo vệ quyền trẻ em, cải tạo hiệu quả và tái hòa nhập xã hội cho những người dưới 18 tuổi phạm tội.

4.1. Hoàn thiện quy định pháp luật hình sự

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật hình sự để làm rõ hơn tiêu chí xác định quyết định hình phạt, tạo sự nhất quán trong xét xử giữa các tòa án. Bổ sung các quy định về biện pháp giáo dục thay thế hình phạt tù, mở rộng trường hợp áp dụng hình phạt treo.

4.2. Nâng cao năng lực kỹ năng của cán bộ tòa án

Đào tạo chuyên sâu về tâm lý học, giáo dục học cho các thẩm phán. Tổ chức học tập kinh nghiệm giữa các tòa án trong nước và quốc tế. Nâng cao ý thức về bảo vệ quyền trẻ em, nhân bản hóa xét xử trong quá trình quyết định hình phạt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Một số vấn đề lý luận về quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm, đặc điểm về người dưới 18 tuổi phạm tội 1.Khái niệm Trong những năm gần đây, quyền trẻ em được đề cao và trở thành một trong những vấn đề quan trọng của các quốc gia cũng như cộng đồng quốc tế. Một trong những nội dung cơ bản về Quyền trẻ em và nhận được sự quan tâm của toàn cầu đó là đảm bảo tối đa lợi ích của người dưới 18 tuổi.

Trong BLHS năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017, không có quy định cụ thể về người dưới 18 tuổi phạm tội. “Người dưới 18 tuổi phạm tội” là một thuật ngữ luật học khá mới mẻ đối với pháp luật hình sự ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, thuật ngữ này xuất hiện lần đầu tiên tại BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 với vai trò thuật ngữ “Người chưa thành niên phạm tội”. Thuật ngữ “Người dưới 18 tuổi phạm tội” có nghĩa tường minh, dễ hiểu hơn và có tính chuyên môn cao hơn, phù hợp với quan điểm xác minh năng lực chịu trách nhiệm hình sự chủ yếu theo độ tuổi ở Việt Nam.

Hơn nữa, về lý luận, hai thuật ngữ này có ý nghĩa đồng nhất với nhau, không làm thay đổi bản chất của nhau. Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, người dưới 18 tuổi phạm tội phải là người đáp ứng đủ điều kiện về tuổi chịu trách nhiệm hình sự tại Điều 12 BLHS 2015, sửa đổi bổ sung 2017: “1. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác 2. Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 14 tuổi chỉ phải chịu trách nhệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một 7 trong các điều 123, 134, 141, 142, 143, 144, 150, 151, 168, 109, 170, 171, 173, 178, 248, 240, 250, 251, 252, 265, 266, 286, 287, 289, 290, 299, 303 và 304 của Bộ luật này” Như vậy người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự với một số loại tội ( 28 tội danh), người từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác.

Cụ thể, Điều 90 Chương XII Bộ luật hình sự 2015 về Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cũng xác đinh: “Người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này”. Do đó, người dưới 14 tuổi phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự, không thuộc sự điều chỉnh của pháp luật hình sự liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội. BLHS năm 2015 loại trừ trách nhiệm hình sự của người dưới 14 tuổi khi họ thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội, đối tượng này chưa đủ khả năng tự chủ khi hành động nên họ không bị coi là có lỗi về hành vi nguy hiểm cho xã hội mà họ thực hiện. Một hành vi được coi là không có lỗi tức là không đủ yếu tố cấu thành tội phạm nên họ không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Mặt khác, người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi được coi là người chưa có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Họ chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm nhất định xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, xâm phạm sở hữu, xâm phạm trật tự quản lý hành chính, trật tự công cộng, tội phạm về ma tuý và tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia. Về khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội, Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung của Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội định nghĩa người dưới 18 tuổi phạm tội là “người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm”1. Trịnh Tiến Việt cũng đưa ra định nghĩa tương tự về người dưới 18 tuổi phạm tội, theo đó, người dưới 18 tuổi phạm tội là “người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội phạm theo những quy định của BLHS ghi 1 Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2023), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam - Phần chung, Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 8 nhận trên cơ sở chung”2. Đây cũng là định nghĩa được đa số các nhà nghiên cứu, các tác giả đồng tình khi bàn về khái niệm này. Đặc điểm Người dưới 18 tuổi có các đặc điểm rất riêng so với các chủ thể của tội phạm khác, trong đó, nổi bật là những đặc điểm sau: Thứ nhất, về tâm – sinh lý: hành vi phạm tội của người dứoi 18 tuổi luôn chứa đựng các đặc điểm riêng như nhẹ dạ, xốc nổi, dễ bị kích động…Trong giai đoạn này, về mặt thể chất, cơ thể của người dứoi 18 tuổi đang trong thời kỳ chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn, do đó, sự phát triển của cơ thể trở nên mất cân bằng, Ở người dưới 18 tuổi, hệ tim mạch phát triển không cân bằng, tim phát triển nhanh hơn các mạch máu đã gây ra sự thiếu máu trong từng bộ phận trong vỏ não và đôi khi còn làm rối loạn chức năng hoạt động của hệ tim mạch3.

Chính hiện tượng này đã gây ra cảm giác mệt mỏi, dễ kích động, dễ nổi nóng ở người duới 18 tuổi. Ngoài ra, ở giai đoạn từ đủ 14 đến 18 tuổi, tuyến nội tiết hoạt động mạnh hơn gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, dẫn tới tình trạng mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh tung ương từ đó gây nên những xúc độnh mạnh, phản ứng nóng nảy vô cớ và những hành vi bất thường4. Chính sự mất cân bằng tạm thời này đã gây ảnh hưởng đến quá trình phát triển tâm lý và dẫn tới những hành xử không phù hợp với chuẩn mực xã hội của người dưới 18 tuổi Thứ hai, về tình cảm: Người dưới 18 tuổi phạm tội thường là người dễ bị các tác động tiêu cực do từng trải qua những bất hạnh trong cuộc sống gia đình (gia đình không hoà thuận, bố mẹ ly hôn, không nơi nương tựa…). Hoặc có những người dưới 18 tuổi gặp rung động đầu đời, do không được gia đình uốn nắn, cộng thêm bị vô tình hay cố ý “tiêm nhiễm” những câu chuyện tình cảm lãng mạn trên các phương tiện thông tin dẫn đến những hành vi dại dột5.

Đồng thời, người dưới 18 tuổi chưa có nhiều kinh nghiệm sống nên khả năng kiềm chế không cao, từ đó dẫn đến việc phạm tội. Trên thực tế, có 2 Trịnh Tiến Việt (2021), Tổng quan về Luật Hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia sự thật, Hà Nội, tr. 3 Đặng Thanh Nga (2008), “Một số đặc điểm tâm lí của người chưa thành niên phạm tội”, Tạp chí Luật học (Số 1/2008), tr.

4 Cao Thị Thu Trang (2012), Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Khoá luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 5 Nguyễn Minh Đức (2014), Nguyên nhân, điều kiện người chưa thành niên vi phạm pháp luật hình sự và giải pháp phòng ngừa, Nxb. 9 nhiều trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội cố ý gây thương tích, giết người,…chỉ vì những mâu thuẫn, những xích mích nhỏ trong cuộc sống6. Thứ ba, về nhận thức: Nguyên nhân chủ yếu gây nên tình trạng gia tăng phạm tội ở người dưới 18 tuổi là do sự nhận thức kém, lệch lạc về đời sống xã hội cũng như thiếu hiểu biết về pháp luật dẫn đến quan điểm phiến diện, thiếu hệ thống.

Ngoài ra, người dưới 18 tuổi phạm tội thường muốn có những đặc quyền của người lớn nhưng họ lại không hiểu rằng, những quyền lợi này lại gắn liền với trách nhiệm. Đa số người dưới 18 tuổi phạm tội chỉ nhận ra điều này khi họ phải trực tiếp đối mặt với những hậu quả pháp lý được quy định do hành vi nguy hiểm mà họ gây ra7. Thứ tư, về nhu cầu hưởng thụ: Xã hội ngày càng phát triển, con người đầy đủ hơn về vật chất, cùng với đó là các giá trị tinh thần, dịch vụ giải trí cũng được cải thiện nhằm thoả mãn nhu cầu của con người. Khi các nhu cầu ngày càng nhiều, càng cao, con người lại muốn được thoả mãn nhưng không đủ khả năng và trong nhiều trường hợp, họ sẽ tìm mọi cách bất chấp đạo đức, bất chấp pháp luật chỉ để thoả mãn nhu cầu cá nhân.

Người dưới 18 tuổi là nhóm người có nhiều nhu cầu nhưng lại ít được đáp ứng, bởi vì, ở độ tuổi này, trong giai đoạn dậy thì, biến đổi lớn về mặt tâm lý, sinh lý, các nhu cầu gia tăng, nhưng phần lớn họ chưa có khă năng tự chủ về kinh tế để thoả mãn nhu cầu của mình8. Thứ năm, về nhu cầu độc lập: đây là một trong những đặc điểm nổi bật của lứa tuổi này. Nhu cầu độc lập của người dưới 18 tuổi thể hiện qua việc họ muốn tự khẳng định những sự phát triển của mình về nhân cách trong quá trình trở thành người lớn. Nghĩa là họ mong muốn bộc lộ những cái riêng của mình, cho rằng mình đã lớn và muốn mọi người phải đối cử với mình như người lớn9.

Sự hình thành và phát triển nhu cầu độc lập là sự phát triển mang tính tất yếu, tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực, nhu cầu độc lập của người dưới 18 tuổi có nguy cơ dẫn đến hành vi phạm tội. Phần lớn người dưới18 tuổi phạm tội thường có xu hướng đánh giá các khả năng của mình quá cao so với thực tế. Chính vì thế, nhu cầu độc lập thường được thể hiện ra một cách thái quá dưới 6 Nguyễn Minh Đức (2014), tlđd, tr. 7 Nguyễn Minh Đức (2014), tlđd, tr.

8 Nguyễn Thị Hà (2021), “Ảnh hưởng của môi trường sống đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên”, Tạp chí Giáo dục và Xã hội, số 120, tr. 9 Nguyễn Đắc Tuân (2019), “Yếu tố ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên”, Kỷ yếu Hội thảo Quốc tế Tư pháp với người chưa thành niên – Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.