Khóa luận tốt nghiệp Luật: tốt nghiệp luật học bình đẳng giới giữa vợ và

Khóa luận nghiên cứu bình đẳng giới trong hôn nhân về tiếp cận và kiểm soát nguồn lực, phân tích lý luận và thực tiễn pháp luật Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Hoàng Đạt
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Thị Mừng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hôn nhân và gia đình
• Đề tài: Bình Đẳng Giới Giữa Vợ Và Chồng Trong Tiếp Cận Và Kiểm Soát Nguồn Lực - Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của bình đẳng giới giữa vợ và chồng

Bình đẳng giới là nguyên tắc cơ bản trong pháp luật hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực luật hôn nhân và gia đình. Bình đẳng giới giữa vợ và chồng không chỉ là quyền con người mà còn là yếu tố thiết yếu để phát triển bền vững xã hội. Khóa luận tốt nghiệp này tập trung vào tiếp cận và kiểm soát nguồn lực - hai khía cạnh quan trọng nhất trong mối quan hệ vợ chồng. Việc đảm bảo bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận tài sản, tài chính và các nguồn lực khác là điều kiện để xây dựng gia đình ổn định, hạnh phúc và phát triển bền vững.

1.1. Định nghĩa bình đẳng giới trong pháp luật Việt Nam

Theo pháp luật Việt Nam, bình đẳng giới được quy định là quyền được xem xét, đối xử công bằng không phân biệt giới tính. Trong luật Hôn nhân và gia đình, bình đẳng giới giữa vợ và chồng bao gồm quyền bình đẳng trong quyết định các vấn đề gia đình, quyền sử dụng và quản lý tài sản chung, cũng như quyền bình đẳng trong lao động và đào tạo.

1.2. Tiếp cận và kiểm soát nguồn lực

Tiếp cận nguồn lực bao gồm khả năng sử dụng tài sản, tài chính và cơ hội kinh tế. Kiểm soát nguồn lực là quyền quyết định cách sử dụng và phân phối các nguồn lực này. Cả hai khía cạnh này đều quan trọng để đảm bảo bình đẳng giới thực chất giữa vợ và chồng trong gia đình.

II. Quy định pháp luật về bình đẳng giới giữa vợ và chồng

Pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, đã có những quy định cụ thể về bình đẳng giới giữa vợ và chồng. Các quy định này phản ánh cam kết của Việt Nam với Công ước quốc tế về Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt với phụ nữ (CEDAW). Luật quy định rõ ràng rằng vợ và chồng có quyền bình đẳng trong mọi lĩnh vực của gia đình, từ quyên quyết định về việc sinh con đến quyền sở hữu và sử dụng tài sản chung. Những quy định này tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo vệ quyền lợi của cả vợ và chồng.

2.1. Quy định về tiếp cận tài sản và tài chính

Luật Hôn nhân và gia đình quy định vợ và chồng có quyền bình đẳng trong tiếp cận và sử dụng tài sản chung. Cả vợ và chồng đều được phép quản lý, sử dụng và xử lý tài sản chung. Tài sản do một trong hai người mua trong thời gian hôn nhân nằm trong tài sản chung, trừ trường hợp được pháp luật quy định khác.

2.2. Quy định về kiểm soát nguồn lực gia đình

Vợ và chồng có quyền bình đẳng trong việc kiểm soát và quyết định sử dụng nguồn lực gia đình. Không một người nào có thể đơn phương quyết định các vấn đề quan trọng liên quan đến tài sản chung mà không có sự đồng ý của bên kia, trừ những trường hợp pháp luật cho phép.

III. Thực tiễn thực hiện bình đẳng giới giữa vợ và chồng

Mặc dù pháp luật đã có những quy định tốt, nhưng thực tiễn thực hiện bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực vẫn còn tồn tại nhiều vướng mắc. Một số gia đình vẫn còn tập quán, quan điểm truyền thống ảnh hưởng đến việc thực hiện bình đẳng giới thực chất. Ngoài ra, tình trạng thiếu hiểu biết về quyền và trách nhiệm pháp lý cũng là nguyên nhân dẫn đến những vi phạm và tranh chấp. Khóa luận này phân tích chi tiết những kết quả đạt được, những tồn tại và vướng mắc, cùng với các nguyên nhân gây ra.

3.1. Kết quả đạt được từ thực hiện bình đẳng giới

Qua nhiều năm thực hiện, có những tiến bộ đáng khích lệ trong việc bảo vệ bình đẳng giới giữa vợ và chồng. Ngày càng nhiều phụ nữ được tiếp cận tài sản và tài chính gia đình. Các tòa án đã xử lý thành công nhiều vụ tranh chấp liên quan đến tài sản chung, bảo vệ quyền lợi của cả vợ và chồng.

3.2. Những tồn tại và vướng mắc

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những tồn tại và vướng mắc trong thực tiễn. Một số gia đình vẫn áp dụng tập quán nam quyền, phân biệt giới tính trong quản lý tài sản. Thiếu cơ chế giám sát và xử phạt hiệu quả đối với những vi phạm bình đẳng giới. Ngoài ra, nhận thức pháp lý của một bộ phận người dân còn hạn chế.

IV. Kiến nghị nâng cao hiệu quả thực hiện bình đẳng giới

Để nâng cao hiệu quả thực hiện bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực, cần có những giải pháp toàn diện từ phía Nhà nước, xã hội và cộng đồng. Kiến nghị bao gồm hoàn thiện pháp luật, cải thiện cơ chế tổ chức thực hiện, nâng cao nhận thức pháp lý cho người dân, đặc biệt là phụ nữ ở vùng nông thôn. Các biện pháp này cần được thực hiện một cách đồng bộ, liên tục và có sự tham gia của các bên liên quan.

4.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về bình đẳng giới giữa vợ và chồng để làm rõ hơn các trường hợp cụ thể. Tạo lập cơ chế bảo vệ bình đẳng giới mạnh mẽ hơn, đặc biệt trong lĩnh vực quyền sở hữu tài sản và quản lý tài chính gia đình. Rà soát và loại bỏ những quy định có tính chất phân biệt giới tính.

4.2. Kiến nghị nâng cao nhận thức và tổ chức thực hiện

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp lý về bình đẳng giới cho toàn xã hội. Hỗ trợ người dân, đặc biệt phụ nữ nông thôn, tiếp cận thông tin pháp lý và hỗ trợ pháp lý miễn phí. Cải thiện cơ chế giám sát, xử lý vi phạm bình đẳng giới hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bình đẳng giới là một trong những nội dung cốt lõi của quyền con người và là điều kiện tiên quyết bảo đảm sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Trong phạm vi quan hệ hôn nhân và gia đình, quyền bình đẳng giữa vợ và chồng trong việc tiếp cận và kiểm soát các nguồn lực mang tính chất nền tảng, tác động trực tiếp đến quyền lợi kinh tế, sự an toàn và cơ hội phát triển của từng cá nhân. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về bình đẳng giới đã từng bước được xây dựng và củng cố thông qua Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, cùng các đạo luật chuyên ngành liên quan.

Tuy nhiên, trong thực tiễn xã hội, quyền bình đẳng trong sở hữu, quản lý và định đoạt tài sản chung của vợ chồng vẫn tồn tại nhiều rào cản. Ở nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn và vùng sâu, vùng xa, tàn dư của tư tưởng gia trưởng và định kiến giới vẫn khiến phụ nữ chịu nhiều thiệt thòi. Tình trạng tài sản có giá trị lớn trong gia đình thường chỉ đứng tên người chồng, phụ nữ bị hạn chế cơ hội tiếp cận vốn tín dụng, quyền sử dụng đất đai hoặc không có tiếng nói quyết định trong các giao dịch tài chính quan trọng vẫn diễn ra tương đối phổ biến. Sự phụ thuộc kinh tế này không chỉ làm giảm vị thế của người vợ trong gia đình mà còn làm gia tăng nguy cơ bạo lực gia đình và ảnh hưởng tiêu cực đến tính bền vững của hôn nhân.

Ngược lại, việc bảo đảm bình đẳng giới trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực tạo ra động lực kinh tế xã hội to lớn. Khi người phụ nữ có quyền kiểm soát tài chính và tài sản, họ có xu hướng đầu tư nhiều hơn cho y tế, giáo dục và chất lượng cuộc sống gia đình, thúc đẩy các hoạt động sản xuất kinh doanh độc lập. Bên cạnh đó, việc thực thi các cam kết quốc tế như Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW) đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong việc rà soát, hoàn thiện khung khổ pháp lý và nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật trên thực tế.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản và quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong việc tiếp cận và kiểm soát nguồn lực gia đình; phân tích thực tiễn áp dụng; từ đó đánh giá những kết quả đạt được, chỉ ra các vướng mắc, bất cập và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền bình đẳng giữa hai bên.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, khóa luận xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích cơ sở lý luận về bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực.
2. Phân tích và chỉ rõ những điểm bất cập trong các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành liên quan đến tiếp cận và kiểm soát nguồn lực gia đình.
3. Phân tích, đánh giá khách quan thực trạng và thực tiễn thực hiện bình đẳng giới trong tiếp cận, kiểm soát nguồn lực; làm rõ các kết quả đạt được, các tồn tại, hạn chế và chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế đó.
4. Xây dựng các giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp tổ chức thực hiện nhằm bảo đảm hiệu quả bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề lý luận về bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực gia đình; hệ thống quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành; và thực tiễn thực thi pháp luật thông qua các số liệu thống kê và vụ việc thực tế.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện trên phạm vi lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực tiễn thực hiện quyền bình đẳng giữa vợ và chồng kể từ thời điểm Luật Bình đẳng giới năm 2006 có hiệu lực thi hành cho đến năm 2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng lý luận triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về gia đình và bình đẳng nam nữ, quan điểm đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Về mặt học thuật, tác giả tiếp cận khái niệm "giới" (Gender) theo nghiên cứu của Ann Oakley (1972) trong tác phẩm Sex, Gender and Society để phân biệt sự khác nhau mang tính sinh học ("giới tính" - Sex) với cấu trúc xã hội được hình thành qua văn hóa và giáo dục ("giới" - Gender), kết hợp quan điểm lịch sử giới của Joanne Meyerowitz.

Khái niệm "nguồn lực" (Resources) được tác giả phân tích từ góc độ kinh tế học cổ điển của Adam Smith đến các định nghĩa hiện đại của Oxford Advanced Learner's Dictionary và Từ điển tiếng Việt: nguồn lực bao gồm tổng thể các điều kiện cần thiết mang yếu tố vật chất (tiền tệ, đất đai, nhà ở, tư liệu sản xuất) và phi vật chất (tri thức, kỹ năng, quan hệ xã hội, uy tín).

Khái niệm "tiếp cận" (Access) được tiếp cận theo Ủy ban Kinh tế và Xã hội của Liên hợp quốc ở Tây Á (UNESCWA), chỉ khả năng tìm hiểu, khai thác, sử dụng và hưởng lợi từ các nguồn lực có sẵn. Khái niệm "kiểm soát" (Control) thể hiện mức độ quyền lực cao hơn, là quyền quyết định việc sử dụng, cách thức sử dụng và phân bổ nguồn lực. Mối quan hệ giữa hai yếu tố này được xác định: tiếp cận là điều kiện cần, nhưng kiểm soát mới là điều kiện đủ để bảo đảm bình đẳng giới thực chất. Khóa luận phân loại ba cấp độ kiểm soát nguồn lực trong gia đình: kiểm soát hạn chế (limited control), kiểm soát chung (shared control), và kiểm soát tuyệt đối (full control). Về nguyên tắc pháp lý quốc tế, khóa luận viện dẫn nguyên tắc pacta sunt servanda (Khoản 2 Điều 2 Hiến chương Liên Hợp Quốc) gắn với nghĩa vụ nội luật hóa Công ước CEDAW.

Hệ thống văn bản pháp luật được sử dụng làm cơ sở đối chiếu bao gồm: Hiến pháp năm 2013 (Điều 16), Luật Bình đẳng giới năm 2006 (Điều 18, Điều 41), Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Điều 29, Điều 34, Điều 35), Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Đất đai năm 2013 và dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, Nghị định số 125/2021/NĐ-CP, Nghị định số 154/2020/NĐ-CP, Nghị định số 59/2024/NĐ-CP, Nghị quyết số 28/NQ-CP ban hành Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021-2030, và Thông tư số 42/2022/TT-BTC.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

• Phương pháp hệ thống hóa: Thu thập, phân loại, sắp xếp các nguồn lý luận, giáo trình, ấn phẩm khoa học và văn bản quy phạm pháp luật.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Mổ xẻ các quy định pháp luật thực định và đánh giá các dữ liệu thực tế để chỉ ra các rào cản pháp lý và xã hội.
• Phương pháp thống kê: Xử lý, so sánh và đối chiếu các chuỗi số liệu thứ cấp để đưa ra các nhận định khoa học.

Nguồn dữ liệu của đề tài kế thừa từ các công trình nghiên cứu trong nước: đề tài nghiên cứu cấp trường và bài viết của PGS. Ngô Thị Hường (Đại học Luật Hà Nội, 2012); Kỷ yếu hội thảo khoa học Trường Đại học Luật Hà Nội (2007); công trình của Nguyễn Hữu Minh và Trần Thị Hồng thuộc Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới (2019, phân tích số liệu Điều tra gia đình năm 2017 với 2.007 hộ tại 10 xã/phường thuộc 7 tỉnh/thành phố); Báo cáo Tổng quan về bình đẳng giới ở Việt Nam năm 2021 của UN Women; Báo cáo của UNDP về tiếp cận đất đai của phụ nữ; số liệu của Tổng cục Thống kê và Báo cáo thẩm định lồng ghép giới trong dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Nguồn dữ liệu quốc tế tham khảo các công trình của M. Milcah Paul và P. Radha Rani (Ấn Độ, 2017), Menon và Vivian L. Kenworthy (Guatemala, 2005), Luigi Guiso và Luana Zaccaria (2023 trên Journal of Development Economics).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Một số vấn đề lý luận cơ bản và pháp luật về bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực

Chương I tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và rà soát hệ thống quy định pháp luật thực định của Việt Nam về bình đẳng giới trong quan hệ tài sản giữa vợ và chồng.

Về mặt lý luận, tác giả làm rõ bản chất của bình đẳng giới không phải là sự cào bằng cơ học hay đồng nhất hóa tuyệt đối giữa nam và nữ, mà là việc bảo đảm cơ hội, vị thế và quyền lợi ngang nhau trên cơ sở tôn trọng các đặc tính sinh học và chức năng xã hội đặc thù. Bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực được định nghĩa là việc cả hai bên đều có quyền và cơ hội bình đẳng trong việc sử dụng và đưa ra quyết định đối với các nguồn lực kinh tế trong gia đình mà không bị phân biệt đối xử vì lý do giới tính.

Ý nghĩa của việc quy định quyền này được phân tích toàn diện trên hai phương diện:

• Ý nghĩa pháp lý: Xác lập cơ sở pháp lý vững chắc bảo vệ quyền sở hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung, ngăn chặn sự lạm quyền kinh tế của một bên; đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam theo Công ước CEDAW.
• Ý nghĩa xã hội: Tối ưu hóa việc phân bổ tài chính trong hộ gia đình, thúc đẩy năng lực sản xuất kinh doanh của phụ nữ, tăng cường đầu tư cho an sinh, giáo dục và y tế gia đình, đồng thời giảm thiểu xung đột nội bộ và bạo lực gia đình.

Về mặt pháp luật thực định, chương này phân tích hai nhóm quy định:

1. Quy định về tiếp cận nguồn lực: Khoản 2 Điều 18 Luật Bình đẳng giới năm 2006 quy định vợ, chồng có quyền và nghĩa vụ ngang nhau trong sở hữu tài sản chung và sử dụng thu nhập chung. Khoản 1 Điều 29 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 ghi nhận nguyên tắc bình đẳng về quyền, nghĩa vụ trong tạo lập, chiếm hữu, sử dụng tài sản chung, đồng thời khẳng định nguyên tắc tiến bộ: không phân biệt giữa lao động trong gia đình và lao động có thu nhập. Điều 34 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định tài sản chung phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng phải ghi tên cả hai vợ chồng. Tuy nhiên, quy định ngoại lệ "trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác" vô hình trung đã tạo kẽ hở khiến nhiều phụ nữ nông thôn không đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do thiếu hiểu biết pháp luật hoặc chịu áp lực phong tục.
2. Quy định về kiểm soát nguồn lực: Khoản 2 Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định việc định đoạt các tài sản quan trọng (bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu, tài sản là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình) bắt buộc phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng. Khoản 2 và 3 Điều 13 Nghị định số 125/2021/NĐ-CP quy định mức phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi cản trở thành viên gia đình tham gia định đoạt tài sản chung vì lý do giới tính. Tác giả chỉ ra hạn chế của hệ thống luật hiện hành: pháp luật mới chỉ tập trung can thiệp ở khâu chuyển dịch quyền sở hữu (mua bán, tặng cho, thế chấp tài sản) khi phát sinh giao dịch hoặc tranh chấp, nhưng chưa có cơ chế điều chỉnh hiệu quả đối với quyền tham gia ra quyết định sử dụng nguồn lực trong hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh nội bộ của gia đình.

Chương II: Thực tiễn thực hiện bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực và một số kiến nghị

Chương II đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật, phân tích các số liệu thực chứng, chỉ rõ những khoảng cách giữa quy định pháp lý và đời sống thực tế, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp khắc phục.

Về kết quả đạt được:

• Theo Báo cáo khoảng cách giới năm 2023 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), chỉ số của Việt Nam xếp thứ 72/146 quốc gia (tăng 11 bậc so với năm 2022), xếp thứ 4 trong khu vực Đông Nam Á.
• Tỷ lệ phụ nữ đứng tên làm chủ hộ giai đoạn 2020 - 2023 có sự gia tăng ổn định, tiệm cận ngưỡng 30%, trong khi nam giới chiếm xấp xỉ 70%.
• Việc triển khai Luật Đất đai năm 2013 ghi nhận tỷ lệ phụ nữ đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đạt kết quả khả quan: đối với đất nông nghiệp đạt 68,5% (trong đó 9,08 triệu giấy chứng nhận đứng tên cả vợ và chồng, 2,85 triệu giấy chứng nhận đứng tên cá nhân nữ); đối với đất ở đạt 66,88% (5,94 triệu giấy chứng nhận đứng tên cả vợ và chồng, 2,07 triệu giấy chứng nhận đứng tên cá nhân nữ); đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp đạt 70,12%.
• Việc phụ nữ đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tạo điều kiện nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng chính thức: các hộ gia đình đứng tên cả hai vợ chồng hoặc chỉ nữ giới đứng tên có quy mô khoản vay tín dụng chính thức đạt mức cao (xấp xỉ 6 triệu đồng với đất ở và từ 6 đến 7 triệu đồng với đất nông nghiệp), cao gấp gần 1,5 lần so với các hộ chỉ có nam giới đứng tên.

Về tồn tại và hạn chế:

• Mặc dù quyền tiếp cận nguồn lực đã có chuyển biến tích cực, quyền kiểm soát và ra quyết định kinh tế quan trọng vẫn có sự chênh lệch lớn giữa vợ và chồng. Số liệu từ Điều tra gia đình năm 2017 cho thấy: đối với việc mua bán, xây sửa nhà cửa, đất đai, tỷ lệ người chồng quyết định chính là 37,5%, cao gấp gần 7 lần so với tỷ lệ người vợ quyết định (5,6%); đối với việc đầu tư sản xuất kinh doanh, tỷ lệ chồng quyết định chính là 41,4%, cao gấp hơn 2 lần người vợ (19,4%).
• Trong thực tế đời sống, nhiều gia đình vẫn vận hành theo mô hình kiểm soát tuyệt đối (full control) của người chồng đối với các tài sản có giá trị lớn và kế hoạch kinh tế then chốt, thay vì mô hình kiểm soát chung (shared control).

Về nguyên nhân của tồn tại, vướng mắc:

• Ảnh hưởng kéo dài của tư tưởng Nho giáo và chuẩn mực phong kiến "tam tòng, tứ đức", dẫn đến việc duy trì định kiến "nam chủ, nữ nội trợ" trong tiềm thức xã hội.
• Hạn chế trong quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật: Có sự mâu thuẫn giữa nguyên tắc bắt buộc lồng ghép giới của Luật Bình đẳng giới năm 2006 với quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, Nghị định số 154/2020/NĐ-CP và Nghị định số 59/2024/NĐ-CP (chỉ đánh giá tác động giới khi dự thảo được xác định là có tác động đến giới); đội ngũ cán bộ làm công tác thẩm định lồng ghép giới còn mỏng; định mức chi cho báo cáo lồng ghép giới theo Thông tư số 42/2022/TT-BTC còn rất thấp.
• Hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật còn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào nâng cao tư duy nhạy cảm giới cho cộng đồng và cán bộ thực thi pháp luật.

Về các kiến nghị: Tác giả đề xuất các nhóm kiến nghị trọng tâm nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện:

1. Hoàn thiện pháp luật: Sửa đổi các quy định về đăng ký quyền tài sản trong Luật Hôn nhân và Gia đình và pháp luật đất đai nhằm hạn chế kẽ hở từ ngoại lệ "thỏa thuận khác"; bắt buộc thực hiện đánh giá tác động giới trong toàn bộ quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật; bổ sung các chế tài và cơ chế can thiệp pháp lý đối với hành vi tước đoạt quyền tham gia quyết định kinh tế của vợ/chồng.
2. Tổ chức thực hiện pháp luật: Tăng cường đào tạo, tập huấn kỹ năng phân tích và lồng ghép giới cho cán bộ tư pháp, địa chính; nâng mức kinh phí phục vụ thẩm định chính sách giới; đổi mới công tác truyền thông pháp luật tại cơ sở; mở rộng các chương trình tài chính vi mô và tín dụng ưu đãi hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp và phát triển kinh tế hộ.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phân tích các bảng số liệu thực chứng phản ánh bức tranh thực thi bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong việc tiếp cận và kiểm soát nguồn lực:

Bảng 1: Cơ cấu hộ dân cư chia theo giới tính chủ hộ giai đoạn 2020 - 2023 (Đơn vị: %)

Năm	Tổng số	Nam	Nữ
2020	100	~70,9	~29,1
2021	100	~70,9	~29,1
2022	100	~70,9	~29,1
2023	100	~70,9	~29,1

Bảng 2: Thống kê người đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất phân loại theo loại đất

Hình thức đất	Cả vợ và chồng	Cá nhân nữ	Cá nhân nam	Tổng số GCN có tên phụ nữ	Tỷ lệ phụ nữ đứng tên
Đất nông nghiệp	9,08 triệu	2,85 triệu	1,60 triệu	9,27 triệu	68,50%
Đất ở	5,94 triệu	2,07 triệu	3,10 triệu	7,43 triệu	66,88%
Đất SXKD phi nông nghiệp	-	-	-	26.340	70,12%
Các loại đất còn lại	-	-	-	220.574	68,35%

Bảng 3: Tỷ lệ người quyết định chính các công việc quan trọng của gia đình (Điều tra gia đình 2017) (Đơn vị: %)

Công việc	Người vợ	Người chồng	Cả vợ và chồng	Người khác
Đầu tư sản xuất / kinh doanh của hộ	19,4	41,4	35,4	4,1
Mua bán, xây sửa nhà cửa, đất đai	5,6	37,5	51,6	5,3
Mua sắm đồ dùng, tài sản đắt tiền	9,4	27,5	57,8	5,4
Việc học hành của các thành viên	20,9	10,1	64,1	4,9
Định hướng việc làm của vợ/chồng/con	7,9	16,4	72,3	3,4
Tổ chức giỗ, tết	36,2	10,9	47,1	5,8
Tổ chức ma chay, cưới xin	20,9	11,8	59,5	7,7
Việc sinh con	7,1	5,4	87,1	0,4

Đóng góp khoa học của đề tài thể hiện ở việc:

• Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về phân định giữa quyền "tiếp cận" và quyền "kiểm soát" nguồn lực trong quan hệ hôn nhân.
• Chỉ ra nghịch lý thực tiễn: quyền tiếp cận nguồn lực của phụ nữ (đứng tên tài sản, tiếp cận vốn vay) đã đạt tỷ lệ tương đối cao (>66%), nhưng quyền kiểm soát và ra quyết định đối với các tài sản mang tính tư liệu sản xuất và kế hoạch kinh tế lớn vẫn nghiêng lệch đáng kể về phía người chồng.
• Phát hiện các điểm nghẽn kỹ thuật lập pháp trong quy trình đánh giá tác động giới và cơ chế xử lý vi phạm về bình đẳng giới trong gia đình.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp từ các cuộc điều tra xã hội học giai đoạn trước (chủ yếu là Điều tra gia đình năm 2017, Niên giám thống kê giai đoạn 2020 - 2023 và các báo cáo thẩm định dự án luật). Do hạn chế về nguồn lực nghiên cứu khóa luận cử nhân, tác giả chưa thể tiến hành điều tra xã hội học sơ cấp quy mô lớn tại các địa bàn đặc thù (vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc các khu vực chuyển đổi đất nông nghiệp thành đô thị).

Hướng nghiên cứu tiếp nối có thể mở rộng theo các hướng:

• Đánh giá tác động thực tế của Luật Đất đai năm 2024 sau khi có hiệu lực đối với việc bảo đảm quyền tài sản chung của phụ nữ.
• Khảo sát định lượng chuyên sâu về cơ chế thực thi quyền đồng quyết định trong các doanh nghiệp gia đình và hộ kinh doanh cá thể.
• Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và các dịch vụ tài chính công nghệ (Fintech) đối với năng lực tiếp cận và kiểm soát vốn của phụ nữ nông thôn.

---

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Dân sự, Luật Đất đai, Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại Trường Đại học Luật Hà Nội và các cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc.
• Các nhà nghiên cứu thuộc ngành Xã hội học, Giới và Phát triển, Công tác xã hội.
• Cán bộ làm công tác xây dựng chính sách, thẩm định văn bản quy phạm pháp luật tại Bộ Tư pháp, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp, và cán bộ tư pháp - hộ tịch tại cơ sở.

Nội dung đáng tham khảo nhất trong khóa luận là phần phân tích mối quan hệ biện chứng giữa quyền "tiếp cận" và quyền "kiểm soát" nguồn lực tại Chương I, cùng hệ thống bảng số liệu đối chiếu thực trạng đứng tên quyền sử dụng đất và quyền quyết định kinh tế tại Chương II.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân định sự khác nhau bản chất giữa "tiếp cận nguồn lực" và "kiểm soát nguồn lực" như thế nào?
"Tiếp cận nguồn lực" là việc cá nhân có khả năng tìm hiểu, khai thác, sử dụng và hưởng lợi từ các nguồn lực có sẵn (như được đứng tên tài sản, sử dụng đất đai, vay vốn). Trong khi đó, "kiểm soát nguồn lực" thể hiện mức độ quyền lực cao hơn, là quyền đưa ra quyết định về việc sử dụng như thế nào, định đoạt và phân bổ nguồn lực đó. Tiếp cận là điều kiện cần, nhưng kiểm soát là điều kiện đủ để đạt được bình đẳng giới thực chất.

2. Theo số liệu trong khóa luận, tỷ lệ phụ nữ đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ở và đất nông nghiệp đạt bao nhiêu?
Theo Báo cáo thẩm định lồng ghép giới trong dự án Luật Đất đai (sửa đổi) được trích dẫn trong khóa luận, tỷ lệ phụ nữ đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp đạt 68,5% (trong đó có 9,08 triệu giấy đứng tên cả hai vợ chồng) và đối với đất ở đạt 66,88% (trong đó có 5,94 triệu giấy đứng tên cả hai vợ chồng).

3. Khảo sát thực tế trong khóa luận chỉ ra sự chênh lệch lớn nhất về quyền quyết định giữa vợ và chồng trong lĩnh vực nào?
Sự chênh lệch lớn nhất thuộc về các quyết định chi tiêu và định đoạt tài sản có giá trị lớn: đối với việc mua bán, xây sửa nhà cửa, đất đai, tỷ lệ người chồng quyết định chính là 37,5%, cao gấp 6,7 lần người vợ (5,6%); đối với việc đầu tư sản xuất kinh doanh của hộ, tỷ lệ người chồng quyết định là 41,4%, cao gấp hơn 2,1 lần so với người vợ (19,4%).

4. Điểm mâu thuẫn trong hệ thống pháp luật về đánh giá tác động giới khi xây dựng văn bản quy phạm pháp luật được tác giả chỉ ra là gì?
Luật Bình đẳng giới năm 2006 quy định việc bảo đảm lồng ghép giới trong xây dựng và thực thi pháp luật là nguyên tắc chủ đạo mang tính bắt buộc. Tuy nhiên, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 cùng Nghị định số 154/2020/NĐ-CP và Nghị định số 59/2024/NĐ-CP lại quy định việc đánh giá tác động giới chỉ thực hiện khi chính sách được xác định là có tác động đến giới, dẫn đến việc các cơ quan chủ trì soạn thảo thường xem nhẹ hoặc bỏ qua khâu thẩm định giới.

5. Hành vi cản trở thành viên gia đình định đoạt tài sản chung vì lý do giới tính bị xử phạt như thế nào theo văn bản được khóa luận viện dẫn?
Căn cứ Khoản 2 và Khoản 3 Điều 13 Nghị định số 125/2021/NĐ-CP, hành vi cản trở thành viên trong gia đình có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật tham gia định đoạt tài sản thuộc sở hữu chung của hộ gia đình vì lý do giới tính bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Hoàng Đạt đã hệ thống hóa sâu sắc các vấn đề lý luận và quy định pháp luật thực định về bình đẳng giới giữa vợ và chồng trong tiếp cận và kiểm soát nguồn lực gia đình. Thông qua việc phân tích chuỗi dữ liệu thực chứng, công trình đã chứng minh rõ khoảng cách giữa tiến bộ trong quyền tiếp cận nguồn lực và sự hạn chế trong quyền kiểm soát, ra quyết định kinh tế của phụ nữ. Các kiến nghị được đề xuất có tính đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa việc hoàn thiện kỹ thuật lập pháp với đổi mới cơ chế thực thi, mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho công tác nghiên cứu và hoạch định chính sách bình đẳng giới tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CƠ BAN VÀ PHÁP LUẬT VE BÌNH ĐĂNG GIỚI GIỮA VO VÀ CHONG TRONG TIẾP CAN VÀ KIEM SOÁT NGUÒN LUC 1. Ly luận cơ ban về bình dang giới giữa vợ va chong trong tiếp cận va kiểm soát nguồn lực 1. Khái niệm bình đẳng giới Trong lịch sử tồn tại và phát triển của loài người, từ chế độ chiếm hữu nô lệ cho đến nay, luôn xuất hiện sự bất bình đẳng giữa cá nhân, nhóm xã hội và giai cấp. Giữa muôn ngàn hiện tượng bat bình đẳng đã nỗi lên ba hình thức bất bình đẳng chủ yêu, căn bản nhất giữa “chủng tộc, giai cấp và giới”.

Nhưng thuật ngữ giới nên được hiểu như thé nào? Ở Việt Nam, khái niệm giới bắt đầu được phô biến và ứng dụng từ đầu những năm 80 của thé kỷ này!. Mặc du Luật Bình dang giới 2006 đã đưa ra khái niệm cụ thé về thuật ngữ “giới” nhưng do sự thay đổi và phát triển liên tục của xã hội, những quan điểm, suy nghĩ, cách giải thích về thuật ngữ này lại có sự khác biệt nhất định qua từng thời kì khiến cho thuật ngữ “giới” chưa được hiểu một cách thống nhất. Thuật ngữ “giới” trong tiếng anh là “gender” bắt đầu được sử đụng trong các tài liệu khoa học xã hội của một số nước công nghiệp tiên tiến cách đây chưa day 40 năm. Năm 1972, khái niệm “giới” (Gender) mới được Ann Oakley lần đầu đưa vào xã hội học dé phân biệt với khái niệm “giới tính” (Sex).

Trong cuốn sách “Sex, Gender and Society”, Ann Oakley cho rằng “giới tính” thé hiện sự khác biệt về mặt sinh học giữa nam và nữ còn “giới” được cho là van đề liên quan đến văn hóa, nó đề cập đến sự phân loại xã hội thành “nam tính” và “nữ tính”. Trong bai viết “A history of gender” của Joanne Meyerowitz có dé cập dén viéc “gidi la mot yếu tổ cấu thành các quan hệ xã hội dựa trên sự khác biệt 1332 về nhận thức giữa giới tính (nam và nữ, ! ThS. Trần Hồng Vân, Tìm hiểu xã hội học về giới, NXB Phụ nữ, TP. ? Ann Oakley (1972), “Sex, gender and society”, Maurice Temple Smith Ltd, London, p21-22.org/stable/30223445, Joanne Meyerowitz, A History of “Gender”, P1346.

8 Theo từ điển Tiếng Việt, “giới” được hiểu là: “Lớp người trong xã hội phán theo một đặc điểm chung nào đó về nghề nghiệp, địa vị xã hội”. Theo định nghĩa này, việc một hoặc nhiều cá nhân trong một hoàn cảnh xã hội nhất định, nếu như có những đặc điểm giống nhau hoặc ngang nhau về tài sản, thu nhập, địa vi, trình độ học van,. thì được coi là cùng một giới. Theo quan điểm xã hội học: “Khái niệm giới không chỉ dé cập đến nam và nữ mà cả mối quan hệ giữa nam và nữ.

Trong mối quan hệ ấy có sự phân biệt về vai trò, trách nhiệm, hành vi hoặc sự mong đợi mà xã hội đã quy định cho moi gidi. Nhitng quy định, mong doi xã hội này phù hop với đặc điểm văn hóa, chỉnh trị, kinh tế, xã hội và tôn giáo; vì thé nó luôn bién đổi theo các giai đoạn lịch sử và có khác biệt giữa các cộng dong, xã hộ”. Như vậy, khi xem xét đến khái niệm giới, xã hội vẫn xuất hiện nhiều quan điểm khác nhau về bản chất của thuật ngữ này. Sự khác biệt đó xuất phát từ hướng tiếp cận giới.

Giới có thể được nhìn nhận từ góc độ co bản là nam và nữ giống nhau về mặt nhân sinh nên cũng có những quyền, nghĩa vụ giống nhau, ngang nhau dẫn đến việc làm luật và áp dụng luật như nhau đối với cả hai giới. Hoặc cũng có thể nhìn nhận giới đưới góc độ giai cấp, tầng lớp, vị trí của một nhóm người có cùng chung đặc điểm về nghề nghiệp, địa vi,. Theo đó, khái niệm về giới có phạm vi rất rộng, liên quan đến mọi mặt của đời sống trong bối cảnh xã hội cụ thể. Đây là một phạm trù phản ánh quan điểm, vai trò và mối quan hệ xã hội giữa nam và nữ, được hình thành và định hình bởi xã hội.

Những đặc điểm này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức xã hội nhìn nhận về trẻ em gái và trai, phụ nữ và nam giới, mà còn quy định các trách nhiệm, hành vi và kỳ vọng mà xã hội gan cho từng giới tính. Trên cơ sở tiếp cận van đề giới từ nhiều góc độ, có thé thấy rang giới tính chỉ sự khác biệt vê mặt sinh học giữa nam và nữ, được xác định bởi yêu tô gen thì giới được 4 Hoàng Phê (chú biên), Từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, NXB Da Nẵng, 2006. ; 3 Xem Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hoang Bá Thịnh, Giáo trình Xã hội học về giới, NXB. Đại học Quéc gia Hà Nội, Hà Nội, 2008, tr41-42.

hình thành thông qua quá trình giáo dục, học hỏi. Trong khi các đặc điểm của giới tính mang tính bất biến — gần như rất ít thay đôi — thì đặc điểm về giới lại đa dạng tùy thuộc vào điều kiện địa lý, chính trị, kinh tế, xã hội,. Như vậy, giới là “khái niệm chỉ giữa khác biệt giữa nam và nữ trong các mồi quan hệ xã hội, qua đó thể hiện vị trí, vai trò của họ trong xã hội.” Từ khái niệm giới, có thể thấy rằng sự khác biệt về vai trò, vị trí của nam và nữ trong xã hội không chỉ xuất phát từ yếu t6 sinh học mà còn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tổ xã hội. Chính vi vậy, khái niệm bình dang giới ra đời nhằm dam bảo rang nam va nữ có quyền, cơ hội và nghĩa vụ ngang nhau trong mọi lĩnh vực của đời sống, hướng tới một xã hội công bằng và phát triển bền vững.

Dé hiểu day đủ khái niệm bình dang giới, trước tiên cần làm rõ ban chất của bình đăng cũng như sự khác biệt giữa bình đẳng nói chung và bình đẳng gidi nói riêng. Theo từ điển Tiếng Việt thì: “Bình đẳng có nghĩa là người này ngang bang với người kia về địa vị và quyén lợi". Bình đẳng theo định nghĩa này được hiểu là sự ngang bằng giữa nam giới và nữ giới mà không có sự phân biệt đối xử, nam giới như thế nào thì phụ nữ cũng như vậy. Tuy nhiên, nếu bình đăng được nhìn nhận đưới góc độ này thì lại mang tính chủ quan, cào bằng thiếu đi tính hợp ly cũng như phù hợp với bản chat của con người.

Khi mà xã hội là tổng thể những mối quan hệ của các cá nhân, giữa con người với con người, và bản chat con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội nhưng mỗi cá nhân lại có những đặc điểm riêng về mặt sinh học, về vị trí, vai trò, địa vị xã hội”,. dẫn đến việc bình dang giữa nhưng người không bình đắng là sự bat bình đẳng. Nhưng nếu nhìn nhận đưới góc độ pháp lý, “bình đẳng” là một trong những quyền cơ bản của công dân, được ghi nhận tại Hiến pháp 2013. Dù mỗi người có hoàn cảnh, xuât thân, dia vi, giới tính,.

khác nhau nhưng “moi người Š Từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, NXB. Hồ Chi Minh, 2002, tri 61.Mac và Angghen Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quôc gia, Hà Nội, 1995, tr13. 10 đều bình dang trước pháp luậể". Đây là quyền được pháp luật ghi nhận, dam bảo thực hiện được mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội tôn trọng và tự nguyện thi hành.

Như vậy, “bình đẳng” có thê được hiểu là việc “mọi người déu có quyên và nghĩa vụ ngang nhau khi tham gia vào các quan hệ xã hội”. Nhưng hiện nay, khi nhắc đến sự “bình dang”, vẫn còn tồn tại những quan điểm khác nhau về cách tiếp cận. Nếu chỉ hiểu bình đắng giới đơn thuần là sự bình đắng tuyệt đối giữa nam và nữ trên mọi phương diện, không có sự phân biệt hay hạn chế nào, thì sẽ bỏ qua yếu tố giới — một khía cạnh quan trọng trong nhận thức về bình đẳng. Cách tiếp cận này có thê dẫn đến việc đối xử như nhau mà không tính đến những đặc điểm sinh học vốn có của nam và nữ, trong khi sự khác biệt này là yếu tố khách quan, không thể thay đổi về mặt sinh học.

Nếu chỉ áp dụng một cách máy móc nguyên tắc bình dang mà không xét đến những đặc thù riêng giữa nam và nữ, thi đó chỉ là một sự bình đẳng hình thức, chưa phản ánh đúng bản chất và mối tương quan thực tế về giới. Cần phải nhận thức được nam và nữ có những đặc tính sinh học, đặc trưng khác nhau, nếu không chú ý đến cái riêng trong cái chung thì sẽ không có bình đăng thực sự. Nhưng khi chúng ta thừa nhận và chấp nhận rằng phụ nữ có những khác biệt nhất định so với nam giới, thì không thể xem bình đắng giới đơn thuần là việc đối xử giống hệt nhau giữa hai giới trên mọi phương điện. Quan niệm cho rằng bình đăng giới đồng nghĩa với việc nam và nữ phải có khả năng làm tất cả mọi thứ như nhau không chỉ thiếu thực tế mà còn có thể dẫn đến nhận thức sai lệch về nguyên tắc bình đẳng thực chất.

Trên thực tế, việc áp dụng một cách cứng nhắc nguyên tắc đối xử như nhau đối với các nhóm xã hội vốn có sự khác biệt sẽ không thể mang lại sự công bằng thực sự. Vì vậy, bình dang giới đúng nghĩa không chi là đảm bảo quyền lợi ngang nhau cho nam và nữ ma còn phải được xây dựng trên cơ sở tôn trọng quyền con người, đồng thời kết hợp hài hòa 8 Khoản | điều 16 Hiến pháp 2013. 11 giữa những đặc điểm sinh học và yếu tố xã hội. Chỉ khi nhận thức được sự khác biệt tự nhiên g1ữa hai giới và có những chính sách, quy định phù hợp, thì mới có thé đạt được một xã hội bình đẳng giới thực sự, toàn diện và công bằng.

Như vậy, bình dang giới được hiểu là việc nam và nữ đều có vị thé, cơ hội ngang nhau trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình, cả hai giới déu được tạo diéu kiện dé phát triển bản thân, tham gia vào các hoạt động xã hội và hưởng thụ thành quả của sự phát triển mà không bị phân biệt đối xử trên cơ sở giới tính. Binh đẳng giới không chỉ đơn thuần 1a sự chia đều quyền lợi, mà còn là su tôn trọng và tạo cơ hội công bằng dé cá nam và nữ có thé phát triển tối đa khả năng của mình, cùng đóng góp cho xã hội và đáp ứng các nhu cầu cá nhân một cách công bằng.