Chương 1: Cơ sở lý luận Chương 2: Tổ chức nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Một số vấn đề chung về rối loạn trầm cảm 1. Khái niệm và dịch tễ học 1. Khái niệm Khái niệm trầm cảm trong các tác phẩm y học từ xưa đến nay được đặc trưng bởi một quá trình ức chế toàn bộ các hoạt động tâm thần thể hiện qua cảm xúc, tư duy và hành vi biểu hiện bằng các triệu chứng sau: Cảm xúc bị ức chế: khí sắc trầm, buồn rầu, ủ rũ, bi quan về tương lai, mất hứng thú với những thứ trước đây từng thích, nhìn xung quanh thấy ảm đạm Tư duy bị ức chế: suy nghĩ tiêu cực về bản thân - về người khác - về thế giới, suy nghĩ chậm chạp liên tưởng khó khăn, mất niềm tin vào bản thân.
Trong trường hợp nặng có hoang tưởng bị tội hay tự buộc tội, ảo thanh nghe tiếng nói tố cáo tội lỗi của mình hay báo trước những hình phạt sẽ xảy đến với mình. làm cho bệnh nhân xuất hiện những ý tưởng hoặc hành vi tự sát Vận động bị ức chế: Bệnh nhân ít hoạt động, không muốn làm bất cứ điều gì, ít nói, kém ăn hoặc ăn vô độ nhưng không có cảm giác ngon miệng, thường ngồi hay nằm lì một chỗ, trường hợp nặng có thể bất động. Theo nhiều tác giả, đặc điểm lâm sàng của bệnh trầm cảm được biểu hiện như sau: Khí sắc trầm: đây là đặc điểm đặc trưng nhất của bệnh trầm cảm, xảy ra 90 bệnh nhân. Bệnh nhân thường có cảm giác buồn chán, trống trải vô vọng, cảm giác tội lỗi.
Mất hứng thú trong các hoạt động hàng ngày: không còn hứng thú với những sở thích trước đây những việc vẫn thường làm, các hoạt động xã hội và hứng thú tình dục. Cuồng ăn hoặc chán ăn: 70% bệnh nhân trầm cảm than phiền về cảm giác không ngon miệng dẫn đến chán ăn và sụt cân. Tuy nhiên một số trường hợp bệnh nhân lại ăn nhiều dẫn đến tăng cân, béo phì. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Rối loạn giấc ngủ: mất ngủ là triệu chứng mà bệnh nhân trầm cảm thường gặp nhất.
Đặc biệt là thường dậy sớm hơn thường lệ khoảng 1-2 giờ và không thể nào ngủ lại được ngược lại thì có bệnh nhân ngủ rất nhiều, ngủ triền miên. Dễ trở nên cáu gắt và tình trạng bồn chồn không yên: Những bệnh nhân bị trầm cảm cảm dễ bị kích động và cáu gắt, không còn sự khoan dung, mọi thứ mọi người đều làm cho họ cảm thấy căng thẳng. Mất năng lượng: luôn cảm thấy mệt mỏi, trầm buồn. Cơ thể nặng nề, không có cảm giác muốn nói hoặc động chân động tay.
Căm thù bản thân: cảm giác vô giá trị và tội lỗi, luôn chỉ trích bản thân về những thất bại hoặc lỗi lầm Những vấn đề liên quan đến nhận thức: khó khăn tập trung vào một vấn đề nào đó, việc phải ra quyết định hoặc những thứ cần phải nhớ. Có những cơn đau mỏi mà không giải thích được: tăng lên những cơn đau về thể chất như đau đầu, đau lưng, căng cơ và đau dạ dày. Bên cạnh những đặc điểm lâm sàng điển hình trên, một số trường hợp có biểu hiện bằng các triệu chứng không điển hình như bệnh nhân không biểu hiện khí sắc trầm mà thường than phiền về các triệu chứng cơ thể, dễ bị kích thích, hay cáu gắt, ăn nhiều, ngủ nhiều, giảm giao tiếp. Để chẩn đoán trầm cảm, bệnh nhân phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán của các nhà tâm thần học.
Có hai hệ thống chẩn đoán được chấp nhận rộng rãi bởi các nhà tâm thần học và tâm lý học lâm sàng trên toàn thế giới cho tới thời điểm hiện tại, đó là Bảng phân loại bệnh quốc tế - phiên bản lần thứ 10 (ICD-10) và Hệ thống phân loại bệnh của Hiệp hội các nhà tâm thần học Mỹ – phiên bản lần thứ 4 (DSM-IV). Theo bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 ( ICD 10) của tổ chức Y tế thế giới, trầm cảm là trạng thái rối loạn cảm xúc biểu hiện bằng 3 triệu chứng đặc trưng và 7 triệu chứng phổ biến. Các triệu chứng này phải kéo dài ít nhất 2 tuần. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các triệu chứng đặc trưng bao gồm: khí sắc trầm, mất mọi quan tâm và thích thú, giảm năng lượng dẫn đến mệt mỏi và giảm hoạt động.
Những triệu chứng phổ biến bao gồm: - Giảm sự tập trung chú ý - Giảm sút tính tự trọng và lòng tự tin - Xuất hiện những ý tưởng tội lỗi và không xứng đáng - Nhìn tương lai ảm đạm bi quan - Ý tưởng hoặc hành vi tự hủy hoại cơ thể hoặc tự sát. - Rối loạn giấc ngủ: bệnh nhân thường mất ngủ vào cuối giấc - Ăn ít ngon miệng Các triệu chứng sinh học: sút cân, rối loạn giấc ngủ, táo bón, mất ngon miệng, giảm dục năng, dao động khí sắc trong ngày, và nhiều phụ nữ có rối loạn kinh nguyệt. Tiêu chuẩn chẩn đoán giai đoạn trầm cảm nhẹ: - Có 2/3 triệu chứng đặc trưng - Có 2/7 triệu chứng phổ biến - Không có triệu chứng sinh học - Kéo dài ít nhất 2 tuần Tiêu chuẩn chẩn đoán giai đoạn trầm cảm vừa : - Có 2/3 triệu chứng đặc trưng - Có 3/7 triệu chứng phổ biến - Gây nhiều trở ngại cho sinh hoạt gia đình, xã hội, và nghề nghiệp - Kéo dài ít nhất 2 tuần Tiêu chuẩn chẩn đoán đoán giai đoạn trầm cảm nặng có kèm theo triệu chứng loạn thần: - Có đầy đủ các tiêu chuẩn chẩn đoán ở giai đoạn trầm cảm nặng - Có sự hiện diện thêm các hoang tưởng, ảo giác, hoặc sững sờ trầm cảm. Các hoang tưởng thường bao gồm những ý tưởng tội lỗi, thấp hèn, hoặc những tai họa sắp xảy ra, trách nhiệm bệnh nhân phải gánh chịu.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra bệnh nhân còn biểu hiện của mất hoặc giảm khả năng tình dục, các triệu chúng của lo âu, rối loạn thần kinh thực vật. Trong những trường hợp trầm cảm nặng bệnh nhân có thể xuất hiện hoang tưởng tự buộc tội, hoang tưởng về những tai họa sắp xảy ra hoặc ảo thanh với những lời kết tội, ảo khứu với mùi thịt bị thối rữa. Còn theo hệ thống phân loại bệnh DSM-IV thì định nghĩa một giai đoạn trầm cảm chủ yếu có sự xuất hiện ít nhất 5 trong số các triệu chứng sau, trong thời gian tối thiểu 2 tuần: - Khí sắc trầm - Giảm rõ rệt hứng thú và ưa thích trong hầu hết các hoạt động - Giảm hoặc tăng cân đáng kể, tăng hay giảm khẩu vị - Kích động về mặt cơ thể - Mệt mỏi hoặc mất sinh lực - Cảm thấy vô giá trị hoặc tội lỗi qua mức - Giảm sút khả năng suy nghĩ, tập trung hoặc không quyết đoán - Kiệt sức và suy nhược rõ rệt. Tóm lại: Trầm cảm được đặc trưng bởi các vấn đề về cảm xúc, động cơ, sinh lí và nhận thức.
Bệnh nhân cảm thấy bản thân kém cỏi và không tìm được thích thú từ những hoạt động thường diễn ra. Họ thường không tích cực hoạt động tự giác, tốn nhiều thời gian nằm trên giường hoặc trốn tránh sự hợp tác của người khác. Hoạt động và ngôn ngữ của họ chậm rõ rệt. Nhìn chung, họ có cách nhìn tiêu cực về bản thân bi quan về hiện tại cũng như tương lai.
Họ thấy rằng việc thay đổi tình trạng của mình là nằm ngoài khả năng và vô vọng. Tuy không phải là tất cả nhưng ở một số người xuất hiện hành vi và ý tưởng tự sát. Những người trầm cảm thường thể hiện suy nghĩ chậm chạp và lộn xộn, cũng như khó khăn trong việc ghi nhớ thông tin hoặc giải quyết vấn đề. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Dịch tễ học Trên thế giới Căn cứ theo những con số thống kê trong DSM-IV thì trên thế giới có khoảng 5% dân số mắc phải trầm cảm bệnh lí trong một thời điểm bất kì, 17% trải qua trầm cảm chủ yếu trong một thời điểm nào đó của cuộc đời. Khoảng một phần tư các cơn trầm cảm kéo dài dưới một tháng, hơn 50% qua đi trong vòng chưa đến 3 tháng. Có 25 – 30% vẫn bị còn trầm cảm sau một năm kể từ khi khởi phát bệnh, trong khi gần một phần tư vẫn còn trầm cảm cho đến tận 2 năm sau. Lứa tuổi điển hình mà đợt trầm cảm đầu tiên khởi phát là 24 – 29 tuổi.
Phụ nữ có biểu hiện trầm cảm nhiều hơn nam giới ít nhất là 2 lần; tính theo cả cuộc đời, tỷ lệ thường thấy ở phụ nữ là 26% so với 12% ở nam giới. Cũng theo, DSM-IV trầm cảm gần đây được xếp vào một trong 4 nhóm gây thiệt hại nhiều nhất về phương diện kinh tế và con người đồng thời cũng là 1 trong 10 bệnh về sức khoẻ tâm thần phổ biến nhất. Trên thế giới, tỉ lệ trung bình mắc các dạng rối loạn trầm cảm ở người lớn chiếm khoảng 11%, ở trẻ em và vị thành niên tỉ lệ mắc trầm cảm trong khoảng 2,8% đến 3,0%. Một số nghiên cứu khác trên trẻ nhỏ khoảng từ 2 đến 5 tuổi cho thấy tỉ lệ mắc trầm cảm chính khoảng 1,4%, rối loạn khí sắc 0,6% và 0,7% cho các rối loạn trầm cảm không biệt định.
Với trẻ trong độ tuổi từ 4-17 tuổi, nghiên cứu của Canino, Shrout, Rubio-Stipec, Bird, Bravo và cộng sự, (2004) chỉ ra có khoảng 4,1% dân số mắc một trong các dạng rối loạn trầm cảm. Số liệu dịch tễ học về trầm cảm cũng có những sự khác biệt nhỏ ở từng nước, nền văn hoá khác nhau. Ví dụ như ở Pháp: tỷ lệ mắc rối loạn trầm cảm 9,4% (trong đó nam 3,4% nữ 6,0%), tỷ lệ mắc cả đời là 32,1% trong đó nam 10,7% nữ 22,4%. Ở Mỹ tỷ lệ mắc trầm cảm là 10,3%, cả đời 17,1%.
Ở Canada tỷ lệ mắc trầm cảm là 7,2%. Ở Úc, một số công trình nghiên cứu cho 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thấy trầm cảm chiếm 20 - 30% dân số, trong đó 3 - 4% là trầm cảm vừa và nặng. Nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) kết hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) trong thời gian 4 năm đã dự đoán đến năm 2020 trầm cảm sẽ trở thành một trong các nguyên nhân chủ yếu gây tử vong, làm giảm chất lượng sống và trầm cảm là nguyên nhân gây nên mất khả năng hoạt động hàng đầu ở những nước đang phát triển. Có sự khác biệt về tỉ lệ trầm cảm giữa các giới, khu vực địa lý, yếu tố di truyền.