Chương 1: Cơ sở lý luận về tạp chí, tạp chí chuyên ngành và thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành. Chương 2: Thực trạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành Chương 3: Những vấn đề đặt ra và các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TẠP CHÍ, TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH VÀ THÔNG TIN TƢ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về tạp chí 1.
Khái niệm tạp chí Từ điển Bách khoa toàn thư định nghĩa, tạp chí là từ chỉ chung các loại ấn phẩm báo chí xuất bản định kỳ. Tạp chí được phân chia theo hai tiêu chí sau: Thứ nhất, các loại tạp chí chia theo định kỳ, ví dụ như tạp chí hàng tuần (còn gọi là tuần san, tuần báo, được xuất bản định kỳ vào một ngày trong tuần), nguyệt san (xuất bản mỗi tháng một số), quý san (mỗi quý một số), bán niên san (nửa năm một kỳ), niên san (một kỳ mỗi năm). Ở Việt Nam, có khá nhiều loại tạp chí ra với định kỳ không theo phân loại trên như bán tuần báo (bi-weekly) với 2-3 số mỗi tuần, bán nguyệt san (bi- monthly) in 2-3 kỳ mỗi tháng. Thứ hai, các loại tạp chí chia theo chủ đề, ví dụ như tạp chí nghệ thuật - mỹ nghệ, tạp chí về ôtô - xe máy, tạp chí kinh doanh - tài chính, tạp chí cho trẻ em, tạp chí nấu ăn, tạp chí giải trí, tạp chí thời trang, v.v… Trong cuốn Xuất bản tạp chí (bản dịch tiếng Việt, Khoa Xuất bản – Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2010), các học giả Trung Quốc đưa ra khái niệm, “tạp chí có tên gọi cố định, có đánh số thứ tự theo quyển, kỳ hoặc năm tháng, nhân bản bằng phương thức in ấn, đăng tải trên chất liệu giấy, là xuất bản phẩm liên tục thành quyển”.32] Cũng trong cuốn Xuất bản tạp chí (bản dịch tiếng Việt, Khoa Xuất bản – Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2010), công bố của tổ chức UNESCO, “tất cả xuất bản phẩm có cùng một tiêu đề, xuất bản liên tục định kỳ hoặc 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không định kỳ, mỗi năm ít nhất là trên 1 kỳ (1 lần), mỗi kỳ đều ghi rõ số thứ tự và ghi rõ ngày tháng thì gọi là tạp chí”.34] Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam Online, tạp chí là chủng loại ấn phẩm báo chí xuất bản định kỳ, với các kỳ hạn hằng tuần, nửa tháng, một tháng, một quý, nửa năm, v.
Tạp chí khác với báo hằng ngày. Về nội dung, tạp chí thường chứa đựng những thông tin mang tính tổng quát hay chuyên đề về tình hình thời sự, các vấn đề thuộc các lĩnh vực khoa học tự nhiên hoặc xã hội đang được nhiều người quan tâm. Về hình thức, tạp chí được đóng thành tập với các cỡ khác nhau, khổ thường nhỏ hơn khổ báo hằng ngày, có bìa. Bảng chú giải thuật ngữ của Trung tâm Học liệu Đại học Huế, tạp chí (journal) là một dạng ấn phẩm định kỳ xuất bản trong khoảng thời gian nhất định (hằng tháng, hằng quý).
Như vậy, tất cả các định nghĩa trên đều chỉ ra các yếu tố hoặc đặc điểm cấu thành tạp chí. Tham chiếu các định nghĩa trên và tình hình thực tế, có thể rút ra khái niệm chung về tạp chí như sau: Tạp chí là một loại xuất bản phẩm định kỳ, có tên gọi ổn định, có kỳ hạn xuất bản trong khoảng thời gian nhất định (có thể là bán nguyệt san, ra hằng tháng, quý); cung cấp thông tin, kiến thức cho những đối tượng bạn đọc nhất định. Là một phương tiện truyền bá độc lập, đến nay tạp chí đã có hơn 300 năm lịch sử. Bằng hình thức xuất bản liên tục, tạp chí có ảnh hưởng liên tục đối với độc giả mục tiêu trong những lĩnh vực nhất định, từ đó trở thành một trong những loại hình xuất bản phẩm quan trọng.
Lịch sử phát triển của dòng tạp chí trên thế giới và ở Việt Nam * Thế giới Năm 1631, tờ “Gazette” phát hành ở Pháp với sự tham gia của giáo chủ Risơliơ bắt đầu đăng những tin tức về tình hình chính trị được coi là tờ tạp chí ra đời sớm nhất. Ít lâu sau, các tờ Ediefying monthly discussion (1633-1668) - 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (Những cuộc tranh luận hàng tháng để mở mang trí óc) của Đức; tờ Journal des savants -(Nhật báo của các học giả) của Pháp; tờ Philosophycal Transactions of the Royal Society ở London (1665) – (Những ảnh hưởng của triết học tới xã hội hoàng gia Luân Đôn) của Anh, ra đời là những tuyển tập chủ yếu các bài viết tóm tắt (sau gọi là tiểu luận) về sự phát triển của nghệ thuật, văn học, triết học và khoa học. Chúng tồn tại dưới dạng tạp chí xuất bản định kỳ và được coi như những tờ ra đời sớm nhất của loại hình báo chí mang tên “tạp chí” này. Sang thế kỷ XVIII, các tạp chí xuất bản định kỳ nổi tiếng nhất là tờ The Tatler (1709 – 1711) và tờ Spectator (1711-1712, 1714 – Khán giả).
Tờ tạp chí xuất bản định kỳ đầu tiên về thể loại tổng hợp hiện đại, tập trung chủ yếu cho một hợp tuyển đọc giải trí là tờ The Gentlemen’s Magazine (1731-1907) – (Tạp chí cho các quý ông), xuất bản ở Anh. Đây cũng là tờ đầu tiên sử dụng từ Magazine để định danh loại hình báo chí mới này. Ở Mỹ, Benzamin Franklin và Andrew Bradford đã liên kết chặt chẽ trong việc xuất bản tờ tạp chí đầu tiên ở Mỹ. Hai ông đã cho ra đời hai tờ General Magazine (Tạp chí tổng hợp) và American Magazine (Tạp chí Mỹ) vào tháng 01 năm 1741.
Đầu thế kỷ XIX, ở Anh, những tờ nguyệt san và tạp chí ra hàng quý thường tham gia vào chính trị, bày tỏ quan điểm bằng những bài tiểu luận. Có thể kể đến hai tờ nổi tiếng là The Edinburgh Review (1802) và tờ Blackwood’s Edinburgh Magazine (1817). Ở Mỹ, đó là tờ North American Review (1815) – (Tạp chí Bắc Mỹ). Đến thập kỷ thứ ba của thế kỷ XIX đã xuất hiện các tờ tạp chí hàng tuần và hàng tháng có tranh minh họa, được bán giá rẻ.
Tiêu biểu là tờ The Mirro (1822) – (Tấm gương), The Cornhill Magazine (1860) – (Tạp chí Đồi Ngô). Ở Nam Phi xuất bản tạp chí đầu tiên trên “Nhật báo Nam Phi” (1824) ở Cape Town, tiếp đó là tờ “The Cape of 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Good hope literary Gazette” (1830-1833) và tờ “The Cape of Good hope literary Magazine” (1847-1848). Giữa thế kỷ thứ XIX, nhiều tờ tạp chí đã được lưu hành trên một thị trường rộng lớn. Thời gian này, ở Mỹ có khoảng 600 tờ tạp chí thuộc nhiều thể loại được xuất bản.
Những tạp chí viết cho trẻ em, viết theo các phong trào chống chế độ nô lệ và phong trào vận động hạn chế rượu mạnh. Ở Anh, các tạp chí tôn giáo như tờ “Lời nói hay” (1860), “Tiếng rung” (1866) được xuất bản liên tục. Cuối thế kỷ XIX, do sự phát triển của kỹ thuật về tranh minh hoạ và in ấn đã đem lại kết quả trong việc hạ thấp chi phí sản xuất và mở ra một thời đại mới về số lượng phát hành báo chí. Vào thế kỷ XX, Magazine trở thành ngành kinh doanh lớn mà ngày nay con số đầu tạp chí đã lên tới hang triệu.
Các nhà thầu hiện đại đã sáng lập ra các “Publications” rộng lớn. Tiêu biểu là tờ Harold Ross đã tạo ra tờ NewYorker” (1925) và Henry Luce xuất bản tờ “Time” (1923), sau đó tiến tới chiếm lĩnh thị trường với một số Magazine khác và một công ty xuất bản sách. Xu hướng chuyên môn hóa trong viêc phát triển tạp chí cũng được thúc đẩy. Xu hướng này đã tạo ra vị trí quan trọng của tạp chí trong các lĩnh vực đời sống xã hội và cũng là tiền đề cho sự phát triển loại hình tạp chí chuyên biệt.
* Việt Nam Tờ “Đông Dương tạp chí” do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút được coi là tờ tạp chí đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam vào khoảng đầu thế kỷ XX tại Bắc Kỳ. Điều kiện chính trị lúc này hết sức hà khắc, thực dân Pháp đã chiếm toàn bộ Việt Nam. Đội ngũ Tây học ở Bắc Kỳ ít hơn ở Nam Kỳ nên ảnh hưởng của nền văn minh phương Tây ít hơn. Sự phát triển chậm về kinh tế cũng đã gây ra ít nhiều hạn chế cho hoạt động báo chí giai đoạn này.
Thực dân Pháp thấy cần có một tờ báo bằng tiếng Việt nhằm phục vụ cho sự cai trị của mình. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Đông Dương tạp chí” (1913-1918) được coi là phụ trương của tờ “Lục tỉnh tân văn” lúc đó, mỗi tuần ra một số vào thứ năm, gồm 16 trang. Tờ này tiêu biểu cho dòng báo chí thực dân, tuy nhiên cũng có rất nhiều bài viết thể hiện tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc. “Đông Dương tạp chí” có một số cộng tác viên khá nổi tiếng như Phan Kế Bính, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Hữu Tiến, Phạm Duy Tốn… Ngay từ khi mới phát hành, “Đông Dương tạp chí” đã sử dụng nhiều thể loại báo chí với hệ thống chuyên mục đa dạng bàn về các vấn đề xã hội, kinh tế, thiên văn, điện báo, những bài mang tính tổng luận, tổng hợp, dịch thuật… Tờ tạp chí này đã có đóng góp vào sự phát triển ngôn ngữ tiếng Việt một cách nhuần nhuyễn.
Tiếp theo đó là tờ tạp chí “Nam Phong” (1917-1934) được viết bằng tiếng bản xứ để thực thi chính sách giáo dục và tuyên truyền của thực dân Pháp do Phạm Quỳnh làm chủ bút, dưới sự kiểm duyệt của Marty – Giám đốc phòng An ninh và chính trị Đông Dương. Đó là mục đích của thực dân Pháp, nhưng trên thực tế, nội dung của tạp chí không hoàn toàn phản động mà cũng có nhiều điểm tiến bộ. Tạp chí “Nam Phong” có một số chuyên mục như “Luận thuyết”, “Văn uyển”, “Thời đàm”, “Văn học”… Các bài viết được đăng tải tương đối rộng, đề cập đến nhiều lĩnh vực mang tính khảo cứu, chuyên sâu, có nhiều công trình khảo cứu đặc sắc, giá trị. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, tạp chí “Nam Phong” là cuốn bách khoa nguyệt san, đọc “Nam Phong”, người ta có thể học hỏi trong đó nền văn hóa Tây phương và Đông phương.
Giai đoạn 1930-1945, loại hình tạp chí ở Việt Nam khởi sắc với hai tờ “Tri Tân” và “Thanh Nghị”.