Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu một số giống gà có da, thịt và xương đen tại Việt Nam 1. Gà Ác Gà Ác là giống gà nội quý có da, thịt, xương và nội tạng đều đen (Trần Văn Chính, 2020). Gà Ác được nuôi phố biến ở nước ta từ khá lâu, đặc biệt là ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam bộ.
Ga Ác hiền tính, dễ thích nghi, nên ké từ năm 1994 đã bắt đầu được nuôi nhiều ở miền Bắc và nhiều vùng khác trong cả nước. Gà có thân hình nhỏ, bộ lông trắng xước, chân 5 ngón và có lông bao phủ (Hình 1. Gà trống có mao cờ đỏ tham, gà mái có mào cờ nhưng đỏ nhạt. Khác với gà da đen, thịt đen, xương đen của nhiều nước trên thế giới, giống gà Ác Việt Nam không có chỏm lông ở trên đầu (Trần Thị Mai Phương và Lê Thị Biên, 2007).
Thịt gà Ác rất thơm ngon, đánh giá chất lượng cảm quan ta thấy thịt gà Ác được đánh giá là có vị ngon nhất so với thịt gà Ri và gà công nghiệp. Từ xưa, gà Ác được coi như một vị thuốc dé bồi bé sức khỏe do thịt gà Ác lành, có chứa hàm lượng protein cao, hàm lượng các axit béo không no, ham lượng axit amin, vitamin và khoáng vi lượng rất cao, tuy nhiên hàm lượng các chất dinh dưỡng này lại rất cân đối. Đặc biệt, trứng gà Ác cũng rất được ưa chuộng do chứa hàm lượng dinh dưỡng cao, hàm lượng protein chiếm 17,6%, hàm lượng mỡ trong trứng đặc biệt cao, đây là một trong những chỉ tiêu rất quan trọng vì mỡ trong trứng thường ở dạng nhũ hóa và dễ tiêu hóa. Khối lượng trứng nhỏ chỉ đạt bình quân từ 30 - 31 g/trứng nhỏ nhất trong các loại trứng gà nội, tuy vậy tỷ lệ lòng đỏ lại khá cao 36,8% (cao nhất so với các loại trứng gia cầm khác), chỉ số Haugh đạt 82,9 (Trần Thị Mai Phương, 2004; Trần Trung Tú và ctv, 2023).
Ga Ác có tỷ lệ nuôi sống khá cao, đạt từ 93,6 - 96,6%. Khối lượng cơ thé nhỏ, ở 9 tuần tuổi, khối lượng gà trống và gà mái lần lượt khoảng 378,6 g/con va 466,9 g/con. Mức tiêu thụ thức ăn hàng ngày của gà Ác thấp (26,2 - 38,0 g/con ở 9 tuần tuổi). Tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng trong điều kiện nuôi nhốt của gà Ác ở mức trung bình so với các giống gà nội khác (3,31 kg/kg tăng khối lượng ở 9 tuần tuổi).
Ty lệ thịt xẻ của gà Ác dao động từ 69,5 đến 72.9% khi khảo sát ở 7, 8 và 9 tuần tuổi. Tỷ lệ các phần thân thịt của gà Ác đạt được là tương đương với các giống gà nội khác. Ở giai đoạn 16 - 40 tuần tuổi, gà Ác có năng suất trứng là 69,3 quả/mái, tỷ lệ đẻ là 39,6%, tiêu tốn thức ăn/10 quả trứng là 3,0 kg. Kết quả ấp nở cho thay tỷ lệ trứng có phôi/trứng ấp là 86,4%, tỷ lệ nở/trứng ấp đạt 75,2%, tỷ lệ nở/trứng có phôi là 87,0% và tỷ lệ gà loại I/ga nở đạt 98,9% (Trần Thị Mai Phương và Lê Thị Biên, 2007; Trần Trung Tú và ctv, 2023).
Gà H’Mong b `“ Hình 1. Giống gà H’Méng (Lê Minh và ctv, 2022) Gà H°Mông (Hình 1.2) có nguồn gốc từ đồng bào người H’Mong ở vùng núi phía Tây Bắc nước ta. Gà có đặc điểm: đa số lông có màu đen, chân đen, da đen, xương đen, thịt và nội tạng đen; chất lượng thịt thơm ngon, hàm lượng mỡ trong thịt it và được người tiêu dùng đặc biệt quan tâm như một giống gà thuốc dé chữa trị một số bệnh trong y học và bồi bổ sức khỏe. Thịt gà H'Mông thơm, da dày giòn, mềm nhưng không nhão như gà công nghiệp, thịt săn nhưng không dai như thịt vịt hay ngan.
Hàm lượng axit amin trong thịt gà HˆMông khá cao, đặc biệt lượng axit glutamic cao tới 3,87%, vượt trội hơn ga Ri và ga Ác nên thịt gà có vị ngọt dam va thường được ngudi dân vùng cao Tây Bắc dùng như một vi thuốc bổ dé bồi dưỡng sức khoẻ, chữa bệnh suy nhược, kích thích tính dục mạnh. Trong thịt gà HˆMông, lượng cholesterol thấp, trong khi axit linoleic có giá trị dược liệu đặc biệt trong chữa trị bệnh tim mạch cao. Mật gà H’Mong được dùng dé chữa bệnh ho ga cho trẻ em. Xương gà H°Mông nấu thành cao dé chữa bệnh run tay chân (Trần Thi Mai Phương và Lê Thị Biên, 2007; Lê Minh và ctv, 2022).
Gà H’Méng có khối lượng cơ thé trung bình, tốc độ lớn nhanh hơn gà Ri nếu nuôi trong điều kiện chăm sóc tốt. Tỷ lệ nuôi sống của gà H°Mông là 94,1% ở 0 -12 tuần tuổi. Lúc 20 tuần tuổi, gà trống nặng từ 1.450 g/con, gà mái nặng từ 1214 - 1250 g/con, gà thương phẩm lúc 12 tuần tuổi có khối lượng trung bình trồng mái là từ 1090 - 1138 g/con (Nguyễn Minh Tri, 2010). Kha năng sản xuất thịt ở gà con 10 tuần tuổi: thịt xẻ khoảng 70 - 78%, thịt đùi 34 - 35%, xấp xỉ các giống gà nội địa khác.
Gà H°Mông tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng thấp: 3,13 - 3,26 kg (Trần Thị Mai Phương, 2004; Nguyễn Thị Phương và ctv, 2017). Gà Mã Đà Mã Đà là một giống gà nội có ngoại hình đặc trưng với toàn thân lông xước mau trang, hầu hết phần cổ, gốc cánh và gốc đùi trụi lông (Hình 1.3), tuy nhiên giống gà này có toàn bộ phan da, căng chân va mỏ đen tương tự như gà Ác, gà H Mông hay ga Hắc Phong. Ngoài ngoại hình dep, gà còn có ưu điểm là chất lượng thịt, trứng thơm ngon và hiện đang được đưa vào chương trình “Bảo tồn và lưu trữ nguôn gen” của Viện Chăn nuôi đê bảo vệ nguôn gen quý này. Hiện sô lượng gà này rất ít, chỉ được nuôi tại vài hộ ở Đồng Nai với số lượng từ 20 - 30 con (Hoàng Tuấn Thành và ctv, 2022).
Gà mái và gà trồng Mã Da (Hoàng Tuan Thành và ctv, 2022) Ga Mã Đà có thân hình nhỏ hơn so với gà H’Méng nhưng lớn hơn gà Ac, khối lượng cơ thể 20 tuần tuổi của gà trống và gà mái lần lượt là 945,0 và 687,44 g. Tổng lượng thức ăn tiêu thụ từ 0 - 20 tuần tuổi là 4,06 kg/con. Một số đánh giá bước đầu về khả năng sinh trưởng và sinh sản cho thấy: tỷ lệ nuôi sống của gà con, gà hậu bị là lớn hơn 86%; trong đó, giai đoạn 0 - 8 tuần tuổi, gà có ty lệ nuôi sống là 85,98%, khả năng thích nghi với môi trường kém hon so với giai đoạn hậu bị gà có tỷ lệ nuôi sống là 96,48%. Năng suất trứng 16 tuần đẻ là 28,21 quả/mái, hệ số chuyên hóa thức ăn/10 trứng là 3,30, khối lượng trứng 38,47 g, tỷ lệ trứng có phôi, tỷ lệ ấp nở/trứng ấp và tỷ lệ gà loại 1/ga nở lần lượt là 83,48; 67,11 và 95,20% (Hoang Tuan Thành và ctv, 2022).
Gà Hắc Phong Gà Hắc Phong là giống gà có da, thịt, xương và phủ tạng đen. Các đánh giá ban đầu về ngoại hình, khả năng sản xuất của đàn gà Hắc Phong cho thấy: Về ngoại hình: 100% gà Hắc Phong có bộ lông xước màu den (dau, cô, thân, cánh và đuôi). Phần chân có màu đen tím than, da thân có màu đen xám (Hình 1. Ở gà trống, tỷ lệ gà có mao nụ (71,43%) nhiều hơn mào đơn (28,57%) va số gà có mào mau đỏ tím (81,63%) nhiều hơn mau đỏ tươi (18,37%).
Ở ga mái, ty lệ mao nụ (85,11%) cũng nhiều hơn so với mào đơn (14,89%) với màu den tím là chủ yếu (93,62%), số còn lại là màu đỏ tím (6,38%). 100% con mái có chòm lông màu đen ở đỉnh đầu. Ở gà trống, 18,18% có chân 4 ngón và 81,82% có chân 5 ngón với 63,27% có hàng lông đen ở ngón ngoài cùng. Ở gà mái, 34,04% có 4 ngón và 65,96% có 5 ngón với 38,29% có hàng lông đen ở ngón ngoài cùng (Nguyễn Thị Phương Giang va ctv, 2022).
Ngoài ra, đánh giá quan thé gà Hắc Phong qua 3 thế hệ cho thấy gà Hắc Phong có ngoại hình đồng nhất, không có sự phân ly ở các giai đoạn tuổi, tao sự thuận loi trong việc nghiên cứu chọn lọc nhân thuần mở rộng quần thê gà Hắc Phong (Phạm Công Thiếu, 2018). Về kích thước chiều đo cơ thé: kích thước một số chiều đo cơ thể gà Hắc Phong là tương đương nhau qua 3 thế hệ. Tuy vậy, gà trống có các số đo luôn lớn hơn gà mái ở cùng thời điểm. Ở thế hệ xuất phát, các thông số chiều đo về đài thân, dai lườn, vòng ngực, dài đùi, cao chân ở 19 tuần tuổi của con trống lần lượt là 17,01, 12,64, 28,04, 14,17, 11,11 cm và của con mái lần lượt là 13,11, 8,76, 26,17, 11,23 và 8,08 (Phạm Công Thiếu và ctv, 2018a).
Về khối lượng cơ thể: Ở 1 ngày tuổi, khối lượng cơ thể trung bình đạt từ 27,53 - 29,14 g. So với gà H'Mông có khối lượng trung bình 1 ngày tuôi từ 32,63 - 32,76 g; gà Ác 1 ngày tuổi có khối lượng trung bình 18,5 - 18,8 g thi gà Hắc Phong thấp hơn ga HˆMông và cao hon ga Ác. Ở 4 tuần tuổi, khối lượng gà Hắc Phong dat 205,06 g/con, cao hơn so với gà Ác là 155,88 g/con và thấp hơn so với gà H’M6éng là 220,33 g/con. Ở 16 và 20 tuần tudi, khối lượng gà Hắc Phong trống tương ứng là 1.113,69 và 930,52 g/con; khối lượng gà Hắc Phong mái tương ứng là 1.150,49 g/con, nặng hơn gà Ác ở cùng lứa tuổi là 675,2 và 714,5 g/con (Nguyễn Thị Phương Giang và ctv, 2022).
Theo một nghiên cứu khác, khối lượng ở 19 tuần tuổi của gà Hắc Phong đạt cao hon với con trồng nặng 1.468,90 g và con mái nặng 1.212,09 g (Phạm Công Thiếu và ctv, 2018a) và có sự khác biệt không đáng kể so với gà H'Mông cùng thời điểm là 1.450 g/con ở gà trống và 1. Kết quả xây dựng mô hình nuôi gà Hắc Phong thương phẩm cho thấy, gà Hắc Phong nuôi thịt đến 16 tuần tuổi đạt khối lượng 1415,7 g/con với tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng là 3,85 kg (Phạm Công Thiếu, 2018). Như vay, qua việc tổng quan một vai đặc điểm của ga Ác, gà H'Mông, gà Mã Đà va gà Hắc Phong cho thấy đây đều là những giống ga có da, thịt và xương đen với chất lượng thịt thơm, ngon, bô dưỡng được sử dụng như các vị thuốc bồi bé sức khỏe. Các giống gà nội địa này đều có sự thích nghi, sinh trưởng và phát triển khá tốt.