Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài 1. Cặp thoại hỏi – đáp 1. Vai trò của cặp thoại hỏi – đáp trong các giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài. Chương 2: Khảo sát cặp thoại hỏi – đáp chính danh 2.
Đặc điểm của các PN hỏi chính danh trong cặp thoại hỏi đáp. Đặc điểm PN đáp trong cặp thoại hỏi đáp chính danh. Tiểu kết Chương 3: Khảo sát cặp thoại hỏi – đáp không chính danh 3. Đặc điểm của các PN hỏi trong cặp thoại không chính danh 3.
Đặc điểm của các PN đáp trong các cặp thoại không chính danh 3. Sự tương hợp về mặt hình thức và nội dung của cặp thoại hỏi – đáp 3. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái niệm hội thoại Hội thoại còn là một lĩnh vực nghiên cứu hết sức mới mẻ ở Việt Nam, mới mẻ cả về nội dung lẫn phương pháp nghiên cứu.
Việc xây dựng một lý thuyết hoàn chỉnh về lĩnh vực này là một mục tiêu của ngữ dụng học. Vì vậy việc đưa ra một khái niệm chính xác về hội thoại là điều rất khó. Tuy nhiên, trong một số giáo trình ngữ dụng học, các tác giả cũng đã đưa ra được một số khái niệm chung nhất. Có thể đưa ra đây một số khái niệm như: “ Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, phổ biến của ngôn ngữ, nó cũng là hình thức cơ sở của mọi hoạt động ngôn ngữ khác.
Hay theo Nguyễn Đức Dân thì: “ Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người. Trong giao tiếp có giao tiếp một chiều và giao tiếp hai chiều. Trong giao tiếp hai chiều, bên này nói, bên kia nghe và phản hồi trở lại. Lúc đó vai trò của hai bên thay đổi: Bên nghe lại trở thành bên nói và bên nói lại trở thành bên nghe.
Đó là hội thoại. Hoạt động giao tiếp phổ biến nhất, căn bản nhất của con người là hội thoại.76] Như vậy có thể nhận ra rằng hội thoại chính là một cách giao tiếp của con người. Nói đến hội thoại là nói đến sự trao đổi, nói chuyện giữa những cá nhân. Đây lại là một hoạt động của con người trong xã hội.
Vì thế khi nghiên cứu về hội thoại, người ta thường gắn nó đến các yếu tố liên quan đến con người và xã hội như tâm lý , phong tục, văn hóa hay dân tộc… 1. Các đặc điểm của hội thoại Hội thoại diễn tiến theo những quy tắc nhất định và mang những đặc trưng cơ bản. Đặc điểm của một cuộc thoại bao gồm có đặc điểm nội tại và 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đặc điểm bên ngoài. Trong đặc điểm nội tại thì có nêu lên một đặc trưng cơ bản đó là sự tương tác qua lại hay còn gọi là nguyên tắc luân phiên lượt lời.
Nghĩa là: trong một cuộc thoại, mỗi lúc có một người nói và không nói đồng thời, các người nói luân phiên nhau. Đỗ Hữu Châu thì gọi đó là Quy tắc điều hành luân phiên lượt lời [7, tr.226] : “Theo điều khoản này thì vai nói thường xuyên thay đổi nhau (luân phiên ) trong một cuộc hội thoại. Và một cuộc hội thoại lý tưởng là một cuộc hội thoại có sự cân bằng về lượt lời”. Một đặc điểm nội tại của hội thoại là nguyên tắc liên kết hội thoại.
Nghĩa là các lượt lời có liên kết với nhau và tạo ra sự liên kết hội thoại. Mặc dù sự luân phiên lượt lời trong hội thoại không được xác định từ trước, thứ tự nói năng được xác định theo kiểu tự động, tự nhiên của những người tham dự, nhưng đây lại là sự tự nguyện xây dựng, tạo ra những lượt lời có liên kết. Mọi cuộc thoại đều có tính mục đích, đều chứa đựng một hoặc nhiều chủ đề. Những chủ đề, mục đích đó có thể được biểu hiện tường minh hoặc ngầm ẩn đằng sau các lời thoại, thể hiện qua những hành vi tại lời hay qua những hành vi ngôn ngữ gián tiếp.
Ví dụ khi mua bán, hỏi đường đi, hỏi thời gian……mục đích được thể hiện tại lời. Mục đích của cuộc thoại cũng có thể nằm ở ngoài lời. Chẳng hạn những lời bắt chuyện, làm quen, làm lành, hỏi để thể hiện tình cảm nhằm đạt tới những mục đích khác nhau… “Các cuộc hội thoại khác nhau ở tính có đích hay không có đích” [7, tr. Những cuộc hội thoại như thương thuyết ngoại giao hay hội thảo khoa học có đích được xác định trước rõ ràng.
Những cuộc tán gẫu được xem là không có đích. Tuy nhiên, do hoạt động của con người thì tự chúng đã có đích cho nên nói hội thoại có đích hướng ngoại, phân biệt với hội thoại có đích hướng nội hơn là nói hội thoại có đích hay là không có đích. Bên cạnh những đặc điểm nội tại, Nguyễn Đức Dân còn đưa ra những đặc điểm bên ngoài và thể hiện trên ba phương diện: số lượng, quan hệ và chu 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Về số lượng hội thoại thì mỗi cuộc hội thoại đều có giới hạn ở một số lượng người nhất định tham dự, tạo thuận tiện cho sự trao đổi.
Số lượng nhân vật hội thoại thay đổi từ hai đến một số lượng lớn. Có những cuộc hội thoại tay đôi hay còn gọi là song thoại, tay ba ( trilogue), tay tư hoặc nhiều hơn nữa (đa thoại – polylogue). Những cuộc hội thoại như một cuộc hội nghị, một giờ học, một cuộc mít tinh v.v… thì số lượng nhân vật không thể cố định được. Về quan hệ giữa những người tham dự: Trong hội thoại không cần trước một quan hệ cá nhân.
Nghĩa là trong hội thoại đã giả định một quan hệ bình đẳng giữa những người tham dự. Một khi đã có sẵn một quan hệ cá nhân giữa những người tham dự, thì quan hệ này có vai trò không nhỏ đến quá trình hội thoại. Về chu cảnh của những cuộc thoại, có hai phương diện chính là thời gian và không gian. Về thời gian, những người tham dự có cùng một thời lượng.
Không thể nói trước được một cuộc thoại sẽ kéo dài bao lâu, tối thiểu cũng như tối đa. Tuy nhiên có những cuộc thoại mà thời lượng đã được ngầm xác định từ trước. Ví dụ: có những cuộc trao đổi trên bến xe, thang máy, phòng làm thủ tục hành chính… có thời lượng tối đa là khoảng thời gian họ bắt buộc ngồi bên nhau. Về không gian: có những không gian khác nhau cho mỗi cuộc thoại.
Tuy nhiên cũng không có hạn chế về không gian. Hai người ở hai nơi khác nhau vẫn có thể nói chuyện với nhau qua điện thoại, trao đổi qua thư điện tử. Đó vẫn là những cuộc thoại. Và không gian cũng có tác động đến cuộc thoại.
Không gian công cộng khác với không gian riêng. Và sự có mặt của người đối thoại có tầm quan trọng đáng kể trong hội thoại vì khi đó người tham gia đối thoại có thể nhìn thấy các cử chỉ, điệu bộ đi kèm để có thể hình dung được nội dung của cuộc thoại và làm cho cuộc thoại thêm phong phú và hấp dẫn hơn. Cuối cùng, thêm một đặc điểm được bổ sung nữa là: Các cuộc hội thoại có thể khác nhau về tính có hình thức hay không có hình thức. Những cuộc 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội thảo, hội nghị…là những cuộc hội thảo mà hình thức tổ chức khá chặt chẽ, trang trọng đến mức thành nghi lễ, còn những chuyện đời thường không cần một hình thức tổ chức nào cả.
Những đặc điểm của hội thoại trên đây là những phương diện đã và sẽ phải được nghiên cứu. Dựa trên sự khái quát hóa một số đặc điểm này mà luận văn có thể ứng dụng vào việc phân tích và tìm hiểu hội thoại. Sau khi thống kê, phân tích số liệu, luận văn có thể rút ra được những đặc điểm chung nhất, phục vụ cho mục đích nghiên cứu của mình. Cấu trúc của hội thoại Mỗi đơn vị trong hệ thống vừa là yếu tố cấu thành đơn vị lớn hơn, đến lượt mình, lại bao gồm các đơn vị nhỏ hơn cấu thành nó.
Vì vậy, để phân chia cấu trúc của một hệ thống thì người ta phải có một cách phân chia mang tính bao quát nhất và chung nhất. Và việc phân chia chắc chắn cũng có nhiều cách khác nhau, tùy theo quan điểm của người nghiên cứu. Quan điểm phân chia cấu trúc của hội thoại cũng không nằm ngoài quy luật như thế. Các cuộc hội thoại có thể khác nhau và thiên biến vạn hóa, nhưng giữa chúng vẫn có những cái gì chung về cấu trúc.
Có ba trường phái có quan điểm khác nhau về cấu trúc hội thoại. Thứ nhất là trường phái phân tích hội thoại ở Mĩ (conversation analysis), thứ hai là trường phái phân tích diễn ngôn (discourse analysis) ở Anh và thứ ba là trường phái lý thuyết hội thoại ở Thụy sĩ và Pháp. Theo trường phái phân tích hội thoại thì cấu trúc của hội thoại bao gồm: - Đơn vị hội thoại - Cặp kế cận - Cấu trúc được ưa thích - Cặp chêm xen 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Cấu trúc hội thoại theo trường phái phân tích diễn ngôn gồm có - Cấu trúc bậc của hội thoại - Hành vi - Bước thoại - Cặp thoại - Đoạn thoại và bài học c.
Cấu trúc hội thoại theo lý thuyết hội thoại Thụy Sĩ – Pháp gồm các loại - Các đơn vị hội thoại - Cuộc thoại - Đoạn thoại - Cặp trao đáp (cặp thoại) - Tham thoại - Hành vi ngôn ngữ Có thể thấy rằng các nhà hội thoại học Thụy Sĩ và Pháp đã tổng hợp và phát triển theo cách riêng của mình từ những thành tựu của lý thuyết phân tích hội thoại và phân tích diễn ngôn, từ đó xây dựng nên một quan niệm về cấu trúc hội thoại khá toàn diện. Dựa trên sự phân chia của lý thuyết hội thoại Thụy Sĩ – Pháp mà các nhà nghiên cứu ở Việt Nam cũng có nhận xét và định hướng cụ thể cho quan điểm riêng của họ. Trong “Đại cương ngôn ngữ học”, tập 2, khi kết luận về cấu trúc hội thoại, Đỗ Hữu Châu đã đưa ra nhận xét cho từng trường phái để từ đó có hướng nghiên cứu cụ thể riêng. Trong đó có những nhận xét cụ thể như: - “Chúng tôi chấp nhận cấu trúc bậc hay cấu trúc tôn ti của trường phái Birmingham.344] - “Ở bậc thứ nhất là cuộc thoại hay cuộc tương tác theo thuật ngữ của cả ba trường phái.345] 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - “Dưới các cuộc thoại là đoạn thoại.