mở đầu của văn quý tộc. Ý kiến của ông đã gặp phải sự phản đối của Quách Thiệu Ngu: “. những người nghiêng về văn bạch thoại, lại đi mạt sát giá trị của từ phú và biền văn”. Quách Thiệu Ngu có ý chỉ ra sự thiên lệch, coi nhẹ thể phú của Hồ Thích v.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Phạm Ánh Sao Kinh đô phú đời Hán Phan, Phó Cánh Sinh, Lưu Đại Kiệt vẫn có những đánh giá khá mới mẻ về phú1. Các nhà phú học như Phùng Nguyên Quân, Đào Thu Anh, Vạn Man hay Giản Tông Ngô (Đài Loan) cũng có những lý giải khoa học đáng chú ý2. Chính ở thời kỳ này, phú thể vật đời Hán lại được đề cao3. Thế nhưng chừng đó cũng chỉ được coi là chút xoa dịu trước khi nó phải nếm trải những trận “phê đấu” không thương tiếc trong Đại cách mạng văn hóa (1966-1976).
Trong khoảng thời gian từ 1950 đến 1977, phê bình văn học phần nhiều chỉ quan tâm đến vấn đề chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa lãng mạn (tích cực hay tiêu cực) và chủ nghĩa yêu nước, nên nghiên cứu văn học về thể phú cũng mang những đặc điểm của thời đại đó. Cuốn Trung Quốc văn học sử do sinh viên lớp 1955 Khoa Trung Văn, Đại học Bắc Kinh biên soạn, mặc dù ra đời trước 1966, song về cơ bản, vẫn giữ thái độ phủ định đối với phú thể vật ở 1 Vương Phan đặt Hán phú, từ phú Lục triều ở địa vị ngang hàng, tiến hành so sánh về sự hình thành và đặc sắc của nó, cho rằng Hán phú là phú trường thiên, thoát thai từ Sở thanh Tao thể,. đặc điểm của Hán phú là lý tưởng, phúng thích, chuộng chữ lạ. Bài Hán phú dữ bài ưu (Hán phú và người diễn hề) của Phó Cánh Sinh viết, “Hán Vũ Đế, Tuyên Đế, Thành Đế đều không phải là người yêu thích văn học chân chính, các nhà làm phú về mặt sở hữu là những người được đãi ngộ và bị coi như kẻ diễn hề.”, văn học biểu đạt tình ý, “mỹ cảm không giống với khoái cảm, mà Vũ Đế, Tuyên Đế đều là những kẻ ngoại đạo đi tìm khoái cảm trong phú”.
Dựa vào đó, ông cho rằng, “các nhà làm phú thời Đông Hán đã thoát khỏi thói quen diễn hề,. trong từ phú đã chứa đựng khí tượng của học giả”. Cuốn Trung Quốc văn học sử của Lưu Đại Kiệt, quyển thượng, cũng có những kiến giải độc đáo. Tuy nhiên, ông có ý nghiêng về ca ngợi từ phú các đời Ngụy Tấn.
2 Phùng Nguyên Quân trong bài viết Hán phú dữ cổ ưu (Hán phú và con hát xưa) cho rằng, nên chú ý ảnh hưởng của con hát xưa đối với Hán phú, một số đặc điểm về thể chế của Hán phú có mối quan hệ trực tiếp đến phẩm chất và thân phận của các tác gia Hán phú. Cuốn Nghiên cứu lịch sử Hán phú của Đào Thu Anh thì xác lập tiêu chuẩn “ngôn tình” cho Hán phú. Còn Vạn Man trong bài viết Bàn về phú của Tư Mã Tương Như thì khẳng định, từ vựng phong phú giàu có trong phú của Tư Mã Tương Như “hơn nửa không phải là sao chép từ Thi kinh, Sở từ, hiển nhiên là đào luyện từ phương ngôn thời Lưỡng Hán mà ra, được vận dụng một cách táo bạo vào trong bài phú”. Các học giả Đài Loan như Giản Tông Ngô đã có không ít thành tựu nghiên cứu Hán phú từ phương diện phương ngôn.
3 Khâu Quỳnh Tôn trong Thi phú từ khúc khái luận chỉ tìm hiểu hai thời kỳ mà ông cho là quan trọng: “phú thời Chiến Quốc và Lưỡng Hán” (thời kỳ cổ phú). Cuốn Trung Quốc vận văn thông luận của Trần Trung Phàm lấy “Hán Ngụy Lục triều đại phú” làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu. Cuốn Trung Quốc vận văn sử của Vương Hạc Nghi biên dịch cũng cho rằng, Hán phú là thứ tốt đẹp tinh túy của thể phú, phú thời Đường Tống trở về sau không có tiếng vang. Cuốn sách này không bàn luận theo vấn đề mà theo thứ tự thời gian, Hán phú có riêng chuyên luận, phú các đời Ngụy Tấn Nam Bắc triều và phú đời Đường chỉ sơ sơ đề cập đến một số tác phẩm, còn đời Tống về sau thì không đề cập đến phú nữa.
Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Phạm Ánh Sao Kinh đô phú đời Hán đời Hán, cực lực khẳng định đối với phú tả chí cuối thời Đông Hán. Tất nhiên, đó cũng là ý kiến có tính đại diện đương thời. Các tác giả đã tổng kết được 4 đặc điểm của phú thể vật đời Hán, đó là văn học quý tộc, phô trương chồng chất, ngôn từ trống rỗng, bắt chước mô phỏng; cho rằng “nội dung đại phú trống rỗng, chỉ chuộng đẽo gọt tô vẽ, là tác phẩm của chủ nghĩa hình thức cực đoan”. Tuy nhiên, các tác giả cũng thừa nhận các bài phú “chủ yếu là thể vật, chứ không trực tiếp tô hồng cho tư tưởng hủ bại của giai cấp thống trị, vì thế mà đối với chúng ta mà nói, tuy không có lợi, cũng không thấy có hại gì lớn, mà còn hoặc nhiều hoặc ít có giá trị nhận thức nhất định.
Còn như kỹ xảo điều từ khiển chữ, cũng có tác dụng đối với các tác gia sau này” 1. Một tác giả khác là Trần Giới Bạch thì cho rằng, về tổng thể, Hán phú là văn học phản hiện thực chủ nghĩa, hình thức chủ nghĩa2. Các học giả Trịnh Mạnh Đồng, Lưu Khai Dương, Lý Gia Ngôn v.v, tuy cũng chịu ảnh hưởng của thời đại, nhưng do chú ý nhất định tới bản thân văn học, nên đã có những nhận thức và đánh giá khá tỉnh táo đối với Hán phú. Trịnh Mạnh Đồng đề xuất: “chủ nghĩa Mác dạy chúng ta, đánh giá một tác phẩm văn học, không thể chỉ xem điều mà tác phẩm ấy phản ánh là cuộc sống của giai cấp nào, mà phải thấy được ý nghĩa xã hội có trong nội dung tác phẩm”; đồng thời chỉ ra, Hán phú phản ánh cuộc sống của đế vương quý tộc, do vậy lựa chọn thái độ coi khinh phủ định đối với nó là điều đáng nói, song cũng phải thấy, về nội dung tư tưởng, Hán phú biểu hiện sự phồn vinh của đế quốc Hán, sự phúng gián đối với đế vương và sự vạch trần đối với tính hủ bại của chế độ phong kiến; còn về nghệ thuật, Hán phú “có sắc thái lãng mạn nồng hậu và hơi thở khỏe khoắn, chính vì vậy sau này các học giả đều nói nó phô trương dương lệ.
Điều đó ở một số phương diện mà nói, có lẽ ít nhiều giảm bớt giá trị mỹ học của nó. Tuy nhiên, tinh thần cơ bản của nó vẫn là có tính hiện thực”3. Lý Gia Ngôn cho rằng, “Hán phú mặc dù về cơ bản là hình thức chủ nghĩa, nhưng cuối cùng nó vẫn 1 北京大學中文系 1955 級學生編:《中國文學史》, 人民文學出版社, 1959 年版。Lịch sử văn học Trung Quốc, Nhân dân Văn học Xuất bản xã, 1959. 2 陳介白:《談漢賦》,《天津日報》, 1959 年 6 月 1 日。Trần Giới Bạch: Bàn về Hán phú, đăng trên Thiên Tân nhật báo, số ra ngày 1/6/1959.
3 鄭孟彤:《漢賦的思想與藝術》,《文學遺產增刊》, 第 6 輯。Trịnh Mạnh Đồng: Tư tưởng và nghệ thuật của Hán phú, đăng trên tạp chí Văn học di sản tăng san, tập 6. Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Phạm Ánh Sao Kinh đô phú đời Hán có tính sáng tạo nhất định. Hán phú tập trung biểu hiện đặc điểm ngữ văn của dân tộc Hán, đồng thời phát huy hiệu quả tác dụng của nó trong văn học, phong phú cho ngôn ngữ và phong cách của văn học đời sau, có tác dụng rèn luyện ở thời kỳ đầu đối với văn học tả cảnh đời sau v. Lưu Khai Dương cho rằng, Hán phú có khuyết điểm nghiêm trọng, “từ ngữ chồng chất, chú trọng mô phỏng”, do vậy ông chỉ đánh giá cao ưu điểm tác phẩm của Tư Mã Tương Như.
Cho đến thập niên 60-70, những người theo đuổi định hướng nghiên cứu Hán phú, do hoàn cảnh lịch sử đã buộc phải treo bút2. Phú thể vật nói chung và kinh đô phú nói riêng, do ở trong xu thế đó, nên mức độ phê phán tất nhiên đã được đẩy lên đến mức cao nhất. Nhìn từ góc độ tiếp nhận, thật hiếm khi chúng ta được chứng kiến một “độ vênh” lớn đến như vậy về tầm chờ đợi giữa văn bản tác phẩm và người đọc. Hố ngăn cách giữa cổ nhân và kim nhân vốn đã thành vấn đề, nay càng bị nới rộng và khoét sâu thêm.
Nhiều người chỉ dựa vào lời phán quyết, tức những đánh giá về Hán phú từ lập trường chính trị xã hội và quan điểm đấu tranh giai cấp trong một vài công trình có tính quyền uy lúc bấy giờ, không cần đọc văn bản tác phẩm, vẫn viết bài chỉ trích Hán phú là “cặn bã”, “rác rưởi” của chế độ phong kiến, đề xuất ý kiến loại bỏ nó khỏi cuộc sống của xã hội mới. Từ năm 1980 trở đi, việc nghiên cứu Hán phú ở Trung Quốc, nhờ lật đổ “bè lũ bốn tên” và tiến hành công cuộc “cải cách khai phóng” mới được khởi động lại. Bước sang thời kỳ này, nhờ sự đổi mới về quan niệm văn học, nên việc nghiên cứu văn học thể phú đã có những bước phát triển, phồn vinh và sáng tạo. Điều đó thể hiện khá rõ trên ba phương diện: Thứ nhất là chỉnh lý văn hiến và nghiên cứu.
Các bộ tổng tập phú ra đời3, các bản tập lục, dịch chú tác gia tác phẩm văn học thể phú cũng lũ lượt 1 李嘉言:《關于漢賦》,《光明日報》, 1960 年 4 月 17 日。Lý Gia Ngôn: Về Hán phú, đăng trên Quang Minh nhật báo, số ra ngày 17/4/1960. 2 Tiêu biểu nhất là trường hợp của Cung Khắc Xương. Bản thảo cuốn Hán phú nghiên cứu khoảng 14 vạn chữ được ông chỉnh sửa gia công từ Luận án tiến sĩ Hán tứ đại phú gia sơ thám (bảo vệ năm 1962 tại Đại học Sơn Đông), công việc hoàn tất từ đầu thập niên 60, đã được nhà xuất bản đánh giá cao và đưa ngay vào kế hoạch xuất bản; song Đại cách mạng văn hóa nổ ra (1966), bản thảo đó đã bị thiêu hủy. Hơn mười năm sau, vào khoảng năm 1979, khi “bè lũ bốn tên” bị lật đổ, Cung Khắc Xương mới lại được trở lại công việc nghiên cứu Hán phú của mình.
3 Chẳng hạn: Toàn Hán phú [122], Đôn Hoàng phú hiệu chú (Phục Tuấn Liên, Cam Túc Nhân Dân Xuất bản xã, 1994). Luận văn Thạc sĩ - Chuyên ngành Hán Nôm 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Phạm Ánh Sao Kinh đô phú đời Hán xuất bản.