MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Bắc Ninh, xưa nay nổi tiếng là chiếc nôi của nền văn hóa Việt Nam với nhiều phong tục, cảnh sắc thiên nhiên mang đậm nét đẹp truyền thống cùng làng tranh Đông Hồ xuôi theo dòng sông Đuống, sông Thương, sông Cầu làm nên một vẻ đẹp cổ kính mà chỉ nơi đây mới có. Là quê hương của những điệu Quan họ ngọt ngào của những con người tài hoa lịch lãm, Kinh Bắc thơ mộng, đa tình đã sinh ra, nuôi dưỡng và chấp cánh cho bao hồn thơ bay xa. Trong đó có Hoàng Cầm - một thi sĩ suốt đời làm thơ vì tình yêu, vì vẻ đẹp của quê hương, đất nước.
Tôi biết thơ Hoàng Cầm khi còn trung học, chỉ một lần được nghe cô kể về ông nhưng tôi đã rất yêu thích thơ ông và yêu thích mối tình làm nên chiếc “Lá Diêu Bông” ngày nào. Đọc thơ Hoàng Cầm tôi luôn cảm nhận được lòng say mê, sự trân trọng và tình yêu ông dành cho quê hương cho con người Kinh Bắc. Bởi, những câu từ thấm đậm phong vị quê hương và cảnh sắc thiên nhiên vô cùng nên thơ, cùng nét đẹp say đắm của con người nơi đây “cười như mùa thu tỏa nắng” nơi Kinh Bắc ngàn năm vẫn đẹp. Từ đó, tôi càng cảm thấy yêu mến và trân trọng tình cảm mà Hoàng Cầm đã dành cho thơ cho quê hương của mình.
Vì thế, khi có dịp tiếp cận với thơ Hoàng Cầm tôi càng nhận thấy trong thơ ông có nhiều điểm đặc sắc trong cách thể hiện cả về nội dung lẫn nghệ thuật, mà đặc biệt là những vẻ đẹp về quê hương về con người Kinh Bắc được nhà thơ thể hiện đầy đủ ở mọi khía cạnh. Đề tài Những vẻ đẹp trong thơ Hoàng Cầm, là một vấn đề mới mẻ có ý nghĩa thiết thực cho những người yêu mến thơ Hoàng Cầm và yêu mến vẻ đẹp vùng Kinh Bắc truyền thống này. Đất nước ngày càng đổi mới, xã hội ngày càng giàu đẹp, con người cũng ngày càng phát triển và tất cả phải luôn thay đổi cho phù hợp với thời đại. Thế nhưng, Kinh Bắc vẫn là vùng đất truyền thống, mang vẻ đẹp cổ kính luôn giữ gìn và sản sinh ra những nét đẹp tinh thần ngàn đời cho con người Việt Nam.
Với những lí do trên, tôi quyết định chọn vấn đề Những vẻ đẹp trong thơ Hoàng Cầm làm đề tài luận văn tốt nghiệp và nghiên cứu nó bằng tất cả sự cố gắng và say mê của bản thân. Lịch sử vấn đề Đã có nhiều công trình nghiên cứu về thơ Hoàng Cầm, thế nhưng nghiên cứu về vẻ đẹp quê hương ở một phương diện khái quát thì hầu như chưa có, mà chỉ có những nhận xét chung chung hay những bài bình luận, phân tích các bài thơ viết về vẻ đẹp quê hương một cách riêng lẻ. Thơ Hoàng Cầm thường tập trung miêu tả những vẻ đẹp đậm chất Kinh Bắc, luôn để người đọc có dịp được thả hồn mình theo những khung cảnh tuyệt vời ấy. Trong Hoàng Cầm hồn thơ độc đáo, Vũ Hà nhận xét “ Thơ Hoàng Cầm dìu chúng ta qua những chùa chiền, lăng miếu, những cầu, những bến, những cây lá, hội hè, qua những con mắt đa tình của những người con gái xứ quê.
Ông đứng giữa Nguyễn Bính, Xuân Diệu và Hàn Mặc Tử, nhưng có cốt cách riêng của mình. Ông đa tình, kiêu sang và ẩn ức. Còn trong Thơ Hoàng Cầm với văn hóa Kinh Bắc, Nguyễn Thị Minh Bắc cũng nhận xét “ Với thơ Hoàng Cầm ta gặp những đặc trưng bản sắc văn hóa của vùng quê quan họ như: núi Thiên Thai, chùa Bút Tháp, sông Cầu nước chảy lơ thơ, sông Thương đôi dòng thương nhớ, sông Đuống màu mỡ phù sa…Con người Kinh Bắc mang vẻ đẹp tài hoa, lịch lãm, mang dấu ấn lối sống nơi phủ chúa cung vua; có nét duyên dáng của người con gái quê quan họ trong trang phục “mớ ba mớ bảy” và vẻ quyến rủ riêng khi đội nón “ ba tầm quai thao” súng sính trong ngày hội. Đỗ Chu nhận định “ Hoàng Cầm…, là ngọn gió lành, là hồn cốt của xứ Kinh Bắc, là sự hoành tráng sang trọng, là âm vang của miền đất ngàn năm văn vật.
Nguyễn Đăng Điệp cũng cho rằng “ Trong thơ Việt thế kỉ XX chưa một ai sánh được Hoàng Cầm khi viết về Kinh Bắc. Đây không phải là chuyện đề tài mà là chuyện hồn cốt, độ sâu của tình cảm hóa vào chữ nghĩa, tình điệu. Thơ Hoàng Cầm không chỉ nổi bật với những vẻ đẹp thiên nhiên, phong tục mang đậm dấu ấn Kinh Bắc mà hình ảnh của người con gái quê cũng luôn xuất hiện trong thơ ông với dáng vẻ yêu kiều, thướt tha. Bàn về vấn đề này, Phạm Hữu Cường nhận xét “ hiện thân cho vẻ đẹp lí tưởng, vẻ đẹp linh hồn trong thế giới thơ Hoàng Cầm có lẽ chính là người phụ nữ.
Nàng là trung tâm của sự sống, là kết tinh của vẻ đẹp đất trời, cứ suốt đời ám ảnh người thơ. Nàng mang dáng dấp của một khát vọng lớn lao để biết bao tâm hồn đeo đuổi, vươn tới. Không có nàng, chắc chắn cõi -2- thơ Hoàng Cầm sẽ khác. Nàng xuất hiện ở đâu là ở đó dường như sáng lên những màu rực rỡ, những vẻ đẹp tinh khôi, những đường nét thanh tú, rộn rã những âm thanh và ngào ngạt hương thơm…Chính Hoàng Cầm cũng đã chiêm nghiệm và khẳng định đó là “dáng thơ” của cả cuộc đời mình” [ 265; tr.
Thơ Hoàng Cầm nổi tiếng từ thời kháng chiến chống Pháp, ông được xem là một trong những ngọn cờ đầu của trường phái duy mĩ đã đưa những nét đẹp quê hương bay cao, bay xa trên thi đàn. Đánh giá về thơ Hoàng Cầm Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét “Hai lần đọc thơ Hoàng Cầm. Hai lối thơ khác nhau lắm nhưng cả 2 đều có cái gì đó rất Hoàng Cầm. Hình như có một không gian Kinh Bắc, một thời gian Kinh Bắc rất đỗi cổ kính trong thơ anh.
Và trên cái nền thời gian, không gian ấy cứ thấp thoáng một cô gái quê Kinh Bắc của một thuở nào, có vẻ đẹp duyên dáng tình tứ “ cười như mùa thu tỏa nắng” tất cả được vẽ bằng một ngọn bút tài hoa, đệm theo một nhạc điệu buồn. Bàn về vấn đề thơ Hoàng Cầm Đỗ Đức Hiểu nhận định rằng “ Thơ Hoàng Cầm không phải như thơ Vũ Hoàng Chương ( nhà thơ đô thị với phố xá đô thị, sàn nhảy đô thị , tiệm hút đô thị…. ), mà là một vùng cỏ cây, sông hồ nhè nhẹ bay của thôn quê Kinh Bắc, được siêu thực hóa thành cỏ bồng thi, cầu Bà Sấm, bến Cô Mưa và Lá Diêu Bông, hay những người con gái ảo mờ, những mối tình hư ảo xứ Kinh Bắc, xóa nhòa trong mưa bụi bay. Trong Thơ Hoàng Cầm Nam Dao cũng nhận xét “ Hoàng Cầm còn vận vào người một vị thơ.
Vị của những vần thơ sang nhất, đẹp nhất nhưng cũng xót xa nhất của dòng thơ Việt Nam thế kỉ 20” [274; tr. Và nói đến vấn đề này Tân Linh nhận định rằng “ Thơ Hoàng Cầm ám ảnh một nỗi buồn, nhưng đó là nỗi buồn đẹp trong trẻo và đầy mộng mị” [ 38; tr. Trong Hoàng Cầm hồn thơ độc đáo Phạm Hữu Cường cũng nhận xét“ Thơ Hoàng Cầm thành công từ chính những điều nghịch lí, những gì có vẻ trái quy luật ấy. Vì thế, thế giới thơ Hoàng Cầm dầy đặc những sự đối lập, những mâu thuẫn, những tương phản.
Thơ ông hát bằng những thủ pháp truyền thống ấy của văn học lãng mạn, nó đậm chất lãng mạn, nhưng cũng chính vì thế mà cảm quan hiện thực càng trở nên sâu sắc”. 351] Có nhiều ý kiến, đánh giá khác nhau nhưng cơ bản thơ Hoàng Cầm vẫn mang một vẻ đẹp mê hồn, làm cho người đọc như được lạc vào một thế giới vừa thực vừa -3- ảo. Cũng bàn về vấn đề này trong Hoàng Cầm hồn thơ độc đáo Thanh Thảo có nhận xét “ Có người nói thơ Hoàng Cầm như những lẩm nhẩm bùa chú, lại như một nghi lễ thờ cúng, nó kính cẩn mà hoang sơ. Với một thế giới thơ như thế, người ta chỉ nên chấp nhận chứ không cần giải mã.
Và theo tôi cách đọc thơ Hoàng Cầm là bất chợt đọc một đoạn thơ nào đó trong một bài thơ nào đó của ông. Rồi lại đọc ở một lúc khác. Đó là cách đọc những cơn mưa rào, là sự đồng cảm tự nhiên và thốt nhiên với chính thế giới mà mình đang sống cùng với thế giới mà mình chưa biết nhưng có thể sống. Thơ Hoàng Cầm kết nối được những thế giới khác nhau như thế để cho ta cảm giác vừa mơ hồ vừa rõ rệt về một giấc mơ.
Nói đến vấn đề thơ Hoàng Cầm Nguyễn Việt Chiến cũng có nhận xét “ Có nhiều người cho rằng Hoàng Cầm là ông hoàng của thơ tình, theo tôi, trước hết Hoàng Cầm là ông hoàng của thơ trữ tình duy mỹ và những sáng tác thơ của ông trong hơn nửa thế kỉ qua đã nói lên điều ấy. Thơ trữ tình của Hoàng Cầm có một phong thái rất đặc biệt và đặc thù, tên tuổi của ông đã làm rạng danh cả một vùng Kinh Bắc – cái nôi của nền văn hóa sông Hồng. Theo tôi, những câu thơ trữ tình của ông được ủ bằng một chất men đặc biệt, trong đó có thể thấy cái ngậm ngùi thương nhớ của những câu ca vùng quan họ còn bịn rịn đâu đây, cái bình yên siêu thoát của những tiếng chuông chùa vẫn bảng lảng ngân nga trong xa vắng và cái gần gũi với hồn người Việt. Nguyễn Trọng Tạo cũng nhận định rằng “ Thơ của ông đã lay động hồn tôi kì lạ.
Nó không giống thơ thế hệ chúng tôi đang làm. Nó có một không gian xa xăm mơ hồ, một thời gian phức hợp không rõ thời nào, một ngôn ngữ nhòe mờ sáng láng. Hình như nó hội đủ cả ngôn thi, tâm thi, thần thi, cả ý thức, tâm thức và vô thức với một “thần lực Hoàng Cầm” …nó mới hơn Thơ Mới và nó khác thơ chúng tôi đang làm. Chính con người đó từ lâu đã mang tới một “ sông Đuống nghiêng nghiêng” trong tâm thức bao người.
Tôi nể phuc ông thật sự, và mong có dịp được gặp ông. Cuộc đời ông gắn liền với quê hương với đất nước“ Sự nghiệp văn chương của Hoàng Cầm cũng như con người ông luôn ẩn dấu những tầng dày văn hoá Việt Nam, sâu sắc và chân thành. Ngôn từ của ông sáng láng, dạt dào và thấm đậm tâm linh.