CHƯƠNG 1: TRUYỆN TRANH NHƯ MỘT LOẠI HÌNH TỰ SỰ ĐA PHƯƠNG TIỆN 1. Lí thuyết về phương tiện 1. Khái niệm phương tiện Phương tiện (medium, số nhiều: media) có thể được biểu diễn theo nhiều cách khác nhau trong các ngữ cảnh khác nhau. Trong các ngành truyền thông đại chúng, phương tiện được định danh là phương tiện truyền thông với các biểu hiện như ti - vi, internet, mạng xã hội, đài phát thanh… Trong nghệ thuật, âm nhạc, điện ảnh, hội họa, văn học có vai trò là phương tiện biểu hiện nghệ thuật.
Trong biểu đạt, nó là cách thức biểu đạt nghệ thuật bằng ngôn ngữ, hình ảnh hay âm thanh. Trong ngôn ngữ, phương tiện là cách truyền đạt thông tin qua chữ viết hay lời nói. Hiện tượng chữ viết hay bản thân việc viết lại được biểu diễn bằng các phương tiện như in ấn, sách hoặc máy tính. Nếu tiếp tục nhìn nhận theo đường hướng cấu trúc luận thì chúng ta sẽ thấy hàng loạt các biểu diễn của phương tiện nhưng nhìn chung có thể thấy phương tiện hiện lên với tính truyền tải thông tin của nó.
Theo từ điển Merriam – Webster, phương tiện có hai định nghĩa khác nhau khá rõ nét. Thứ nhất, phương tiện là một kênh hoặc hệ thống truyền thông, thông tin, giải trí; thứ hai, nó được xem như chất liệu hay kĩ thuật của việc biểu đạt. Nói một cách cụ thể hơn, cách hiểu thứ nhất coi phương tiện là đường dẫn để truyền thông tin trong khi cách hiểu thứ hai mô tả nó như là một “ngôn ngữ” định hình thông tin. Định nghĩa thứ nhất không gây hứng thú với các nhà nghiên cứu tự sự học, bởi đơn giản các phương tiện nếu chỉ tồn tại dưới dạng các kênh (vỏ) rỗng cho dòng thông tin chảy qua thì sẽ không cần thiết phải bàn đến tính truyền tải thông tin nói chung và tính tự sự nói riêng của chúng nữa.
Định nghĩa thứ hai đề cập đến khả năng ảnh hưởng đến kiểu thông tin mà phương tiện truyền dẫn qua hình thức của kênh dẫn; từ đó tác động đến cách người ta tiếp 11 nhận thông tin cùng việc sáng tạo các tác phẩm dành riêng cho phương tiện ấy (ví dụ, vũ kịch và nhạc kịch là hai thể loại khác nhau do vậy kịch bản của vũ kịch được soạn khác với nhạc kịch). Sự khác biệt trong cách kể chuyện của mỗi loại phương tiện chính là lí do mà các nhà nghiên cứu tự sự học coi phương tiện là đối tượng nghiên cứu. Qua đó, người viết xin nêu lại khái niệm về phương tiện, nhấn mạnh rằng khái niệm sẽ được coi là khái niệm duy nhất xuyên suốt luận văn: Phương tiện là hình thức vật chất hoặc kỹ thuật của việc biểu đạt thông tin. Bản chất của phương tiện Bản chất của phương tiện có thể được tiếp cận qua ba bình diện, mỗi bình diện sẽ tạo những tự sự khác nhau: “Đặc điểm của các tự sự được tạo nên bởi một phương tiện nhất định thường là sự gắn kết của các nhân tố văn hóa, kỹ thuật và ký hiệu” [30].
Thứ nhất, phương tiện mang bản chất ký hiệu và dựa vào ký hiệu sẽ có thể phân loại phương tiện thành ba nhóm: ngôn từ, thị giác và thính giác. Tự sự văn chương chủ yếu sử dụng phương tiện ngôn từ nên có khả năng thể hiện diễn biến của thời gian trong khi đây là thách thức với các loại hình nghệ thuật không gian sử dụng phương tiện thị giác. Các loại hình tự sự như điện ảnh, truyện tranh hay video games đều là những nỗ lực trong việc tích hợp cả tính thời gian và không gian của các sự kiện. Tiếp cận tự sự từ bản chất ký hiệu của phương tiện cần chú ý vào các khả năng cũng như giới hạn của phương tiện ấy trong việc tự sự.
Thứ hai, phương tiện có bản chất vật chất, kỹ thuật. Có thể hiểu đơn giản, trong văn chương thì nghệ thuật tự sự được thể hiện trên trang giấy bằng công nghệ in ấn hay một bộ phim chứa những câu chuyện có thể được tiếp cận bằng công nghệ chiếu hình ảnh như TV, máy chiếu, … Với các nhà tự sự học, tiếp cận tự sự từ bình diện này sẽ cần tập trung và khả năng “nâng cao hay điều chỉnh sức mạnh biểu đạt của những phương tiện ký hiệu thuần túy” [30]. Phân tích qua ví dụ đã trình bày ở trên, việc in ấn đã làm thay đổi hình dung về tự sự vốn chỉ có phương thức truyền miệng, nâng cao tính chính xác cho câu chuyện được kể. Thậm chí, khi Internet hay các máy đọc sách ra đời, nó tiếp tục mở ra 12 những không gian tồn tại cho truyện kể, hơn là một vùng biên gồm chỉ các trang giấy, các bản khắc gỗ.
Nhìn chung, sự chuyển mình của các phương thức kể chuyện mang tính vật chất, kỹ thuật của phương tiện đòi hỏi các nhà nghiên cứu tự sự học có những cách tiếp cận mới trong nhiều phương diện của tự sự nói chung. Thứ ba, phương tiện có bản chất văn hóa. Bản chất văn hóa của phương tiện có thể là cách hữu hiệu trong việc kiến giải các phương diện văn hóa của tự sự và giúp hình thành thêm những cách phân loại thể loại tự sự. Ví dụ, truyện tranh Nhật Bản mang một nét văn hóa riêng biệt của đất nước mặt trời mọc, trong từ nét vẽ, cách dựng khung hình, ô thoại hay thậm chí là phân khúc đối tượng độc giả.
Với phân khúc đối tượng độc giả, truyện tranh Nhật Bản có những mã riêng: shoujo manga (truyện tranh cho độc giả là thiếu nữ); shounen manga (truyện tranh cho độc giả là nam giới vị thành niên) seinen manga (truyện tranh cho độc giả là nam giới trưởng thành), … Tùy theo đối tượng độc giả mà truyện tranh Nhật Bản còn có sự lựa chọn chất liệu hình ảnh và cách thức truyền tải câu chuyện khác nhau, điều này chúng ta sẽ bàn thêm ở phần sau. Qua đó có thể thấy bản chất văn hóa của phương tiện có những ảnh hưởng nhất định đối với cấu tạo ý nghĩa tự sự và là hướng đi tiềm năng cho việc tiếp cận các thể loại tự sự đa phương tiện từ góc độ phê bình văn hóa, lí thuyết tri nhận hay tự sự nữ quyền… Nhìn chung, cách tiếp cận tự sự đa phương tiện đòi hỏi chúng ta phải nhìn nó trong tổng thể ba bình diện đã nêu trên. Phương tiện, chất liệu và công cụ Có một điều đáng lưu ý trong định nghĩa của từ điển Webster mà chúng tôi đã chỉ ra, đó là việc phương tiện được quy thành chất liệu đặt ra một câu hỏi, rằng sự khác biệt giữa phương tiện, chất liệu và cả công cụ là gì, khi mà dường như chúng đều nằm trong kết cấu của việc xây dựng nên hình dung về một đối tượng. Và tại sao người ta lại tập trung nghiên cứu nghệ thuật đa phương tiện chứ không phải nghệ thuật đa chất liệu hay đa công cụ? Đây là một vấn đề khá khó để giải thích bởi trong một số trường hợp, cả ba khái niệm này đều có thể 13 được sử dụng bởi tính nhòe mờ về nghĩa và thói quen tri nhận.
Nhưng nhìn chung, ta có thể tạm định danh chúng thông qua giải thích bản chất. Chất liệu trước hết có thể hiểu là thành tố tạo nên tính đặc trưng của loại hình nghệ thuật này với loại hình nghệ thuật kia (ví dụ: màu sắc, đường nét là chất liệu đặc trưng của hội họa phân biệt nó với văn học, với kịch, vũ đạo…). Mỗi loại hình nghệ thuật sẽ làm việc với những chất liệu đặc thù, và bản thân chất liệu trao cho nghệ sĩ những khả năng và giới hạn nhất định. Khi nói ngôn ngữ là chất liệu của văn học, thì ta thấy được chất liệu trao cho nhà văn khả năng truyền tải các câu chuyện, các tâm tư cảm xúc, các hình tượng nghệ thuật.
Nhưng đồng thời, ngôn từ dù có thể tác động đến trí tưởng tượng của người đọc thì giới hạn về bản chất ký hiệu của nó không cho phép trực tiếp truyền tải chính xác, cụ thể một hình ảnh, âm thanh hay chuyển động. Mỗi chất liệu đều có khả năng và giới hạn, do đó người nghệ sĩ cần phải có sự lao động với chất liệu để khai phá các khả năng và khắc phục những giới hạn. Thậm chí, theo chủ nghĩa hình thức Nga, khái niệm chất liệu được mở rộng ra là mọi tồn tại trước khi qua bàn tay nhào nặn của người nghệ sĩ, kể cả đó là những ý niệm trừu tượng như tình cảm, cảm xúc… Điều quan trọng là theo cách định nghĩa này, chất liệu bản thân nó chỉ có giá trị như một thứ tài nguyên, người nghệ sĩ phải lao động trên những tài nguyên đố để biến nó thành hình thức. Ta không thể tùy ý đánh đồng phương tiện với chất liệu, bởi nói đến bản chất của phương tiện là nói đến tính mục đích của nó.
Và như vậy, nói một cách dễ hiểu thì phương tiện không đơn giản là chất liệu, mà là chất liệu trong tính hành chức của nó. Ví dụ như trong hội họa, chất liệu của hội họa là màu sắc, là đường nét, hình khối nhằm phân biệt nó với các loại hình nghệ thuật khác. Còn phương tiện của hội họa là việc sử dụng các chất liệu, đường nét đó nhằm thực hiện một sự giao tiếp đặc thù nào đó của hội họa mà người ta không thể thực hiện được bằng một phương tiện nào khác. Về công cụ, có thể hiểu nó một cách đơn giản là chiều kích vật chất, kỹ thuật, là khả năng biến chất liệu thành phương tiện nhằm thực hiện một mục đích nào đó.
Theo nghĩa rộng hơn, công cụ còn gắn với khả năng làm chủ được 14 phương tiện, thể hiện qua việc người ta biết cách ứng xử với phương tiện một cách hiệu quả. Ví dụ như với một cái cưa, nếu ta không biết cách dùng nó thì dù nó được xem như là công cụ nhưng sẽ không mang tính công cụ đối với bản thân người đó. Như đã nói, phương tiện, công cụ và chất liệu đôi khi có thể cùng sử dụng bởi tính nhòe mờ về nghĩa, tuy nhiên trong nhiều trường hợp thì sự khác biệt sẽ có thể được hình dung một cách rõ nét, ví dụ như đối với văn học. Mặc dù văn học có thể nói ngôn ngữ là phương tiện, cũng có thể nói ngôn ngữ là công cụ, là chất liệu và có thể khẳng định rằng không cách nói nào là sai.
Tuy nhiên chúng ta cần hiểu cách dùng của các khái niệm này như thế nào với một đối tượng.