phần Mở đầu, Kết luận, luận văn được chia làm 3 chương như sau: Chƣơng1: Vấn đề phong cách và hành trình thơ Mã Giang Lân Chƣơng 2: Phong cách thơ Mã Giang Lân thể hiện qua nội dung thơ Chƣơng3: Phương thức thể hiện phong cách thơ Mã Giang Lân 7 Chƣơng 1 VẤN ĐỀ PHONG CÁCH VÀ HÀNH TRÌNH THƠ MÃ GIANG LÂN 1. Khái niệm phong cách: Không phải đến xã hội hiện đại như ngày nay thuật ngữ về phong cách mới được nói đến mà ngay từ xa xưa, phương Tây cũng như phương Đông đã có quan niệm: Phong cách là bản thân con người, hay nói ngắn gọn hơn, Văn tức là người ( Văn như kỳ nhân) tính chất cá thể ở đó cũng vô cùng rõ nét Theo các nhà ngôn ngữ học, khái niệm về phong cách xuất hiện từ thời Hy Lạp và La Mã Cổ đại cùng với sự xuất hiện của khoa học về hùng biện. Phong cách ngôn ngữ là s ự kết hợp của hai nhân tố: “nói gì” và “nói như thế nào”, có nghĩa đây là sự tổng hoà các phương tiện ngôn ngữ. “Nói gì” là phạm trù về nội dung và “nói như thế nào” là phạm trù về hình thức.
Trong thuật ngữ văn học Lại Nguyên Ân cho rằng “ Phong cách là những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, môt khuynh hướng văn học, một nền văn học nào đó…Phong cách có sự thể hiện cụ thể trực tiếp : những đặc điểm của phong cách dường như hiện diện ở bề mặt tác phẩm, như một sự thống nhất hiển thị và cảm giác được của tất cả các yếu tố chủ yếu của hình thức nghệ thuật. Trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt kiến trúc tác phẩm, khiến t ác phẩm có tính chỉnh thể, có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt”(1,18). Như vậy, phong cách không phải là những đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một cách rời rạc mà vô cùng chặt chẽ và khăng khít với 8 nhau, nó là một đặc tính “ tất lẽ dĩ ngẫu” của văn học nghệ thuật. Sự hiển thị và là dấu hiệu nhận biết nó nằm chính trong những thủ pháp nghệ thuật, trong cách thức sử dụng ngôn ngữ, xây dựng hình tượng, trong cả quan niệm về cuộc sống….
Và tất cả cùng kết hợp nhuần nhuyễn trong một chỉnh thể thống nhất, nó t iêu biểu cho từng chủ thể sáng tạo riêng biệt. Nhưng nhìn một cách bao quát, nó tạo nên những nét riêng biệt trong từng thời kì lịch sử. Theo giáo sư Phan Ngọc “ Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện mộ thời đại, một thể loại hay một tác giả” (24,22) Đây cũng là một quan niệm rất thú vị và đầy đủ, bao quát về phong cách. Sự quan trọng nằm trong hai cụm từ “ kiểu tiêu biểu lựa chọn” và “ nhận diện”.
Phong cách nhà văn nằm ở sự lựa chọn của nhà văn đó trước một vốn chất liệu đời sống như nhau. Nhưng cái khác biệt là bản thân “cái tạng” của nhà văn đã “lựa chọn” cách đi, cách viết, cách sáng tạo như thế nào, để tạo nên sự độc đáo và khác biệt của mình. Đồng thời, nỗ lực lao động nghệ thuật nghiêm túc sẽ phải luôn ý thức tìm tòi sự mới mẻ, “ khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” (Nam Cao). Đôi khi, hiện thực đời sống chỉ có vậy nhưng tái tạo nó lên trên trang viết thì lại phụ thuộc vào cách nhìn, cách cảm và cách nghĩ của chính bản thân nhà văn.
Trong mối quan hệ biện chứng, chính những “sự lựa chọn tiêu biểu” ấy đã hình thành nên những nét riêng biệt, những đặc điểm phong cách mà người ta có thể soi rọi vào đó đ ể phân biệt tác giả này với tác giả khác, thời đại này với thời đại khác. “Sự 9 lựa chọn tiêu biểu” là thuộc về tác giả, còn sự nhận diện lại thuộc về bạn đọc và thước đo của thời gian. Đỗ Lai Thuý quan niệm “ Phong cách là cá tính của chủ thể sáng tạo, và sự tự do lựa chọn các phương tiện ngôn ngữ để thể hiện nó trong tác phẩm. Cá tính, cái chút riêng biệt nhỏ nhoi ấy, là tất cả”… “Phong cách cũng là chỗ đặc dị, nơi chứa đựng mật số của tác phẩm văn chương”…(24,22).
Như vậy, có thể nói rằng, dù bề ngoài từ n gữ có thể chưa trùng khít, và dù tiếp cận có khác nhau, nhưng vấn đề nội hàm khái niệm “phong cách” trong lí luận văn học dường như đã có một sự thống nhất nhất định. Phong cách là nét riêng biệt, là sự khu biệt, bản sắc của cá nhân, một tác phẩm hay một t hời đại. Phong cách học, bộ môn của khoa học ra đời với vai trò nghiên cứu phong cách vẫn đang trên tiến trình hoàn thiện những khái niệm cơ sở của phong cách như phong cách thể loại, phong cách thời đại, phong cách tác giả. Tìm hiểu phong cách, chúng ta cũng làm rõ thêm khái niệm và mối quan hệ biện chứng của chúng.
Phong cách tác giả Tất cả những người cầm bút thông thường ai cũng phải có một đặc điểm nào đó có sự khác biệt nhất định để khi đọc vào đó người đọc nhận thấy một nét hết sức riêng khô ng trùng lặp với các tác giả khác. Để có được một phong cách riêng, đó là một nhờ tài năng và nỗ lực cật lực của người lao động nghệ thuật chân chính, của một người cầm bút muốn để lại một cái gì đó rất riêng cho đời. “Một tác giả chỉ có được phong cách ri êng khi đọc vài câu người ta có thể đoán biết tác giả đó là ai” và “bản thân phong 10 cách đó phải có một ý nghĩa thiết thực với việc làm đa dạng và phong phú đời sống văn học”(21, 24). Để người ta có thể đoán biết, trước hết, tác giả phải có ngôn ngữ, một gi ọng điệu rõ nét, nổi bật nhưng phải khác biệt không lẫn vào ai được.
Điểm khác biệt đó, là yếu tố căn bản nhất để người đọc có thể nhận diện và gọi tên tác giả cũng như phong cách tác giả. Trong đời sống văn học Việt Nam cũng như Phương Tây, không thiếu những trường hợp mà phong cách không chỉ nhận biết, mà còn có thể gọi thành tên. Trong thời kỳ thơ mới, Hoài Thanh đã “gọi tên” phong cách của các nhà thơ vô cùng chuẩn mực “ Tôi quả quyết rằng trong lịch sử thơ ca Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại phong phú như thời đại này. Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn th ơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Vi ên, và thiết tha như rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu”(23,6) Điều đó cũng chứng minh một điều rằng trong dòng chung của thơ Mới, mỗi nhà thơ đều có âm điệu riêng, một sự độc đáo mới lạ, điều đó tạo nên một phong cách riêng, bởi đó chính là phong cách, sự độc đáo đó làm cho diện mạo nền v ăn học thay đổi, đa dạng phong phú hơn, đồng thời nó cũng kích thích sự đổi mới và vận động của cả một thời kỳ văn học đó.
Đỗ Lai Thuý trong Con mắt thơ đã tổng kết rằng “Nếu cái nhìn nghệ thuật chung của cả dòng th ơ như là một chuẩn, một phong cách chung cho cả “Một thởi đại trong thi ca”, thì mỗi cái 11 nhìn nghệ thuật riêng của mỗi thi nhân là một lệch chuẩn tạo nên phong cách riêng cho mỗi nhà văn nhà thơ”(24, 12). Và chính những nhận định này, cho thấy mỗi quan hệ biện chứng giữa phong cách tác giả và phong cách thời đại. Phong cách thời đại Cũng giống như phong cách tác giả, có thể thấy rằng phong cách thời đại in đậm trong các sáng tác của tác giả, thời đại nào thì phong cách đó. Tuy nhiên từng thời điểm, từng mốc lịch sử, từng giai đoạn văn học khác nhau cũng quy định những phong cách thời đại khác nhau và có dấu ấn riêng.
Nh ưng nó chỉ trở thành phong cách thời đại khi nó tựu trung lại được những điểm độc đáo và nổi bật mà người ta không tìm thấy ở một thời đại khác “Mỗi thời đại chỉ có được phong cách của mình sau khi đã có được một cách khám phá riêng cho nó mà đời chưa có” ( 21, 23) Phong cách thời đại là một khái niệm rộng lớn, nó bao hàm diện mạo của cả một thời kì văn học kéo dài. Cũng như vậy, nó phải là sự tập trung nhất, chắt lọc cô đọng nhất những đặc điểm thống nhất bền vững của nhiều những phong cách cà nhân khác nhau Khi nghiên cứu tác giả chúng ta bao giờ cũng đặt trong một trục biện chứng mối quan hệ tu ơng tác với phong cách thời đại, cũng như Phan Ngọc đã nói “phong cách nhà văn, dù vĩ đại đến đâu cũng phải nằm trong phản ánh của phong cách thời đại”(21, 25). Đó là một tất yếu. Thời đại và lịch sử khơi gợi nguồn cảm hứng của các cây bút, trao cho họ những đề tài, những chất liệu cuộc sống đặc biệt, tạo ra những tác phẩm của cả một thời kỳ có một nền tảng bền 12 vững tương đối giống nhau về tư tưởng, màu sắc, xu hướng và sự vận động.
Nhưng cũng thấy một điều ngược lại rằng, từ vai trò của người sáng tác, với ý thức về sự sáng tạo, chính họ đã tạo nên diện mạo của thời đại, với từng vai trò của cà nhân là từng mảng màu, từng sự độc đáo. Từ rất nhiều sự riêng biệt, họ vẫn tạo thành một nét chung thống nhất của thời đại. Cho đến nay các công trình nghiên cứu về phong cách một tác giả, phong cách một trào l ưu, phong cách một thời đại đã có những thành công rất đáng ghi nhận. Cuốn Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử đã cho ta thấy những hướng đi để tiếp cận thơ Tố Hữu rất thi vị và ấn tượng.
Khi nhắc tới điều này không thể không nhắc tới Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều của Phan Ngọc, ngay tự khi vừa ra đời cuốn sách đã gây sự chú ý cho giới nghiên cứu cũng như độc giả và tác giả đã đưa ra một cách tiếp cận phong cách tác giả hết sức khoa học.
