CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Định nghĩa Vè Trong Một vài vấn đề về văn học dân gian của Hoàng Tiến Tựu, Nguyễn Hữu Sơn, Phan Thị Đào và Vũ Quang Trọng. Vè được định nghĩa là: “Một loại tự sự bằng vần, được biểu diễn dưới hình thức nói hoặc kể, chủ yếu nhằm phản ánh kịp thời và cụ thể những chuyện về người thực, việc thực ở từng địa phương…” [11, tr.258] Còn trong Vè Nam Bộ của Huỳnh Ngọc Trảng có giới thiệu: “Trong Đại Nam quốc âm tự vị vè được định nghĩa là “chuyện khen chê đặt có ca vần” và việc sáng tác vè là “Đặt chuyện khen chê có ca vần ấy”” [10, tr.7] Nguyễn Văn Hầu có nhắc tới bài Một lối văn bình dân của Phan Văn Thiết giảng rộng hơn về vè trong quyển một, Văn học Miền Nam lục Tỉnh. “Vì đâu mà có vè? Chẳng chi lạ hơn là gặp sự bất bình trái mắt mà nảy sinh ra thứ văn ấy.
Trong làng nước có xảy ra việc gì không hạp với thuần phong mĩ tục, không đúng với công lý bác ái thì trước sau năm ba ngày cũng có một cái vè do cậu đồ, hay ông tú nào nằm nhà đã đặt ra mà truyền vào miệng dân gian. Chúng ta có thể nói rằng lối vè là một cái lợi khí tranh đấu của hạng bình dân trong thời đại quân chủ: uất ức điều gì mà không giám chán chường kích bác thì nhân dân dùng lối vè mà tìm cách đánh đổ, dầu không đánh đổ được hẳn thì cũng làm giảm bớt đi được ít nhiều, vì bất cứ ở thời đại nào, những người ra làm việc công mặc dầu oai quyền đến đâu cũng phải kiên sợ cái sức mạnh của “dư luận” cả!” [3, tr.256] Từ những định nghĩa, giải thích trên ta có thể rút ra được một định nghĩa đầy đủ hơn về vè. Vè là một thể loại tự sự dân gian bằng vần, giàu tính thời sự, phản ánh các sự kiện thực tế trong cuộc sống, đồng thời thể hiện thái độ khen chê dứt khoát của tác giả dân gian đối với sự việc ấy và vè cũng có tác dụng mua vui, để giảng dạy luân lý hoặc cũng để bàn luận. Nguồn gốc và sự phát triển của vè Vè là một thuật ngữ văn học dân gian có liên quan tới từ trong “vần vè”, vè có nghĩa là lời nói có vần, và vè xuất hiện để kể chuyện một cách có vần có nhịp, khi tác giả dân gian thấy kể chuyện bằng văn xuôi chưa đáp ứng đầy đủ được cho việc biểu hiện nội dung của vấn đề muốn nói tới.
Vè được nhân dân sử dụng như là 6 một khẩu báo ghi chép, có kèm bình luận về thời sự địa phương, hoặc biến cố lịch sử, cho đến nay người ta vẫn chưa tìm ra được câu trả lời cho câu hỏi: vè có từ bao giờ? Có những thể loại văn học dân gian mà sự phát sinh của chúng còn để lại dấu vết, dựa vào đó mà ta có thể khẳng định chắc chắn sự ra đời của nó. Nhưng đối với vè thì rất khó xác định, biết rằng vè rất phát triển thời kỳ cận đại gắn với sự thức tỉnh về quyền tự do dân chủ của phong trào đấu tranh chống áp bức bóc lột của quần chúng nhân dân trong thời kỳ lịch sử này. Vè đặc biệt phát triển vào khoảng thể kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, khi giai cấp phong kiến Việt Nam suy tàn, từ trong làng ngoài xã đến huyện, tỉnh và cả vùng, đâu đâu cũng thấy đầy rẫy những sự xấu xa phi lý của các tầng lớp thống trị từ nhỏ đến lớn bị phơi bày. Nhất là sau khi thực dân Pháp xâm lược, cả dân tộc bước vào một cuộc chiến tranh giành độc lập, tự do, vè càng phục vụ đắc lực cho thực tế thiêng liêng và sôi động đó.
Nhưng đó là một thể loại, một khía cạnh nhỏ chưa đủ để xác định được vè có từ bao giờ, vè lịch sử thường chỉ địa điểm, ngày tháng, sự kiện và tên nhân vật đó, nhưng bên cạnh những bài vè lịch sử, thế sự còn có cả một khối lượng đồ sộ các bài vè về cá, chim, hoa quả… Có phải vè xuất hiện từ khi muôn vật phong phú đa dạng. Vậy muôn vật phong phú đa dạng từ bao giờ? Không một ai xác định chính xác được, vì thế cho tới nay người ta vẫn chưa đủ căn cứ để xác định được vè có từ bao giờ. Thể loại vè với tính thời sự, tính chiến đấu mạnh mẽ nên rất dễ bắt nhịp vào cuộc sống, nhưng cũng vì thế, vì tính thời sự mà số phận của các bài vè thường ngắn ngủi, các bài vè ra đời chỉ để nói đến một việc, một sự kiện nào đó rồi người ta lại quên ngay khi một sự kiện khác, có người đặt vè cho sự kiện mới hơn, nóng hổi hơn. Ngoại trừ một số bài vè thuộc thể loại lịch sử thì còn được nhớ và lưu giữ, thêm một phần là do điều kiện hoàn cảnh nên việc ghi, chép, in ấn không có và từ năm 1945 về sau, hoàn cảnh và điều kiện đổi khác, văn truyền khẩu thiếu cơ duyên phát triển, đường giao thông thuận tiện, phương tiện tuyên truyền nhanh chóng, nếp sống của dân chúng lún vào cơ giới hóa.
Ngày nay, việc hội nhập ngày càng phát triển, công nghệ mỗi ngày một tân tiến, một đổi mới, nhu cầu giải trí của nhân dân cũng được nâng lên nên, việc chúng ta bắt gặp những cảnh sinh hoạt dân gian diễn xướng vè là một điều cực kì hiếm hoi. Các em nhỏ ngày nay cũng thế, những trò chơi dân gian, những bài hát đồng 7 dao vui tai, những bài vè thánh thót cũng không lấy làm hứng thú với các em khi các em có quá nhiều cách giải trí cho lựa chọn của mình. Nếu không có những biện pháp đúng đắn, kịp thời thì vè hay một số thể loại văn học dân gian khác có thể ngày càng bị mai một và mất đi trong tương lai khi xã hội ngày càng văn minh hiện đại, những gì của dân gian sẽ nhường lại cho những gì thuộc về công nghệ hiện đại. Một số đặc điểm của vè 1.
Vè là thể loại tự sự dân gian bằng vần Những bài vè có độ ngắn dài của câu chữ khác nhau, mặt nội dung thể hiện của các bài vè cũng khác nhau nhưng điều thể hiện tính truyện trong vè khá rõ, vè là một thể loại tự sự dân gian nên vè thường có cốt truyện, có những bài vè có cốt truyện đơn giản đến phức tạp, những bài vè đơn giản thì thường kể bâng quơ, đầu cuối không rõ ràng, chỉ có yếu tố hiệp vần lại như vè cá, chim, cây cối.có những bài vè có cốt truyện phức tạp, kết cấu chặt chẽ thường là những bài vè về lịch sử, nói về những người anh hùng nông dân hay anh hùng chống Pháp. Ví dụ Vè đánh Nhật Bổn; Vè huyền thoại thằng Mỹ; Vè liệt sĩ Phạm Văn Khiết; Vè anh Hoặt; Vè người chiến sĩ Tiểu La Thành. Vè còn có nhân vật tự sự, những bài vè lịch sử, xã hội, thì thường nhân vật là nhân vật người kể chuyện và có đoạn nhân vật tách khỏi vè để bình luận, khi thì lại nhập vào nhân vật để kể truyện. Tuy vè có nhân vật tự sự, nhưng về việc đi sâu miêu tả tính cách nhân vật chưa có.
Nhắc qua anh Hoặt Một người tốt thật Giai cấp bần nông Anh đã hết lòng Tham gia kháng chiến (Vè anh Hoặt) Vè có tính chất truyện bởi vậy khiến cho vè thường dài, nhiều tình tiết, những sự kiện được kể một cách cụ thể, chi tiết, chính xác từ tên địa danh đến ngày giờ, hoàn cảnh xảy ra sự kiện đó. Ở đây sự việc, tên người, tên địa điểm, thời gian (thậm chí cả ngày giờ, năm tháng) đều được thuật lại chi tiết, rõ ràng đúng như 8 trong thực tế. Ví dụ: Vè năm 1976, Vè năm 1949, Vè năm Kỷ Sữu, Vè 1948, Vè 25 tháng Tám. Không ai độc ác Bằng tụi thực dân Pháp Tụi thực dân Pháp ở Sóc Trăng Chúng nó cả gan sửa con đường Đại Nghĩa Trong ngày 27 tháng Mười hai dương lịch Kéo dài đến năm 1948….
(Vè 1948) Bởi tính chất bình dân của vè, lời nói dí dỏm đôi khi hài hước, nhiều tiếng dùng nôm na, còn cốt truyện thì rất gần gũi với tầm nhìn của nhân dân. Nên dễ tạo niềm tin và lay động, thuyết phục tình cảm của người nghe. Tiếng nói từ trái tim sẽ đến với trái tim, còn tiếng nói từ đầu môi chỉ có thể đến ngoài tai. Thưa các đồng chí, thưa bà con Tui xin kể một chuyện vui Hay cũng đừng khen, dỡ cũng đừng cười Có một ngày nọ bộ đội về làng Tui thấy súng tôi ham Tía tôi nói cho thằng này đi bộ đội Má tui mới đem lòng lo sợ Bắt tui cưới vợ để cầm chân Còn tui nghe nói run lên như cù lét (Vè anh lính Tây Đô) Hơn nữa, thông qua nội dung của mỗi bài là thái độ khen chê thẳng thừng của người kể chuyện cho nên vè không bao giờ kể truyện một cách khách quan.
Chỉ những sự việc được nhân dân khen chê nhiệt liệt hoặc gay gắt thì mới được vè ghi lại. Nhân dân chê bai những anh say xỉn, làm biếng, những người đàn bà chửa hoang…Nhân dân căm gét bọn cường hào ác bá, nhân dân than về nạn đói, thuế má nặng nề…Nhân dân đã kích, lên án, tố cáo bọn thực dân phong kiến. Nhân dân ca ngợi những anh hùng nông dân, ca ngợi những người dũng cảm đấu tranh chống Pháp. 9 Vè là “báo chí truyền miệng” xuất phát do nhu cầu phản ánh những sự kiện có tính chất thời sự.
Vì thế, mà vè đáp ứng được nhu cầu biểu thị một cách kịp thời, công khai, dứt khoát, thái độ khen-chê của tác giả dân gian. Tóm lại vè là một thể loại tự sự dân gian bằng vần bởi vì vè có cốt truyện, có nhân vật tự sự, sử dụng từ ngữ nôm na, bình dân để hiệp vần lại với nhau. Thông qua đó tác giả dân gian phản ánh thái độ khen chê về một sự vật, sự việc nào đó trong đời sống. Vè về tính chất trữ tình Vè là thể loại tự sự nhưng giàu yếu tố trữ tình, bởi cách diễn xướng của vè chứa chan tình cảm, cảm xúc của người xướng lên câu vè, nội dung của câu truyện vè hay đến đâu, sự việc hấp dẫn đến thế nào cũng không thể gây được những xúc động sâu xa trong lòng người nghe nếu không có được nghệ thuật trình diễn tốt.
