Nghiên Cứu Hoạt Tính Sinh Học và Thành Phần Hóa Học Của Cây Ngô Thù Du (Tetradium ruticarpum)

Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của cây ngô thù du Tetradium ruticarpum, khám phá tiềm năng ứng dụng trong y học.

• Tác giả: Đỗ Thị Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thu Hương
• Trường học: Đại học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Khảo Sát Hoạt Tính Sinh Học của Cây Ngô Thù Du
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về chi Euodia
• 1.1.1. Giới thiệu về chi Euodia
• 1.1.2. Các loài thuộc chi Euodia ở Việt Nam
• 1.2. Tìm hiểu cây Ngô Thù du
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu về cây Ngô thù du và các loài thuộc chi Euodia
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu trong nước về thành phần hóa học của loài Ngô thù
• 1.4. Tổng quan về Enzyme Alpha-Glucosidase và enzyme PTP 1B
• 1.4.1. Tìm hiểu về bệnh đái tháo đường
• 1.4.2. Cơ chế, vai trò của alpha-glucosidase trong điều trị bệnh tiểu đường
• 1.4.3. Tổng quan về enzyme PTP1B
• 2. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Tra cứu sự phân bố và tiến hành thu thập mẫu thực vật
• 2.2.2. Phương pháp xử lý và chiết mẫu
• 2.2.3. Phương pháp phân lập và tinh chế hợp chất
• 2.2.4. Các phương pháp xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất
• 2.2.5. Phương pháp nghiên cứu tác dụng sinh học
• 2.3. Hóa chất và thiết bị
• 2.3.1. Xử lý và chiết mẫu thực vật
• 2.3.2. Khảo sát sơ bộ cao chiết tổng và các cao chiết phân bố bằng sắc ký lớp mỏng (TLC)
• 2.3.3. Phân lập các hợp chất từ cao chiết phân bố EtOAc
• 2.3.3.1. Các bước tiến hành chạy cột từ cao chiết phân bố EtOAc
• 2.3.3.2. Phân lập các hợp chất từ phân đoạn F-5
• 2.3.3.3. Phân lập các chất từ phân đoạn F-4
• 2.3.4. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả thu thập và xác định tên khoa học mẫu thực vật
• 3.2. Kết quả phân lập và tinh chế các hợp chất
• 3.3. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất sạch phân lập được
• 3.3.1. Hợp chất số 1
• 3.3.2. Hợp chất số 2
• 3.3.3. Hợp chất số 3
• 3.3.4. Hợp chất số 4
• 3.3.5. Hợp chất số 5
• 3.3.6. Hợp chất số 6
• 3.3.7. Hợp chất số 7
• 3.3.8. Hợp chất số 8
• 3.3.9. Hợp chất số 9
• 3.3.10. Hợp chất số 10
• 3.3.11. Hợp chất số 11
• 3.4. Kết quả nghiên cứu đánh giá hoạt tính ức chế enzyme PTP1B
• 3.5. Kết quả đánh giá hoạt tính ức chế enzyme alpha-Glucosidase
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1. DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• PHỤ LỤC 2. DANH MỤC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ
• PHỤ LỤC 3. DANH MỤC HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Khám Phá Tổng Quan Về Cây Ngô Thù Du Và Hoạt Tính Sinh Học

Cây Ngô thù du (Tetradium ruticarpum) là một trong những loại dược liệu quý hiếm tại Việt Nam. Với vị trí địa lý và khí hậu đa dạng, Việt Nam sở hữu nhiều loại thực vật có giá trị y học. Cây Ngô thù du không chỉ được sử dụng trong y học cổ truyền mà còn đang được nghiên cứu để tìm ra các hợp chất có hoạt tính sinh học cao. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của cây Ngô thù du.

1.1. Giới Thiệu Về Cây Ngô Thù Du Và Các Loài Thuộc Chi Euodia

Cây Ngô thù du thuộc chi Euodia, họ Rutaceae, có khoảng 120 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Tại Việt Nam, cây này được biết đến với nhiều công dụng trong y học cổ truyền, đặc biệt là trong điều trị các bệnh như sốt, đau bụng.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Về Cây Ngô Thù Du

Nghiên cứu về cây Ngô thù du đã được thực hiện cả trong và ngoài nước. Các nghiên cứu này tập trung vào thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây, nhằm tìm kiếm các hợp chất có giá trị trong điều trị bệnh.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hoạt Tính Sinh Học Của Cây Ngô Thù Du

Mặc dù cây Ngô thù du có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu hoạt tính sinh học của nó vẫn gặp phải một số thách thức. Các vấn đề như thiếu thông tin về thành phần hóa học và phương pháp chiết xuất hiệu quả là những trở ngại lớn.

2.1. Thiếu Thông Tin Về Thành Phần Hóa Học

Nhiều nghiên cứu trước đây chưa xác định rõ ràng các hợp chất có trong cây Ngô thù du, dẫn đến khó khăn trong việc đánh giá hoạt tính sinh học của chúng.

2.2. Phương Pháp Chiết Xuất Chưa Tối Ưu

Các phương pháp chiết xuất hiện tại chưa đạt hiệu quả tối ưu, ảnh hưởng đến chất lượng và số lượng hợp chất thu được từ cây Ngô thù du.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hoạt Tính Sinh Học Của Cây Ngô Thù Du

Để nghiên cứu hoạt tính sinh học của cây Ngô thù du, các phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất đã được áp dụng. Các kỹ thuật sắc ký và phân tích hóa học cũng được sử dụng để xác định cấu trúc của các hợp chất.

3.1. Phương Pháp Chiết Xuất Mẫu

Mẫu cây Ngô thù du được thu hái và xử lý bằng phương pháp chiết xuất với methanol, sau đó phân chia thành các phân đoạn khác nhau để phân lập hợp chất.

3.2. Kỹ Thuật Phân Tích Hóa Học

Các hợp chất thu được sẽ được phân tích bằng các kỹ thuật như sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để xác định cấu trúc và hoạt tính sinh học.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hoạt Tính Sinh Học Của Cây Ngô Thù Du

Kết quả nghiên cứu cho thấy một số hợp chất từ cây Ngô thù du có hoạt tính sinh học đáng kể. Các hợp chất này đã được thử nghiệm và cho thấy khả năng ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase.

4.1. Tác Dụng Ức Chế Enzyme PTP1B

Trong số các hợp chất thử nghiệm, một số hợp chất cho thấy tác dụng ức chế mạnh đối với enzyme PTP1B, với giá trị IC50 thấp, cho thấy tiềm năng trong điều trị bệnh tiểu đường.

4.2. Tác Dụng Ức Chế Enzyme Alpha Glucosidase

Các hợp chất từ cây Ngô thù du cũng cho thấy khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase, một yếu tố quan trọng trong việc kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường.

V. Kết Luận Về Hoạt Tính Sinh Học Của Cây Ngô Thù Du

Nghiên cứu về cây Ngô thù du đã chỉ ra rằng cây này có nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học cao. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây Ngô thù du có thể mang lại nhiều lợi ích cho y học.

5.1. Tiềm Năng Ứng Dụng Trong Y Dược

Các hợp chất từ cây Ngô thù du có thể được phát triển thành các loại thuốc mới, hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác nhau, đặc biệt là bệnh tiểu đường.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về cây Ngô thù du để khai thác tối đa tiềm năng của nó trong y học và dược phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hiện nay, việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao từ cây thuốc đang trở thành xu hướng nghiên cứu quan trọng nhằm phát triển các loại thuốc an toàn và hiệu quả. Việt Nam, với hệ sinh thái phong phú và đa dạng, sở hữu khoảng 12.000 loài thực vật, trong đó 1/3 được sử dụng trong y học cổ truyền, là nguồn tài nguyên quý giá cho nghiên cứu dược liệu. Cây Ngô thù du (Tetradium ruticarpum), thuộc họ Cam (Rutaceae), là một trong những dược liệu có tiềm năng lớn về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học, được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền để điều trị nhiều bệnh lý như sốt, đau bụng, cao huyết áp, viêm da và rối loạn tiêu hóa.

Luận văn tập trung nghiên cứu thành phần hóa học và khảo sát hoạt tính sinh học của quả Ngô thù du thu hái tại Cao Lộc, Lạng Sơn. Mục tiêu cụ thể bao gồm chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc hóa học các hợp chất từ quả Ngô thù du, đồng thời đánh giá hoạt tính ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase, hai enzyme quan trọng liên quan đến bệnh tiểu đường và béo phì. Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2022, với phạm vi tập trung vào mẫu quả Ngô thù du tại Việt Nam, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển dược liệu và thuốc mới từ nguồn tự nhiên.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần làm rõ thành phần hóa học đặc trưng của Ngô thù du Việt Nam, đồng thời đánh giá tiềm năng ứng dụng trong điều trị các bệnh chuyển hóa, đặc biệt là tiểu đường tuýp 2 và béo phì, qua đó hỗ trợ phát triển các sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng có nguồn gốc thiên nhiên, an toàn và hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết và mô hình chính:

1. Lý thuyết về enzyme PTP1B (Protein Tyrosine Phosphatase 1B): PTP1B là enzyme điều hòa tín hiệu insulin và leptin, đóng vai trò quan trọng trong cân bằng nội môi năng lượng và chuyển hóa glucose. Việc ức chế PTP1B được xem là chiến lược tiềm năng trong điều trị tiểu đường tuýp 2 và béo phì. Các chất ức chế PTP1B có thể cải thiện độ nhạy insulin và giảm các biến chứng liên quan đến rối loạn chuyển hóa.

2. Lý thuyết về enzyme alpha-glucosidase: Enzyme này xúc tác thủy phân các liên kết alpha-glucosidic trong carbohydrate, giúp giải phóng glucose để hấp thu vào máu. Ức chế alpha-glucosidase làm chậm hấp thu glucose, giảm đỉnh đường huyết sau ăn, là cơ chế điều trị hiệu quả bệnh tiểu đường tuýp 2. Các chất ức chế alpha-glucosidase phổ biến như acarbose, miglitol, voglibose có tác dụng nhưng kèm theo nhiều tác dụng phụ, do đó cần tìm kiếm các chất ức chế mới từ thiên nhiên.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu bao gồm: alcaloid, flavonoid, chiết xuất thực vật, hoạt tính sinh học, IC50 (nồng độ ức chế enzyme 50%), sắc ký lớp mỏng (TLC), sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Mẫu quả Ngô thù du được thu hái tại hai địa điểm thuộc huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn. Mẫu được xử lý sạch, sấy khô ở 50°C, nghiền nhỏ và bảo quản trong điều kiện hút ẩm.

• Phương pháp chiết xuất: Sử dụng phương pháp ngâm chiết bằng sóng siêu âm với dung môi methanol (MeOH) để thu dịch chiết tổng. Dịch chiết sau đó được phân bố lần lượt với các dung môi n-Hexan và ethyl acetate (EtOAc) để thu các cao chiết phân đoạn.

• Phân lập và tinh chế hợp chất: Áp dụng các kỹ thuật sắc ký lớp mỏng (TLC) để khảo sát thành phần, sắc ký cột silica gel với hệ dung môi tăng dần độ phân cực để phân tách, và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để tinh chế các hợp chất sạch.

• Xác định cấu trúc hóa học: Sử dụng phổ cộng hưởng từ hạt nhân một chiều (1H-NMR, 13C-NMR) và hai chiều (HSQC, HMBC, COSY) để xác định cấu trúc các hợp chất phân lập.

• Đánh giá hoạt tính sinh học: Thử nghiệm ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase được thực hiện trên đĩa 96 giếng, đo độ hấp thụ quang học để tính khả năng ức chế enzyme. Chất đối chứng dương là ursolic acid (PTP1B) và acarbose (alpha-glucosidase). Nồng độ IC50 được tính bằng phần mềm chuyên dụng.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập mẫu và xử lý (tháng 6-7/2022), chiết xuất và phân lập hợp chất (tháng 8-9/2022), xác định cấu trúc và đánh giá hoạt tính sinh học (tháng 10-11/2022), tổng hợp báo cáo và hoàn thiện luận văn (tháng 12/2022).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân lập và xác định cấu trúc: Từ quả Ngô thù du thu hái tại Lạng Sơn, đã phân lập được 11 hợp chất sạch, bao gồm các alcaloid và hợp chất phenolic như rutaecarpine, evodiamine, 7-hydroxyrutaecarpine, ketoyobyrine, goshuyuamide-II, dihydrorutaecarpine, schinifoline, integrifoliodiol, 5-(4-hydroxybenzyl)benzene-1,3-diol, và 2-methoxystypandrone. Các cấu trúc được xác định chính xác bằng phổ NMR và so sánh với tài liệu tham khảo.

2. Hoạt tính ức chế enzyme PTP1B: Hai hợp chất ketoyobyrine (4) và 3-[2-(5-methoxy-3-indolyl)ethyl]-1-methyl-2,4-quinazolinedione (5) thể hiện hoạt tính ức chế mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 12,91 µM và 13,33 µM. Các hợp chất rutaecarpine (1), evodiamine (2), 7-hydroxyrutaecarpine (3), schinifoline (8) và integrifoliodiol (9) có hoạt tính trung bình với IC50 từ 26,48 đến 47,79 µM. Các hợp chất còn lại có hoạt tính yếu hoặc không có tác dụng (IC50 > 50 µM).

3. Hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase: Hợp chất schinifoline (8) có hoạt tính mạnh nhất với IC50 là 82,41 µM. Các hợp chất ketoyobyrine (4), goshuyuamide-II (5) và dihydrorutaecarpine (6) có hoạt tính tương đương đối chứng dương (IC50 khoảng 141-157 µM). Rutaecarpine (1) và integrifoliodiol (9) có hoạt tính yếu hơn với IC50 lần lượt là 187,41 µM và 167,45 µM.

4. So sánh hoạt tính: Các hợp chất alcaloid quinolone và indoloquinazoline cho thấy tiềm năng ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase, phù hợp với mục tiêu điều trị tiểu đường và béo phì. Hoạt tính ức chế PTP1B mạnh của hợp chất 4 và 5 vượt trội so với các hợp chất khác, cho thấy khả năng phát triển làm thuốc điều trị.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy thành phần hóa học của quả Ngô thù du Việt Nam tương đồng với các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt là sự hiện diện của các alcaloid quinolone và indoloquinazoline có hoạt tính sinh học cao. Hoạt tính ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase của các hợp chất phân lập được chứng minh qua các giá trị IC50 cụ thể, phản ánh tiềm năng ứng dụng trong điều trị bệnh tiểu đường tuýp 2 và béo phì.

Nguyên nhân hoạt tính mạnh của hợp chất 4 và 5 có thể liên quan đến cấu trúc đặc biệt của nhóm quinazolinedione và các nhóm chức liên kết hydro, giúp tăng khả năng tương tác với vị trí hoạt động của enzyme. So sánh với các nghiên cứu trước đây, các hợp chất này có hoạt tính tương đương hoặc vượt trội so với một số chất ức chế enzyme tự nhiên khác.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện giá trị IC50 của từng hợp chất đối với hai enzyme, giúp trực quan hóa sự khác biệt về hoạt tính. Bảng tổng hợp cấu trúc hóa học và hoạt tính cũng hỗ trợ việc phân tích mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính.

Kết quả này góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho việc sử dụng Ngô thù du trong y học cổ truyền và mở ra hướng nghiên cứu phát triển thuốc mới từ nguồn dược liệu bản địa, đồng thời khẳng định giá trị của nghiên cứu hóa học thực vật trong việc tìm kiếm các hợp chất sinh học có lợi cho sức khỏe.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển quy trình chiết xuất và tinh chế hợp chất alcaloid: Áp dụng công nghệ sắc ký hiện đại để tối ưu hóa quy trình chiết xuất các hợp chất có hoạt tính sinh học cao, nhằm nâng cao hiệu suất và độ tinh khiết, phục vụ cho nghiên cứu sâu hơn và sản xuất quy mô lớn. Thời gian thực hiện: 12 tháng; chủ thể: Viện nghiên cứu dược liệu.

2. Nghiên cứu cơ chế tác động và thử nghiệm tiền lâm sàng: Tiến hành các nghiên cứu in vitro và in vivo để làm rõ cơ chế ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase của các hợp chất phân lập, đánh giá độc tính và hiệu quả điều trị trên mô hình động vật. Thời gian: 18 tháng; chủ thể: Trung tâm nghiên cứu dược lý.

3. Phát triển sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng: Dựa trên kết quả nghiên cứu, phối hợp với doanh nghiệp dược phẩm để phát triển các sản phẩm có nguồn gốc từ Ngô thù du, tập trung vào điều trị tiểu đường và béo phì, đảm bảo an toàn và hiệu quả. Thời gian: 24 tháng; chủ thể: Công ty dược phẩm và Viện nghiên cứu.

4. Xây dựng mô hình trồng và thu hái bền vững: Đề xuất quy trình trồng, thu hái và bảo quản Ngô thù du theo tiêu chuẩn GAP nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng cao phục vụ nghiên cứu và sản xuất. Thời gian: 12 tháng; chủ thể: Nông trường dược liệu và Viện cây thuốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và hóa học tự nhiên: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Ngô thù du, hỗ trợ nghiên cứu phát triển thuốc mới từ nguồn tự nhiên.

2. Chuyên gia y học cổ truyền và y học hiện đại: Thông tin về các hợp chất hoạt tính và cơ chế tác động enzyme giúp kết nối kiến thức truyền thống với khoa học hiện đại trong điều trị bệnh tiểu đường và béo phì.

3. Doanh nghiệp dược phẩm và thực phẩm chức năng: Cơ sở khoa học để phát triển sản phẩm mới có nguồn gốc thiên nhiên, đáp ứng nhu cầu thị trường về thuốc và thực phẩm chức năng an toàn, hiệu quả.

4. Cơ quan quản lý và phát triển nông nghiệp dược liệu: Tham khảo để xây dựng chính sách phát triển bền vững nguồn nguyên liệu dược liệu quý, đảm bảo chất lượng và nguồn cung ổn định.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngô thù du có những hợp chất chính nào?
   Ngô thù du chứa chủ yếu các alcaloid quinolone và indoloquinazoline như rutaecarpine, evodiamine, ketoyobyrine, cùng một số hợp chất phenolic và flavonoid, đã được xác định bằng phổ NMR.

2. Hoạt tính sinh học của Ngô thù du liên quan đến bệnh tiểu đường như thế nào?
   Các hợp chất trong Ngô thù du có khả năng ức chế enzyme PTP1B và alpha-glucosidase, giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm hấp thu glucose, từ đó hỗ trợ điều trị tiểu đường tuýp 2.

3. Phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất được sử dụng ra sao?
   Sử dụng chiết xuất bằng methanol kết hợp sóng siêu âm, phân bố dung môi n-Hexan và EtOAc, sau đó phân lập bằng sắc ký lớp mỏng, sắc ký cột silica gel và tinh chế bằng HPLC.

4. Các hợp chất nào có hoạt tính ức chế enzyme mạnh nhất?
   Ketoyobyrine và một hợp chất quinazolinedione thể hiện hoạt tính ức chế PTP1B mạnh với IC50 khoảng 13 µM, trong khi schinifoline có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất với IC50 82,41 µM.

5. Nghiên cứu này có thể ứng dụng thực tiễn như thế nào?
   Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để phát triển thuốc và thực phẩm chức năng từ Ngô thù du, đồng thời hỗ trợ xây dựng quy trình trồng và thu hái bền vững, góp phần nâng cao giá trị dược liệu Việt Nam.

Kết luận

• Đã phân lập và xác định cấu trúc 11 hợp chất chính từ quả Ngô thù du Việt Nam, chủ yếu là alcaloid quinolone và indoloquinazoline.
• Hai hợp chất ketoyobyrine và một quinazolinedione thể hiện hoạt tính ức chế enzyme PTP1B mạnh, tiềm năng trong điều trị tiểu đường và béo phì.
• Hợp chất schinifoline có hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase nổi bật, hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho việc sử dụng Ngô thù du trong y học cổ truyền và phát triển thuốc mới từ nguồn dược liệu bản địa.
• Đề xuất các bước tiếp theo bao gồm tối ưu quy trình chiết xuất, nghiên cứu cơ chế tác động, thử nghiệm tiền lâm sàng và phát triển sản phẩm ứng dụng.

Luận văn mở ra hướng nghiên cứu mới đầy triển vọng cho ngành dược liệu Việt Nam, kêu gọi các nhà khoa học và doanh nghiệp cùng hợp tác phát triển nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN 1.1 Tổng quan về chi Euodia 1.1 Giới thiệu về chi Euodia Chi Euodia trong tiếng Việt được gọi là chi Ba chạc, thuộc họ Cam (Rutaceae), là các loài cây bụi và cây gỗ nhỏ có tinh dầu. Có khoảng 120 loài phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, từ Đông Madagascar đến vùng Nam Á, Đông – Nam Á xuống Australia và một số đảo ở Thái Bình Dương [3]. Chi Euodia ở Việt Nam là một chi với số lượng loài không lớn của họ Cam, chỉ có khoảng 7 loài [2, 3]. Đặc điểm: Các loài thuộc chi này thường là dạng cây nhỏ, cây gỗ hoặc cây bụi, không có gai, cao 1 – 3m, có khi hơn (4 – 5m).

Cành non có lông, sau đó nhẵn. Lá kép 1 lá chét hay lá kép 3, lá và lá chét đều mọc đối, mép nguyên, thường có tuyến nhỏ, rõ và nhiều. Cụm hoa dạng chuỳ. Đài gồm 4 lá đài.

Tràng gồm 4 cánh hoa, tiền khai hoa van hay lợp. Tuyến mật nhỏ. Hoa đực có 4 nhị, bộ nhụy thoái hoá dạng que ngắn, thường xẻ 4 thuỳ, ít khi không xẻ thùy. Hoa cái có bộ nhụy gồm 4 lá noãn rời nhau, mỗi lá noãn có 2 noãn đính bên, bầu nhẵn hay có lông, nhị thoái hoá có bao phấn hoặc không có bao phấn (ở dạng vảy), vòi nhụy dính nhau (1 vòi nhụy), đầu nhụy dạng phồng có 4 thùy; không có cuống bầu.

Quả nang, khi chín mở theo khe lưng bụng; khi các nang mở các hạt dính lại trên các mảnh nang; mỗi phân quả có 1 hạt; vỏ quả ngoài có điểm dầu nhỏ, vỏ quả trong sau khi khô thành “đấu mỏng” hoặc hoá gỗ. Hạt tròn, vỏ ngoài mượt, màu nâu hay xanh đen; nội nhũ nạc; phôi thẳng; lá mầm hình trứng dẹp. Toàn cây có tinh dầu thơm. Mùa hoa tháng 4 – 5, mùa quả tháng 6 – 7 [5].

Phân bố: Euodia là loài cây bụi ưa sáng, chịu được hạn và có thể sống trên nhiều loại đất khác nhau. Trên thế giới, cây Ba chạc phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới, chủ yếu ở các nước như Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar, Thái Lan, Philippin. Ở Việt Nam, cây mọc hoang, rất phổ biến trên khắp nước ta từ miền Bắc đến miền Nam. Cây thường được gặp ở các vùng đồi, rừng thứ sinh, rừng thưa, hoặc trong các bụi cây ở vùng đồng bằng [6, 7].2 Các loài thuộc chi Ba chạc (Euodia) có ở Việt Nam Theo các tác giả Võ Văn Chi [2], Phạm Hoàng Hộ [3], và Đỗ Tất Lợi [4] thì ở Việt Nam chi Ba chạc có mặt khoảng 6 - 7 loài.

Danh sách các loài thuộc chi này được trình bày ở bảng 1.1, như sau: 4 Bảng 1.1: Các loài thuộc chi Euodia và phân bố của chúng TT Các loài thuộc Tên tiếng Phân bố chi Euodia Việt 1 Euodia Dấu dầu lá Chủ yếu gặp tại các tỉnh callophylla hẹp phía thuộc khu vực Tây Guillaum. Nguyên: Kon Tum, Gia Lai (Mang Yang), Đắc Nông, Đà Lạt… 2 Euodia lepta Ba chạc, Chè Mọc phổ biến khắp nơi (Spreng) đắng, Chè ở Việt Nam. 3 Euodia Dấu dầu háo Mọc trên núi cao, có thể oreophilla ẩm ở độ cao 2400 m, có thể Guillaum. thấy ở Đắc Lắc (Chư Yang Sin), Lâm Đồng ( Lang Bian),… 4 Euodia Dấu dầu lá Thường thấy các tỉnh simplicifolia đơn miền trung: Thanh Hóa, Ridl.

ex Guillaum 7 Euodia Ngô thù du Chủ yếu Hà Giang, Lạng rutaecarpa Sơn Hình 1.1: Hình ảnh loài Euodia lepta và Euodia simplicifoli ở Việt Nam 5 Chi này rất gần với chi Tetradium bởi đặc điểm quả nang, lá mọc đối. Tuy nhiên nó khác với chi Tetradium bởi số lượng lá chét chỉ từ 1-3, còn ở Tetradium có lá kép lông chim và có nhiều hơn 3 lá chét; chi Tetradium có khoảng 10 loài.2 Tìm hiểu cây Ngô Thù du (Tetradium ruticarpum (A.) Tên gọi: Ngô thù du (NTD) còn gọi là Ngô thù, Thù du, là quả chín phơi khô của cây có tên khoa học là Tetradium ruticarpum (A. thuộc họ Cam (Rutaceae) [1]. Ở nước ta, cây thuốc được phát hiện ở tỉnh Hà Giang có tên là Xà lạp hay Ngô thù.

Mô tả: Cây nhỏ, rụng lá, cao 1 – 3 m, thân cành màu nâu tím, khi non có lông mềm, sau nhẵn, có nhiều lỗ bì. Lá kép lông chim lẻ, mọc đối, dài 30 – 40 cm, gồm 5 – 7 lá chết hình trứng hoặc bầu dục, dài 5 – 15 cm, rộng 2,5 – 5 cm, gần như không cuống, gốc thuôn, đầu nhọn, mép nguyên, hai mặt có lông mịn, dày hơn ở mặt dưới, khi soi lá thấy rõ những túi tinh dầu.2: Hình ảnh thân lá, hoa và quả của cây Ngô thù du Cụm hoa mọc ở đầu cành thành hình xim ngù, có cuống mập; hoa nhỏ, nhiều, màu trắng hoặc vàng nhạt. Hoa đơn tính khác gốc; đa số những hoa nhỏ tụ thành từng tán hay đặc biệt thành chùm. Cuống hoa trông to thô có nhiều lông, màu nâu mềm.

Hoa màu vàng trắng, hoa cái lớn hơn hoa đực. Quả hình cầu hoặc hình cầu dẹt, đường kính 0,2 – 0,5 cm, mặt ngoài màu lục vàng thẫm đến màu nâu, thô, xù xì. Có nhiều điểm chấm dầu nhô lên hoặc trũng xuống. Đỉnh quả có kẽ nứt hình sao 5 cánh, chia quả thành 5 mảnh.

Gốc quả còn sót lại cuống phủ lông tơ vàng. Chất cứng, giòn. Mặt cắt ngang quả thấy rõ 5 ô, mỗi ô chứa 1 – 2 hạt màu vàng nhạt. Mùi thơm ngát, vị cay, đắng.

Toàn cây có tinh dầu thơm hắc. Mùa hoa: tháng 6 – 8; mùa quả: tháng 9 – 11 [6]. 6 Phân bố, sinh thái: Ngô thù du là loài có nguồn gốc ở vùng ôn đới ấm cận Hymalaya thuộc Ấn Độ và Trung Quốc. Hiện nay, cây phân bố tự nhiên ở vùng Nam và Tây Nam Trung Quốc, Bắc Ấn Độ.

Cây còn được trồng rải rác trong nhân dân ở các tỉnh Quảng Tây và Vân Nam – Trung Quốc. Theo Đông y, Ngô thù du có vị cay, đắng, tính nóng, hơi có độc, vào 4 kinh: tỳ, vị, can, thận, có tác dụng ôn trung, tán hàn, giang nghịch, giải uất. Tuy nhiên, Viện Dược liệu đã nhiều lần điều ta ở những khu vực này vào những năm 1999, 2000, mà chưa phát hiện được. Nhân dân ở một số vùng thuộc huyện Quản Bạ và Yên Ninh (Hà Giang) cũng cho biết Ngô thù du mọc tự nhiên ở vùng rừng núi đá vôi giáp biên giới và họ đã thu hái dược liệu vào khoảng thàng 10, tháng 11 đưa xuống chợ bán.

Ngô thù du thuộc loại cây gỗ nhỏ, ưa sáng và có thể chịu bóng tối tốt ở thời kì cây còn nhỏ. Cây thích nghi với vùng khí hậu tương đối ôn hòa nhiệt độ trung bình năm khoảng 21 – 22oC. Cây rụng lá vào mùa đông và có thể chịu đựng tốt khi nhiệt độ xuống dưới 0oC. Cây tái sinh tự nhiên và được gieo trồng chủ yếu bằng hạt.

Bộ phận dùng: Quả thu hái vào tháng 9 – 10, lúc đang có màu xanh hay hơi vàng chưa tách vỏ đem phơi nắng hoặc sấy khô. Khi dùng, lấy nước ấm 60 – 70oC đổ vào hạt khuấy đến khi nước nguội. Làm như vậy 2 – 3 lần rồi sấy khô, giã dập, dùng sống. Người ta làm giảm bớt tính mạnh của quả bằng cách thêm nước cam thảo và sau khi sấy khô, có thể tẩm muối.

Bảo quản nơi khô ráo, đậy kín để giữ mùi thơm. Có thể chế biến Ngô thù du theo y học cổ truyền như sau: - Ngâm rửa: Lấy quả Ngô thù du ngâm nước sôi hoặc nước ấm 60 – 70oC đến khi nguội, gạn nước, làm vài lần như vậy rồi sấy khô. - Chế cam thảo: Ngô thù du (10kg), cam thảo (0,5kg). Nấu lấy nước cam thảo khi nước còn nóng cho Ngô thù du vào ngâm đến khi quả nứt ra (nếu chưa nứt quả, đun thêm 5 phút ), lấy ra phơi hoặc sấy khô – cũng có thể đun Ngô thù du và cam thảo với nước ngay từ đầu, đến khi quả nứt.

- Sao: Dùng lửa nhỏ sao Ngô thù du đến khi quả nứt ra, có màu đen cháy hoặc sao đến khi quả phồng lên, màu hơi nâu. - Chích rượu: Ngô thù du (10kg), rượu (2kg). Ngâm Ngô thù du vào rượu trong 6 đến 12h, lấy ra để ráo rượu, sao tới khô. 7 - Tẩm giấm: Ngô thù du (10kg), giấm (2kg).

Ngâm Ngô thù du vào giấm trong 6 đến 12h, đổ ra, để se, rồi phơi khô [6]. Tác dụng dược lý: Theo y học cổ truyền, Ngô thù du có vị cay, đắng, tính nhiệt, có độc ít. Qui kinh Can, Tỳ, Vị, Đại trường, Thận (Lôi Công Bào Chế Dược Tính Giải). Có tác dụng Tán hàn hành khí, táo thấp chỉ thống, sơ can hạ khí, ôn trung chỉ tả, dùng ngoài, thuốc có tác dụng dẫn hỏa đi xuống.

Ôn trung, chỉ thống, hạ khí, trục phong tà, khai tấu lý (Bản Kinh), Kiện tì, thông quan tiết (Nhật Hoa Tử Bản Thảo), Khai uất, hóa trệ (Bản Thảo Cương Mục). Khứ hàn, chỉ thống, chỉ ẩu, giáng nghịch, ôn tì, chỉ tả, khứ đờm thấp (Trung Dược Học). Chủ trị các chứng: Phúc thống, cước khí, sán khí, quyết âm đầu thống, nôn, ợ chua, hàn thấp tiết tả, kiết lị, khẩu sang, cao huyết áp. Trường hợp hầu họng miệng lưỡi sang lở, dùng bột Ngô thù trộn dấm đắp hai lòng bàn chân thì khỏi.

Ngô thù du là chủ dược của Quyết âm Can kinh, có thể ôn tán hàn tà ở kinh Can, thư Can, lợi khí, hoà trung, chỉ ẩu, tán hàn, táo thấp mà trợ Tỳ, Thận dương. Không chỉ trị bệnh ở Can mà còn trị bệnh ở Tỳ Thận. Vị thuốc này trong đông y thường được dùng để trị sốt nóng, đau bụng, nôn nghịch, nuốt chua, đầu đau do quyết âm bệnh, tạng hàn, tiêu chảy, bụng trướng đau, cước khí, sán khí, miệng lở loét, răng đau, thấp chẩn, thủy đậu [5]. Trong một số nghiên cứu mới đây, dịch chiết của Ngô thù du có tác dụng kháng khuẩn, giảm đau giống chất antipyrin, điều trị huyết áp cao, điều trị rối loạn vị, chữa trị các bệnh ngoài da như eczema, viêm da thần kinh có hiệu quả [6].

Trong các bài nghiên cứu đã công bố từ các tác giả Trung Quốc và Nhật Bản, thành phần hóa học chiếm khối lượng lớn từ lá, thân, rễ và quả của Ngô thù du là các chất dạng alkaloid như evoden, evodin, evodol, gushuynic axit, evodiamine, rutaecarpine [8, 9]. Các hợp chất này đã được thử các hoạt tính sinh học như chống viêm, chống đông máu, chống tiêu chảy, làm tăng co bóp cơ tim, chống béo phì và tăng khả năng miễn dịch [10]. Theo y học hiện đại: các alcaloid rutaecarpin và dehydroevodiamin của ngô thù có hoạt tính gây tăng trương lực tử cung của chuột cống trắng in vitro.