Chương 1: SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT VÀ ĐÔI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ Ở chương này, chúng tôi sẽ đưa ra những khái niệm, những lý thuyết có liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm khái niệm về truyện cổ tích thần kì. Từ cơ sở đó để có những định nghĩa về con vật thần kì cũng như tiêu chí phân biệt giữa con vật thần kì và con vật không có yếu tố thần kì. Đồng thời, chúng tôi làm rõ về tình hình nguồn tư liệu truyện cổ tích thần kì được khảo sát để tạo tiền đề nghiên cứu ở những nội dung tiếp theo. Chương 2: PHÂN LOẠI VÀ MÔ TẢ CON VẬT THẦN KÌ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT Ở chương 2, chúng tôi đưa ra những tiêu chí phân loại truyện cổ tích thần kì người Việt có con vật thần kì, sau đó chia thành các nhóm con vật thần kì theo từng nhóm đặc điểm riêng của chúng để thấy rõ hành động của chúng trong truyện, từ đó có cách đánh giá, khen – chê.
Chương 3: CHỨC NĂNG VÀ Ý NGHĨA CỦA CON VẬT THẦN KÌ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT Trong chương ba, chúng tôi sẽ khẳng định những chức năng và ý nghĩa của con vật thần kì trong truyện cổ tích thần kì người Việt, từ đó thấy được những giá trị sâu sắc, những quan niệm đạo đức về cách ứng xử giữa những mối quan hệ khác nhau trong xã hội. SƠ LƯỢC TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ NGƯỜI VIỆT VÀ ĐÔI NÉT VỀ CON VẬT THẦN KÌ 1. Sơ lược về truyện cổ tích thần kì 1. Khái niệm Chúng ta không thể phủ nhận rằng truyện cổ tích thần kì chính là một trong những tiểu loại hay và phong phú nhất, đồng thời nó cũng được hình thành và phát triển trong thời kì đầu của truyện cổ tích.
Đầu tiên, theo Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi thì tác giả đã cho rằng lực lượng siêu nhiên luôn “có mặt” trong truyện cổ tích thần kì với vai trò quan trọng không thể thiếu : “Cổ tích thần kì còn có một phần là tàn dư của những tưởng tượng gắn liền với mê tín, ma thuật, đồng bóng và các hình thức tôn giáo của con người thời nguyên thủy. Tác giả loại truyện này nhiều khi đã dùng những lực lượng siêu nhiên để thắt nút, mở nút câu chuyện mà không cần biết có hợp lí hay không” (Nguyễn Đổng Chi, 2000). Hay nói một cách khác, những quan niệm về tư tưởng tôn giáo chính là những tưởng tượng có cơ sở hóa trước đó và được tác giả dân gian đưa vào truyện cổ tích thần kì với mục đích “chính cái nhân tố ảo tưởng đó tạo nên biết bao tình tiết kỳ thú; nó kích thích cực mạnh trí tưởng tượng của người nghe người, đọc bằng cách đem một thế giới không thực thay thế cho thế giới có thực. Như vậy, tác giả Nguyễn Đổng Chi đã giải thích một phần nào về nguồn gốc của yếu tố thần kì trong truyện cổ tích thần kì và những vai trò của yếu tố đó.
Dẫn theo các ý kiến của các nhà nghiên cứu như Chu Xuân Diên, Hoàng Tiến Tựu, Lê Chí Quế,… trích từ Tổng tập Văn học dân gian người Việt đã khẳng định trong truyện cổ tích thần kì, yếu tố thần kì luôn xuất hiện, giữ một vị trí quan trọng và đảm bảo về tính hấp dẫn cho các tình tiết của chuyện: “Truyện cổ tích thần kì là một tiểu loại của truyện cổ tích có những đặc điểm riêng về nhiều mặt, phân biệt nó với những tiểu loại cổ tích khác như truyện cổ tích loài vật hoặc truyện cổ tích sinh hoạt; thể hiện ở cách xây dựng 10 nhân vật, xây dựng cốt truyện, phương pháp phản ánh thực tại…Trong đó tiêu chí cơ bản phân biệt các tiểu loại với nhau là vai trò quan trọng của yếu tố thần kỳ trong việc chi phối quá trình phát triển hệ thống tình tiết của cốt truyện. Quan điểm này thống nhất với Sáng tác ngôn từ nghệ thuật dân gian Nga được trích dẫn trong Thi pháp truyện cổ tích thần kỳ người Việt của Nguyễn Xuân Đức. Tức là các tác giả đều đồng tình với quan niệm lựa chọn vai trò của yếu tố thần kì trong truyện để khu biệt nó với hai yếu tố còn lại. Cụ thể, tác giả Nguyễn Xuân Đức đã dẫn như sau: “Không có một truyện cổ tích thần kỳ nào không có hành động thần kỳ, không có sự can thiệp của lực lượng siêu nhiên, hoặc thiện hoặc ác vào cuộc sống con người.
Cái hư cấu kì diệu nằm ngay trong cái cơ sở của cốt truyện truyện cổ tích thần kỳ và điều đó phải được hiểu trước tiên” (Nguyễn Xuân Đức, 2011). Từ đó, chúng ta thấy rõ yếu tố thần kì là sự xuất hiện không thể thiếu trong truyện cổ tích thần kì mà các nhà nghiên cứu đã khẳng định, đó là những yếu tố tham gia có vai trò quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến cốt truyện. Vậy trước hết phải hiểu được cốt truyện, sau đó sẽ hiểu được “cái hư cấu kì diệu” trong truyện cổ tích thần kì. Trong Giáo trình Văn học dân gian, tác giả Nguyễn Thị Bích Hà đã khẳng định khuynh hướng nổi bật nhất của truyện cổ tích thần kì không phải là nhấn mạnh hiện thực, nhấn mạnh những điều đã và đang xảy ra, mà trong truyện, tác giả dân gian sẽ bày tỏ những nguyện vọng cùng với mơ ước mà lẽ ra nhân dân nên có.
Tất cả mong muốn này được kết thúc bằng chiến thắng tất yếu của cái đẹp và của cái thiện mà ở cuộc sống thực tại nhân dân lao động không bao giờ tìm kiếm được (Nguyễn Thị Bích Hà, 2018). Như vậy, các nhà nghiên cứu đều thống nhất truyện cổ tích thần kì là những truyện hướng vào đời sống xã hội, lấy con người làm nhân vật trung tâm. Và yếu tố thần kì xuất hiện có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo diễn biến, tác động tới kết thúc của truyện. Đồng thời, truyện cổ tích thần kì giúp con 11 người hiện thực hóa những ước muốn trong tâm trí, giúp cho cuộc sống trở nên công bằng và hướng tới một cuộc sống tươi đẹp hơn.
Do tính bất biến của văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích thần kì nói riêng mà các khái niệm liên quan đến truyện cổ tích thần kì cũng chỉ mang tính khái quát và phải đặt vào từng bối cảnh lịch sử riêng để có thể lí giải được hết ý nghĩa. Và trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy khái niệm của các tác giả nêu trên đã khái quát được rõ nhất những định nghĩa truyện cổ tích thần kì cũng như đặc điểm, vai trò của yếu tố thần kì. Chúng tôi nhận thấy định nghĩa về truyện cổ tích thần kì của Phó giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong Văn học dân gian Việt Nam là khái quát rõ ràng nhất, định nghĩa như sau: Truyện cổ tích thần kỳ bao gồm những truyện cổ tích hướng về đời sống xã hội, lấy con người (chủ yếu là những con người lao động nghèo khổ, lương thiện) làm nhân vật trung tâm; nhưng ngoài con người còn có những nhân vật và yếu tố thần kỳ (như Tiên, Bụt, Chim Thần, Trăn Tinh, Chiếc gậy thần, Cây đàn thần…). Ở đây, lực lượng thần kỳ có vai trò quan trọng không thể thiếu trong sự phát triển tình tiết, giải quyết xung đột, mâu thuẫn của truyện (Hoàng Tiến Tựu, 1996).
Như vậy, định nghĩa trên về truyện cổ tích thần kì đã xây dựng và phản ánh lên tính cách, số phận, cuộc đời của mỗi nhân vật trong truyện, cùng với yếu tố thần kì xuất hiện ở một hoàn cảnh, một chi tiết nào đó hoặc thậm chí là xuyên suốt cốt truyện. Chính vì những yếu tố trên mà truyện cổ tích thần kì là một trong ba tiểu loại truyện cổ tích được đông đảo người biết đến và thích thú. Đặc điểm và vai trò của yếu tố thần kì Như đã nêu ở phần trên, truyện cổ tích thần kì có những nét đặc sắc riêng độc đáo, tuy phong phú về số lượng truyện nhưng lại không hề nhàm chán. Vậy những yếu tố nào tạo nên sự đặc sắc đó? Khảo sát qua những công trình nghiên cứu về truyện cổ tích nói chung và tiểu loại cổ tích thần kì nói riêng thì hầu hết 12 các nhà nghiên cứu đều cho rằng chính yếu tố thần kì tạo ra sự thú vị riêng cho tiểu loại này.
Nghiên cứu về Nhân vật phù trợ trong truyện cổ tích thần kỳ người Việt (Nxb Thanh niên, 2018), tác giả Hà Đan đã gọi yếu tố thần kì là “linh hồn” của mỗi câu chuyện. Tác giả đã có cách đưa ra những đặc điểm của yếu tố thần kì như sau: - Thứ nhất, yếu tố thần kì phải “đậm đặc”. Đặc điểm này chúng ta thấy rõ ở các truyện như: Bầy lợn đá, Con chó con mèo và anh chàng nghèo khổ, Cái chìa khóa,. vậy “đậm đặc” được hiểu là yếu tố thần kì xuất hiện với tần số nhiều, liên tục trong truyện.
Nếu thiếu đi yếu tố “đậm đặc” thì có những truyện cổ tích thần kì sẽ không thể là một câu chuyện cổ tích hoàn chỉnh. Đặc điểm này xét với hai tiểu loại còn lại là cổ tích sinh hoạt và cổ tích loài vật rất thuận lợi cho việc phân loại. Nhưng cũng cần phân biệt với các thể loại khác như truyền thuyết, thần thoại, vì ở hai thể loại này yếu tố thần kì xuất hiện thậm chí còn nhiều hơn truyện cổ tích thần kì, chỉ khác ở cách tác giả dân gian sử dụng yếu tố thần kì ở mỗi thể loại với mục đích không giống nhau. - Thứ hai, yếu tố thần kì phải góp phần vào dẫn dắt chi tiết, những sự việc xảy ra trong câu chuyện đó.
Những sự việc đó thường là những mâu thuẫn xảy ra trong các mối quan hệ gia đình, xã hội. Như trong truyện Ai mua hành tôi, yếu tố thần kì xuất hiện khi mâu thuẫn giữa anh nông dân với con quạ, anh nông dân vì cứu con chim sẻ thoát chết khỏi con quạ mà bị nó kiếm cách hại. Nhưng nhờ vào lọ nước thần chim sẻ tặng, anh nông dân đã có thể cứu được vợ từ tên nhà vua háo sắc, lộng quyền. Yếu tố thần kì xuất hiện trong truyện đã thúc đẩy những sự việc nối tiếp xảy ra, đó là lọ nước thần, là người vợ đẹp như tiên, là những củ hành lớn phồng,.
- Thứ ba, yếu tố thần kì tác động tới các nhân vật trong truyện. Chúng ta không thể phủ nhận đặc điểm này ở các truyện Tấm Cám, Thạch Sanh, Hà rầm 13 hà rạc,.Sự xuất hiện của yếu tố thần kì không chỉ với nhân vật chính mà còn tác động đến cả những nhân vật trong truyện.