Các Di Tích Tiền Óc Eo Ở Vùng Tứ Giác Long Xuyên: Khám Phá Văn Hóa Óc Eo

Văn hóa Óc Eo là một phần quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ. 313 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Chí Hoàng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Khám Phá Văn Hóa Óc Eo Qua Các Di Tích Tiền Óc Eo Ở Tứ Giác Long Xuyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ, MÔI TRƯỜNG VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN
• 1.1.1. Lịch sử hình thành vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 1.1.2. Vị trí và đặc điểm địa hình vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 1.1.3. Các khu vực địa lý của vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 1.1.4. Vùng Tứ Giác Long Xuyên trong bối cảnh địa lý miền Tây Nam Bộ
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Thời kỳ trước năm 1975
• 1.2.2. Thời kỳ từ sau năm 1975 đến nay
• 1.3. CÁC KHÁI NIỆM VÀ KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: DI TÍCH, DI VẬT TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN
• 2.1. Di tích tiền Óc Eo ở khu vực Núi Sam-Bảy Núi
• 2.2. Di tích tiền Óc Eo ở khu vực Hà Tiên-Rạch Giá
• 2.3. Di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở khu vực Thoại Sơn-Núi Sập
• 2.4. Dụng cụ chế tác đá
• 2.5. Đồ trang sức bằng đá
• 2.6. Tượng đất nung
• 2.7. Dụng cụ chế tác, sản xuất bằng đất nung
• 2.8. Vật liệu kiến trúc-ngói lợp
• 2.9. Phân loại gốm tiền Óc Eo và Óc Eo sớm vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 2.10. Các loại hình gốm tiêu biểu trong các di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 2.11. Các loại đồ gốm khác
• 2.12. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN ĐẶC TRƯNG, NIÊN ĐẠI VÀ QUAN HỆ VĂN HÓA
• 3.1. ĐẶC TRƯNG DI TÍCH
• 3.2. Phân bố di tích
• 3.3. Loại hình di tích
• 3.4. Di tích cư trú
• 3.5. Di tích mộ táng
• 3.6. Di tích cư trú-xưởng thủ công
• 3.7. ĐẶC TRƯNG DI VẬT
• 3.8. NIÊN ĐẠI VÀ PHÂN KỲ CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN VĂN HÓA
• 3.9. Phân kỳ các giai đoạn phát triển tiền Óc Eo-Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên
• 3.10. VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA TIỀN ÓC EO-ÓC EO SỚM Ở NAM BỘ VÀ KHU VỰC
• 3.11. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với vùng Vàm Cỏ-Đồng Tháp Mười
• 3.12. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với miền Đông Nam Bộ
• 3.13. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với duyên hải miền Trung Việt Nam
• 3.14. Quan hệ văn hóa giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với khu vực Đông Nam Á
• 3.15. Quan hệ giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với Ấn Độ
• 3.16. SỰ HÌNH THÀNH ĐÔ THỊ CỔ ÓC EO VÀ VẤN ĐỀ CHỦ NHÂN VĂN HÓA ÓC EO
• 3.17. Sự hình thành đô thị cổ Óc Eo
• 3.18. Vấn đề chủ nhân văn hóa Óc Eo
• 3.19. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢN THỐNG KÊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Văn Hóa Óc Eo Và Tứ Giác Long Xuyên

Văn hóa Óc Eo là một phần quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ. Nền văn hóa này được xem là cơ sở vật chất của nhà nước cổ đại ra đời sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á, đó là vương quốc Phù Nam. Sau hơn bảy thập niên phát hiện và nghiên cứu, diện mạo của Văn hóa Óc Eo dần được làm rõ, từ không gian phân bố, đặc trưng, quan hệ văn hóa, niên đại đều đạt được những thành tựu quan trọng. Vấn đề nguồn gốc và chủ nhân của Văn hóa Óc Eo là một đối tượng nghiên cứu quan trọng và được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Các nhà nghiên cứu như Paul Pelliot và George E. Coedes đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa bản địa trong việc tiếp nhận và lan tỏa văn minh Ấn Độ, tạo tiền đề cho sự hình thành các nhà nước sớm ở Đông Nam Á. Tứ Giác Long Xuyên đóng vai trò then chốt trong quá trình này.

1.1. Vị Trí Địa Lý Chiến Lược Của Tứ Giác Long Xuyên

Tứ Giác Long Xuyên là một vùng đất đặc biệt thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, có vị trí địa lý quan trọng trong việc kết nối các khu vực khác nhau. Vùng này không chỉ là nơi giao thoa của nhiều dòng chảy văn hóa mà còn là trung tâm kinh tế, chính trị của Vương quốc Phù Nam. Nghiên cứu về Văn hóa Óc Eo tại Tứ Giác Long Xuyên giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của nền văn minh này. Các di tích khảo cổ học tại đây cung cấp bằng chứng về sự giao lưu văn hóa, thương mại giữa Óc Eo với các khu vực khác trong và ngoài nước.

1.2. Vai Trò Của Tứ Giác Long Xuyên Trong Nền Văn Minh Óc Eo

Tứ Giác Long Xuyên không chỉ là một phần của Văn hóa Óc Eo, mà còn đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền văn minh này. Các di tích tiền Óc Eo được tìm thấy tại đây cho thấy sự liên tục trong quá trình phát triển văn hóa, từ thời kỳ tiền sử đến khi hình thành Vương quốc Phù Nam. Nghiên cứu về các di tích này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình chuyển đổi từ xã hội nguyên thủy sang xã hội có nhà nước, cũng như vai trò của Tứ Giác Long Xuyên trong quá trình này.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Di Tích Tiền Óc Eo Ở Long Xuyên

Nghiên cứu về các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên đối mặt với nhiều thách thức. Việc xác định niên đại chính xác của các di tích, phân loại và phân tích các hiện vật khảo cổ, cũng như tái hiện lại bức tranh văn hóa, xã hội của thời kỳ này đòi hỏi sự phối hợp của nhiều ngành khoa học khác nhau. Bên cạnh đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích cũng là một vấn đề cấp bách, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế, xã hội nhanh chóng ở Đồng bằng sông Cửu Long. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo vệ Di sản văn hóa này cho các thế hệ tương lai.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Niên Đại Di Tích Tiền Óc Eo

Việc xác định niên đại chính xác của các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên là một thách thức lớn. Các phương pháp định tuổi bằng Carbon 14 thường gặp khó khăn do điều kiện bảo quản không tốt của các mẫu vật. Bên cạnh đó, sự xáo trộn địa tầng do tác động của tự nhiên và con người cũng gây khó khăn cho việc xác định mối quan hệ giữa các lớp văn hóa khác nhau. Cần có sự kết hợp của nhiều phương pháp định tuổi khác nhau để có được kết quả chính xác nhất.

2.2. Vấn Đề Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Óc Eo Tại Long Xuyên

Bảo tồn Di sản văn hóa Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên là một vấn đề cấp bách. Nhiều di tích đang bị đe dọa bởi sự phát triển kinh tế, xã hội, cũng như tác động của biến đổi khí hậu. Cần có những giải pháp đồng bộ để bảo vệ các di tích này, bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn, tăng cường công tác quản lý, giáo dục cộng đồng về giá trị của di sản. Đồng thời, cần có sự đầu tư thích đáng cho công tác nghiên cứu, khai quật khảo cổ để hiểu rõ hơn về Văn hóa Óc Eo.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Di Tích Tiền Óc Eo Ở Long Xuyên

Nghiên cứu về các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp khảo cổ học truyền thống, bao gồm khai quật, phân tích hiện vật, vẫn là nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, cần có sự bổ sung của các phương pháp khoa học hiện đại, như phân tích địa tầng, định tuổi bằng Carbon 14, phân tích thành phần hóa học của hiện vật. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp với các ngành khoa học khác, như địa lý, địa chất, khí hậu học, để tái hiện lại bức tranh tự nhiên, xã hội của thời kỳ này.

3.1. Ứng Dụng Khảo Cổ Học Trong Nghiên Cứu Óc Eo

Phương pháp khảo cổ học truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu Văn hóa Óc Eo. Khai quật các di tích giúp chúng ta thu thập được các hiện vật, di tích kiến trúc, từ đó tái hiện lại đời sống vật chất, tinh thần của người Óc Eo. Phân tích hiện vật giúp chúng ta hiểu rõ hơn về kỹ thuật chế tác, nguồn gốc nguyên liệu, cũng như mối quan hệ giao lưu văn hóa với các khu vực khác. Tuy nhiên, cần có sự bổ sung của các phương pháp khoa học hiện đại để có được kết quả chính xác nhất.

3.2. Phân Tích Địa Tầng Và Định Tuổi Carbon 14 Trong Khảo Cổ

Phân tích địa tầng và định tuổi bằng Carbon 14 là những phương pháp quan trọng trong việc xác định niên đại của các di tích tiền Óc Eo. Phân tích địa tầng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành của di tích, cũng như mối quan hệ giữa các lớp văn hóa khác nhau. Định tuổi bằng Carbon 14 giúp chúng ta xác định niên đại tuyệt đối của các mẫu vật hữu cơ, từ đó xác định niên đại của di tích. Tuy nhiên, cần có sự thận trọng trong việc giải thích kết quả, do có nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của phương pháp.

IV. Di Tích Tiền Óc Eo Tiêu Biểu Ở Tứ Giác Long Xuyên

Tứ Giác Long Xuyên là nơi tập trung nhiều di tích tiền Óc Eo quan trọng, cung cấp những bằng chứng quý giá về quá trình hình thành và phát triển của Văn hóa Óc Eo. Các di tích như Gò Cây Tung, An Phú, Gò Cây Sung, Phum Quao, Gò Me-Gò Sành, K9, Xoa Ảo, Giồng Cu... đã được khai quật và nghiên cứu, cho thấy sự đa dạng về loại hình di tích, di vật. Các di tích này không chỉ là nơi cư trú, sinh hoạt của người tiền Óc Eo, mà còn là trung tâm sản xuất thủ công, thương mại, tôn giáo.

4.1. Di Tích Gò Cây Tung Trung Tâm Tiền Óc Eo Quan Trọng

Di tích Gò Cây Tung là một trong những di tích tiền Óc Eo quan trọng nhất ở Tứ Giác Long Xuyên. Các cuộc khai quật tại đây đã phát hiện nhiều hiện vật có giá trị, như đồ đá, đồ gốm, đồ trang sức, cho thấy đây là một trung tâm cư trú, sản xuất thủ công, thương mại quan trọng. Đặc biệt, các di tích mộ táng tại Gò Cây Tung cung cấp những thông tin quý giá về đời sống tinh thần, tín ngưỡng của người tiền Óc Eo.

4.2. Các Di Tích Khác An Phú Gò Cây Sung Phum Quao Gò Me

Ngoài Gò Cây Tung, Tứ Giác Long Xuyên còn có nhiều di tích tiền Óc Eo quan trọng khác, như An Phú, Gò Cây Sung, Phum Quao, Gò Me-Gò Sành. Mỗi di tích có những đặc trưng riêng, cung cấp những thông tin khác nhau về Văn hóa Óc Eo. Ví dụ, di tích An Phú nổi tiếng với các hiện vật đồ đá, cho thấy đây là một trung tâm chế tác công cụ đá quan trọng. Di tích Phum Quao lại có nhiều đồ gốm, cho thấy đây là một trung tâm sản xuất gốm.

V. Đặc Trưng Di Vật Tiền Óc Eo Ở Tứ Giác Long Xuyên

Các di vật tiền Óc Eo được tìm thấy ở Tứ Giác Long Xuyên có những đặc trưng riêng, phản ánh trình độ phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa của thời kỳ này. Đồ đá là loại hình di vật phổ biến, bao gồm các công cụ sản xuất, vũ khí, đồ trang sức. Đồ gốm cũng rất đa dạng, bao gồm các loại đồ đựng, đồ nấu ăn, đồ thờ cúng. Ngoài ra, còn có các loại đồ trang sức bằng đá quý, thủy tinh, kim loại, cho thấy sự giao lưu văn hóa, thương mại với các khu vực khác.

5.1. Công Cụ Đá Rìu Cuốc Bàn Mài Của Người Tiền Óc Eo

Công cụ đá là loại hình di vật phổ biến nhất trong các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên. Các loại công cụ đá bao gồm rìu, cuốc, bàn mài, được sử dụng trong sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp. Kỹ thuật chế tác công cụ đá khá tinh xảo, cho thấy trình độ phát triển cao của người tiền Óc Eo. Đặc biệt, các loại bàn mài cho thấy sự phát triển của nghề chế tác đồ trang sức bằng đá quý.

5.2. Đồ Gốm Đa Dạng Về Loại Hình Và Hoa Văn Trang Trí

Đồ gốm là một loại hình di vật quan trọng khác trong các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên. Các loại đồ gốm rất đa dạng về loại hình, bao gồm đồ đựng, đồ nấu ăn, đồ thờ cúng. Kỹ thuật chế tác gốm khá phát triển, với nhiều loại hoa văn trang trí khác nhau. Các loại hoa văn này không chỉ mang tính thẩm mỹ, mà còn phản ánh tín ngưỡng, văn hóa của người tiền Óc Eo.

VI. Quan Hệ Văn Hóa Giữa Tứ Giác Long Xuyên Và Khu Vực

Tứ Giác Long Xuyên không chỉ là một trung tâm văn hóa quan trọng của Văn hóa Óc Eo, mà còn có mối quan hệ giao lưu văn hóa, thương mại với các khu vực khác trong và ngoài nước. Các di vật được tìm thấy tại đây cho thấy sự ảnh hưởng của văn hóa Sa Huỳnh, Đông Sơn, cũng như văn hóa Ấn Độ, Đông Nam Á. Sự giao lưu này đã góp phần làm phong phú thêm Văn hóa Óc Eo, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội của khu vực.

6.1. Ảnh Hưởng Văn Hóa Ấn Độ Đến Văn Hóa Óc Eo

Văn hóa Ấn Độ có ảnh hưởng sâu sắc đến Văn hóa Óc Eo, đặc biệt là trong lĩnh vực tôn giáo, nghệ thuật, kiến trúc. Các di tích tôn giáo Hindu, Phật giáo được tìm thấy tại Óc Eo cho thấy sự du nhập của các tôn giáo này vào khu vực. Các tác phẩm nghệ thuật, kiến trúc cũng chịu ảnh hưởng của phong cách Ấn Độ. Tuy nhiên, Văn hóa Óc Eo không chỉ đơn thuần là sự sao chép văn hóa Ấn Độ, mà còn có sự sáng tạo, bản địa hóa để phù hợp với điều kiện tự nhiên, xã hội của khu vực.

6.2. Giao Lưu Văn Hóa Với Các Nền Văn Minh Đông Nam Á

Văn hóa Óc Eo cũng có mối quan hệ giao lưu văn hóa với các nền văn minh khác ở Đông Nam Á, như văn hóa Sa Huỳnh, Đông Sơn. Các di vật được tìm thấy tại Óc Eo cho thấy sự trao đổi hàng hóa, kỹ thuật, ý tưởng giữa các khu vực. Sự giao lưu này đã góp phần làm phong phú thêm Văn hóa Óc Eo, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội của khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Khảo cổ học với đề tài "Các di tích tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên trong quá trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ" do nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Mạnh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Chí Hoàng, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Hà Nội, 2019).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn hóa Óc Eo được xác định là nền tảng vật chất của vương quốc cổ Phù Nam ở khu vực Đông Nam Á. Sau hơn bảy thập niên kể từ những phát hiện khảo cổ học đầu tiên của Louis Malleret tại cánh đồng Óc Eo (1944), nhiều vấn đề về không gian phân bố, diện mạo hiện vật và niên đại đã được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, nguồn tư liệu về nguồn gốc văn hóa Óc Eo còn tản mạn, chưa được hệ thống hóa đầy đủ. Cụ thể, các dữ liệu phản ánh mối liên kết giữa giai đoạn tiền Óc Eo và Óc Eo sớm gắn với cột địa tầng khảo cổ học vẫn còn khoảng trống lớn. Do đó, việc hệ thống hóa tư liệu khảo cổ học tại vùng Tứ Giác Long Xuyên nhằm phân tích đặc trưng văn hóa và làm rõ tính kế thừa liên tục từ tiền Óc Eo lên văn hóa Óc Eo là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích chung: Làm rõ mối quan hệ văn hóa giữa thời kỳ tiền Óc Eo và giai đoạn sớm của văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ, cùng tiến trình hình thành của nền văn hóa này.
• Mục đích cụ thể:
  1. Hệ thống toàn bộ tư liệu khảo cổ học thời kỳ tiền Óc Eo và giai đoạn Óc Eo sớm tại vùng Tứ Giác Long Xuyên.
  2. Xác định đặc trưng văn hóa, quan hệ giao lưu, niên đại và phân kỳ các giai đoạn phát triển từ tiền Óc Eo sang giai đoạn đầu của văn hóa Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Xác định nội hàm của khái niệm "tiền Óc Eo".
  2. Nhận diện các đặc trưng văn hóa của hệ thống di tích tiền Óc Eo vùng Tứ Giác Long Xuyên.
  3. Phân tích mối quan hệ chuyển tiếp từ giai đoạn tiền Óc Eo sang giai đoạn sớm của văn hóa Óc Eo tại địa bàn nghiên cứu.
  4. Làm rõ truyền thống, đặc điểm phát triển và vai trò của các di tích tiền Óc Eo vùng Tứ Giác Long Xuyên trong tiến trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các di tích, di vật tiền Óc Eo và giai đoạn Óc Eo sớm tại vùng Tứ Giác Long Xuyên; đối chiếu so sánh với các di tích cùng thời ở đồng bằng Nam Bộ và khu vực lân cận.
• Không gian nghiên cứu: Không gian trọng tâm là vùng Tứ Giác Long Xuyên (diện tích gần 4.900 km², thuộc địa bàn tỉnh An Giang, Kiên Giang và một phần thành phố Cần Thơ). Không gian mở rộng so sánh gồm lưu vực sông Vàm Cỏ, Đồng Tháp Mười, miền Đông Nam Bộ, duyên hải miền Trung, Campuchia, Đông Nam Á và Ấn Độ.
• Khung thời gian nghiên cứu: Khoảng thời gian từ thiên niên kỷ I trước Công nguyên (TCN) sang đầu Công nguyên (CN).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình nghiên cứu nguồn gốc văn hóa Óc Eo được tác giả chia thành hai giai đoạn chính:

Giai đoạn trước năm 1975

Khởi đầu từ ghi nhận dấu tích cổ tại núi Ba Thê của A. Corre (1879), các học giả người Pháp như Paul Pelliot (1903), George E. Coedès (1944, 1947), Etienne Aymonier đã nghiên cứu văn minh Phù Nam dựa trên bi ký cổ và thư tịch Trung Hoa. Các tác giả này xem cơ sở hình thành nhà nước sớm là quá trình "Ấn Độ hóa" trên nền tảng cơ tầng bản địa có từ trước.

Năm 1944, Louis Malleret khai quật cánh đồng Óc Eo và nhận định nền văn hóa này là sản phẩm kết hợp giữa yếu tố nội sinh bản địa và ngoại nhập qua đường biển, đồng thời so sánh di vật đá, gốm ở miền tây sông Hậu với các nền văn hóa Sa Huỳnh, Đông Sơn, Cù Lao Rùa, Samrong Sen, Mlu Prei và cao nguyên Trấn Ninh để xác định Óc Eo hình thành vào giai đoạn cuối thời đại đồng - đá. Về nhân chủng học, E. Varcin phân tích 06 tiêu bản sọ người cổ ở tầng văn hóa Óc Eo và Cạnh Đền (Trăm Phố), xác định đặc điểm loại hình Proto-Malais (gần với người Thượng ở Việt Nam). Cuối thập niên 1960 - đầu 1970, E. Fontaine và Hoàng Thị Thân phát hiện các khu mộ chum Dầu Giây, Hàng Gòn, Phú Hòa (Đồng Nai), bổ sung nhận thức về mối liên hệ với văn hóa thời đại Sắt ở duyên hải miền Trung.

Giai đoạn từ sau năm 1975 đến nay

Các nhà khảo cổ học Việt Nam đã mở rộng nghiên cứu thời Tiền - Sơ sử Nam Bộ:

• Hà Văn Tấn (1986, 1998) khẳng định vai trò nền tảng của cơ tầng bản địa từ sơ kỳ thời đại Kim khí, đề xuất giả thuyết văn hóa Óc Eo hội tụ từ sự phát triển đa tuyến gồm: tuyến Giồng Cá Vồ - Giồng Phệt - Giồng Lớn, tuyến Gò Cao Su - Gò Ô Chùa và tuyến Gò Cây Tung.
• Lê Xuân Diệm (1995) nhấn mạnh vai trò sáng tạo của chủ nhân văn hóa Đồng Nai đối với văn hóa Óc Eo.
• Phạm Đức Mạnh và Bùi Chí Hoàng (1983, 1994, 2004) xác định thời đại Sắt lưu vực sông Đồng Nai (Dốc Chùa, Suối Chồn, Phú Hòa) đánh dấu bước quá độ sang thời Sơ sử, mở rộng giao lưu với Sa Huỳnh, Đông Sơn và châu thổ sông Cửu Long.
• Võ Sĩ Khải (1985, 2008) định vị thời kỳ tiền Óc Eo thuộc thời đại Kim khí, gắn liền với nông nghiệp lúa nước và thương mại hàng hải.
• Các luận án chuyên ngành của Đặng Văn Thắng (1992, 2009), Bùi Chí Hoàng (1994), Nguyễn Thị Hậu (1997, 2008), Bùi Phát Diệm (2002), Đào Linh Côn (2002) đã làm rõ các tổ hợp di tích kim khí Dốc Chùa, Bưng Bạc, Giồng Cá Vồ, Lò Gạch, Gò Ô Chùa, Giồng Xoài, Gò Óc Eo, Gò Tư Trâm.
• Trần Anh Dũng (1995) khai quật Gò Cao Su và xác định đây là gạch nối trực tiếp lên văn hóa Óc Eo. Tống Trung Tín (1995, 1998) khai quật di chỉ Gò Cây Tung (1994, 1995), phát hiện tầng văn hóa dày 3-5m và xác lập tuyến văn hóa sông Hậu.

Khoảng trống luận án giải quyết

Dù mô hình "phát triển đa tuyến" đã được thừa nhận rộng rãi, các bằng chứng cụ thể về mối liên kết văn hóa gắn với cột địa tầng liên tục giữa tiền Óc Eo và Óc Eo sớm tại vùng Tứ Giác Long Xuyên vẫn chưa được xử lý đồng bộ. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách tập hợp, đo vẽ, thống kê định lượng và phân loại loại hình toàn bộ nguồn tư liệu hiện vật đá, gốm, đất nung, thủy tinh tại các di chỉ trọng điểm ở Tứ Giác Long Xuyên nhằm xác lập tiến trình chuyển tiếp văn hóa có căn cứ địa tầng vững chắc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung khái niệm và lý thuyết

• Văn hóa Óc Eo: Nền văn hóa đô thị hình thành trên châu thổ sông Cửu Long trong thiên niên kỷ I AD, gồm 3 giai đoạn: Óc Eo sớm (thế kỷ I-III AD), Óc Eo phát triển (thế kỷ IV-VII AD), Óc Eo muộn (thế kỷ VIII-X AD), tiếp nối bằng giai đoạn hậu Óc Eo (thế kỷ XI-XIII AD).
• Khái niệm tiền Óc Eo: Được phân định thành hai cấp độ:
  • Thời kỳ tiền Óc Eo (Before-Oc Eo): Toàn bộ phức hệ văn hóa tiền sử - sơ sử tại Nam Bộ trước đầu Công nguyên, tạo thành cơ tầng bản địa.
  • Giai đoạn tiền Óc Eo (Pre-Oc Eo): Bước chuyển tiếp trực tiếp từ thời tiền sử sang văn hóa Óc Eo (khoảng 2.500 BP đến đầu Công nguyên, tương đương hậu kỳ Đồng - sơ kỳ Sắt), xuất hiện mầm mống kỹ nghệ thủ công, thương mại liên vùng và tiền đô thị.
• Khung lý thuyết phân vùng văn hóa: Vận dụng lý thuyết phân vùng văn hóa của Ngô Đức Thịnh và quan điểm phân 6 tiểu vùng văn hóa Óc Eo của Trần Quốc Vượng. Tác giả xác lập 8 tiểu vùng sinh thái - văn hóa ở Nam Bộ: (1) Tứ Giác Long Xuyên; (2) Ô Môn - Phụng Hiệp; (3) U Minh - Cạnh Đền; (4) Vùng giữa sông Tiền và sông Hậu; (5) Vàm Cỏ - Đồng Tháp Mười; (6) Giồng cát duyên hải Tây Nam Bộ; (7) Duyên hải Đông Nam Bộ; (8) Vùng cao Đông Nam Bộ.
• Lý thuyết tiếp biến văn hóa và đô thị hóa sơ khai: Đánh giá sự tương tác giữa nội sinh và ngoại sinh, sự dịch chuyển cư dân và chuyển biến từ làng nông nghiệp - thủ công nghiệp sang cảng thị sơ khai.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và phương pháp luận sử học trong phân tích tư liệu khảo cổ học gắn với diễn trình lịch sử.
• Phương pháp chuyên ngành khảo cổ học: Điền dã, khai quật khảo cổ, đo vẽ mặt cắt địa tầng; phân loại hình học (typology); thống kê định lượng kết hợp mô tả hình thái; phân tích so sánh đồng đại và lịch đại.
• Phương pháp lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình phát triển văn hóa theo tầng văn hóa và trật tự niên đại tương đối, tuyệt đối.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Địa chất học, cổ môi trường học (trầm tích học, phân tích bào tử phấn hoa, định tuổi đồng vị Carbon-14 mẫu than củi và vỏ sò/hàu), nhân chủng học cổ, xã hội học và đô thị học.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

Chương 1 tập trung phân tích bối cảnh địa chất - cổ môi trường vùng Tứ Giác Long Xuyên, lịch sử nghiên cứu và hệ thống lý thuyết áp dụng.

Lịch sử hình thành và đặc điểm địa hình vùng Tứ Giác Long Xuyên

Vùng Tứ Giác Long Xuyên được định hình từ quá trình Tân Kiến Tạo cuối Kainozoi (khoảng 20 triệu năm trước), diễn ra sự xô húc giữa mảng lục địa Ấn Độ và mảng Á - Âu tạo nên đứt gãy sông Hậu theo hướng đông bắc - tây nam, hình thành bồn trũng sụt lún Cửu Long xen kẽ vòng cung núi sót kéo dài gần 100km từ An Phú, Tịnh Biên, Tri Tôn đến Thoại Sơn (An Giang) và Hòn Đất, Ba Hòn, Hà Tiên (Kiên Giang).

Tiến trình hình thành đồng bằng chịu sự chi phối của các đợt dao động mực nước biển trong kỷ Holocene:

• Biển tiến Flandrian (18.000 BP - 11.000 BP): Nước biển nhấn chìm Nam Bộ, kết thúc bằng đợt biển thoái tạo lớp phù sa cổ tuổi Pleistocene muộn (chạy dọc biên giới Campuchia, Bảy Núi đến Vàm Cỏ Tây).
• Biển tiến Holocene I (8.000 - 6.000 BC / 6.950 BP): Đạt đỉnh +4m đến +5m, để lại ngấn nước vách đá vôi Hà Tiên và trầm tích hệ tầng Hậu Giang chứa vỏ sò Crassostrea và Thais gradata.
• Biển thoái và tiến Holocene II: Khoảng 3.600 BP, biển rút tạo nên giồng đất thấp như Giồng Đá (tuổi C14 là 3.800 BP). Đến 2.800 BP (biển tiến Holocene II), mực nước dâng đạt +3m, sau đó hạ xuống +2m đến +1,5m vào khoảng 2.400 BP (biển thoái Holocene II), làm lộ bề mặt bồn trũng và hình thành các giồng cát ven biển Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre.
• Hải xâm - hải thoái Holocene III: Khoảng 2.000 BP, biển dâng +0,4m, cánh đồng Óc Eo vẫn là cửa biển chịu chế độ bán nhật triều. Đến giai đoạn 50 - 350 AD (hải thoái Holocene III), nước biển hạ xuống -0,5m, sông Cửu Long tách dòng tại Châu Đốc thành sông Tiền và sông Hậu, châu thổ trũng thấp mở rộng nhanh chóng về phía nam và tây nam.

Phân kỳ biến động biển	Khung thời gian	Mực nước biển so với hiện nay	Dấu tích địa chất / Cổ sinh tiêu biểu
Biển tiến Flandrian	18.000 - 11.000 BP	Biển dâng ngập toàn vùng	Thềm biển cổ quanh núi Cấm, núi Dài, Hòn Đất
Biển tiến Holocene I	8.000 - 6.000 BC	Đỉnh +4m đến +5m	Ngấn nước đá vôi Hà Tiên, sò Crassostrea
Biển thoái Holocene II	Khoảng 3.600 - 3.400 BP	Hạ xuống mức +3m đến +1,25m	Giồng Đá (3.800 BP), bãi hàu núi Chóc, núi Tượng
Biển tiến Holocene II	Khoảng 2.800 BP	Đạt đỉnh +3m	Lớp trầm tích biển đầm lầy vịnh Rạch Giá
Biển thoái Holocene II	Khoảng 2.400 BP	Hạ xuống +2m đến +1,5m	Giồng cát cổ Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre
Hải xâm Holocene III	Khoảng 2.000 BP	Cao nhất +0,4m	Cánh đồng Óc Eo tồn tại môi trường cửa biển
Hải thoái Holocene III	Đầu CN - 350 AD	Hạ xuống -0,5m	Phân nhánh sông Tiền - Hậu; bồi lấp Lung Lớn

Các khu vực địa lý - khảo cổ học vùng Tứ Giác Long Xuyên

Vùng Tứ Giác Long Xuyên được chia thành 3 tiểu khu vực cảnh quan:

1. Khu vực Núi Sam - Bảy Núi: Địa hình bán sơn địa gồm đồi núi sót và thềm phù sa cổ, xen kẽ đồng bằng thung lũng hẹp. Phân bố các di chỉ tiền Óc Eo và Óc Eo muộn như Gò Cây Tung, An Phú, Phum Quao, Gò Me - Gò Sành, Gò Cây Sung, Gò Châu Thi, Brây Muln.
2. Khu vực Thoại Sơn - Núi Sập: Không gian chuyển tiếp từ thềm phù sa cổ xuống đồng bằng trũng thấp chịu ảnh hưởng của lạch triều cửa sông. Nơi đây tập trung các di tích trung tâm như Óc Eo - Ba Thê, Đá Nổi, Nóp Lê, Mốp Văn, Định Mỹ.
3. Khu vực Hà Tiên - Rạch Giá: Dải đồng bằng trũng ven biển tiếp giáp vịnh Thái Lan, có hệ thống núi đá vôi karst và cửa sông sâu. Nơi phân bố các di tích Xoa Ảo, Giồng Cu, K9, Nền Chùa.

Khác với vùng Đồng Tháp Mười là đồng bằng "lũ kín" được bao bọc bởi đê tự nhiên và chỉ thoát nước qua sông Vàm Cỏ ra cửa Soài Rạp, vùng Tứ Giác Long Xuyên là đồng bằng "lũ hở", mở thẳng ra vịnh Thái Lan, tạo ưu thế vượt trội cho giao thương quốc tế.

---

CHƯƠNG 2: DI TÍCH, DI VẬT TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN

Chương 2 mô tả hệ thống di tích và phân loại chỉnh lý toàn bộ sưu tập di vật đá, gốm, đất nung, thủy tinh phát hiện tại vùng Tứ Giác Long Xuyên.

Hệ thống di tích khảo cổ học tiêu biểu

• Khu vực Núi Sam - Bảy Núi: Di chỉ Gò Cây Tung có địa tầng dày 3-5m gồm nhiều tầng cư trú đất đắp liên tục; di tích Gò Cây Sung, Gò Cây Trôm, An Phú, Phum Quao, Gò Me - Gò Sành, Gò Châu Thi.
• Khu vực Hà Tiên - Rạch Giá: Di chỉ K9 (khai quật năm 2006 có địa tầng hố 06K9.H1), Xoa Ảo, Giồng Cu.
• Khu vực Thoại Sơn - Núi Sập: Quần thể Óc Eo - Ba Thê gồm di chỉ cư trú sớm Giồng Xoài, Gò Óc Eo, Gò Tư Trâm (khai quật 2002, 2005), Gò Cây Thị và kiến trúc mộ vò Linh Sơn Nam (hố 98OE.H1).

Phân loại và đặc trưng di vật

1. Công cụ và trang sức đá:

   • Công cụ sản xuất: Rìu tứ giác không vai (gồm rìu hình thang đốc hẹp, rìu hình thang đốc rộng, rìu hình vuông sắc cạnh); rìu đá có vai; cuốc đá không vai thân hình trụ; cuốc đá có vai; đục tứ giác; phác vật công cụ hình oval; bàn mài bằng và bàn mài rãnh.
   • Đồ trang sức đá: Vòng tay tiết diện hình tam giác, hình thang, hình bán nguyệt làm bằng đá phiến, cùng với lõi vòng và bàn mài tách lõi vòng.

2. Đồ đất nung, thủy tinh và kim loại:

   • Tượng động vật bằng đất nung, chạc gốm hình chân ba chạc dùng trong đun nấu.
   • Ngói lợp kiến trúc (ngói máng bản mỏng, có gờ khớp nối theo kỹ thuật Ấn Độ).
   • Hạt chuỗi thủy tinh màu xanh, nâu đỏ, vàng phát hiện tại K9 và Gò Cây Thị.
   • Dụng cụ luyện kim: Nồi nấu kim loại bằng gốm chịu nhiệt (loại hình 11).

3. Đồ gốm tiền Óc Eo và Óc Eo sớm: Tác giả phân lập các nhóm chất liệu gốm: gốm thô pha cát truyền thống (Loại 1), gốm mịn xám trắng (Loại 4), gốm mịn màu đen (Loại 5) và gốm mịn màu đỏ/cam (Loại 6).

   Hệ thống loại hình đồ gốm gồm 21 kiểu dáng tiêu biểu:

   • Đồ đựng và phục vụ sinh hoạt: Đĩa/tô sâu lòng (Loại 1, 2, 3); vò thân hình cầu vành miệng đắp gờ cao (Loại 4, 5, 6, 7, 8, 9); vò hình cầu miệng loe xiên (Loại 10); bình miệng loe lật vai xuôi (Loại 16a, 16b); bình thân hình cầu (Loại 17); bát đáy tròn (Loại 18); bát bồng chân cao (Loại 19); ly chân cao (Loại 20); nắp đậy gốm mịn (Loại 14, 21); đồ gốm trang trí hoa văn kiểu Kalanay và gốm ngoại nhập.
   • Cà ràng (bếp lò gốm di động): Loại hình 12, phân thành 3 kiểu (12a, 12b, 12c) đặc trưng cho cư dân vùng sông nước.

Nhóm hiện vật	Loại hình / Kiểu dáng kỹ thuật tiêu biểu	Di chỉ phân bố tập trung
Công cụ đá	Rìu hình thang đốc hẹp/rộng, rìu vuông, cuốc hình trụ, bàn mài rãnh	Gò Cây Tung, An Phú, Gò Cây Sung, Phum Quao
Trang sức	Vòng tay đá phiến, lõi vòng, hạt chuỗi thủy tinh	Gò Cây Tung, K9, Gò Cây Thị
Dụng cụ luyện kim	Nồi nấu kim loại bằng đất chịu nhiệt (Loại hình 11)	Gò Cây Tung, Gò Me - Gò Sành
Bếp gốm	Cà ràng các kiểu 12a, 12b, 12c; chạc gốm	Gò Cây Tung, K9, Giồng Xoài, Gò Tư Trâm
Đồ gốm mịn sinh hoạt	Bát bồng (Loại 19), ly chân cao (Loại 20), nắp đậy (Loại 21)	Gò Tư Trâm, Gò Óc Eo, K9, Giồng Xoài
Vật liệu kiến trúc	Ngói lợp có ngàm móc rãnh kiểu Ấn Độ	Gò Cây Thị, Gò Tư Trâm, Óc Eo - Ba Thê

---

CHƯƠNG 3: CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN: ĐẶC TRƯNG, NIÊN ĐẠI VÀ QUAN HỆ VĂN HÓA

Chương 3 tổng hợp các đặc trưng loại hình di tích, phân kỳ văn hóa, định tuổi tuyệt đối và làm rõ mạng lưới giao lưu văn hóa khu vực.

Đặc trưng di tích và di vật

• Phân bố và cao độ di tích: Các di chỉ phân bố theo hai bậc địa hình: thềm cao phù sa cổ bán sơn địa (+2m đến +6m như Gò Cây Tung, An Phú) và các gò - giồng đất thấp ven cửa sông cổ (+0,5m đến +2m như Giồng Cu, K9, Óc Eo).
• Loại hình di tích: Gồm 3 nhóm chính:
  1. Di tích cư trú: Tầng văn hóa tích tụ đất đắp nhiều lớp, dấu vết cọc gỗ nhà sàn vùng ngập triều.
  2. Di tích mộ táng: Mộ vò/chum gốm chôn cất cải táng kết hợp đồ tùy táng bằng đá, thủy tinh (tiêu biểu tại Linh Sơn Nam).
  3. Di tích cư trú kết hợp xưởng thủ công: Vết tích luyện đồng/vàng qua nồi nấu kim loại, xưởng chế tác vòng đá phiến và xưởng gốm.
• Diễn biến di vật theo địa tầng: Tỷ lệ gốm thô pha cát truyền thống (Loại 1) giảm dần từ các lớp dưới lên lớp trên, nhường chỗ cho sự gia tăng vượt trội của gốm mịn xám đen, đỏ cam (Loại 4, 5, 6) mang phong cách Óc Eo chuẩn mực.

Niên đại, phân kỳ và các giai đoạn phát triển

Dựa trên kết quả phân tích niên đại phóng xạ Carbon-14 (than củi, vỏ hàu) và diễn biến tầng văn hóa, tác giả xác lập tiến trình phát triển liên tục:

• Giai đoạn 1 (Tiền Óc Eo sớm, thế kỷ IV - II TCN): Đại diện bởi tầng dưới di chỉ Gò Cây Tung; công cụ đá chiếm ưu thế, đồ gốm thô truyền thống với hoa văn thừng kỹ thuật chiếm tỷ lệ áp đảo.
• Giai đoạn 2 (Tiền Óc Eo muộn / Chuyển tiếp, thế kỷ II TCN - đầu CN): Đại diện bởi tầng giữa Gò Cây Tung, di chỉ K9, Xoa Ảo, Giồng Cu; xuất hiện luyện kim, hạt chuỗi thủy tinh, nồi nấu kim loại và đồ gốm mịn bắt đầu phát triển.
• Giai đoạn 3 (Óc Eo sớm / Óc Eo sơ kỳ, thế kỷ I - III AD): Đại diện bởi tầng văn hóa sớm tại Óc Eo - Ba Thê (Giồng Xoài, Gò Óc Eo, Gò Tư Trâm, Gò Cây Thị); định hình hoàn chỉnh bộ tổ hợp gốm mịn Óc Eo, ngói lợp kiến trúc, mộ vò Linh Sơn Nam và kênh đào Lung Lớn (mẫu trầm tích 02OE.GCA1 có niên đại thế kỷ II-III AD).

Bối cảnh quan hệ văn hóa liên vùng

Luận án chứng minh vị trí đầu mối giao lưu của vùng Tứ Giác Long Xuyên trong mạng lưới văn hóa Nam Bộ và châu Á:

• Với vùng Vàm Cỏ - Đồng Tháp Mười: Tương đồng về kiểu dáng miệng gốm Lò Gạch, Gò Cao Su, Gò Hàng, Gò Ô Chùa, cùng loại hình cà ràng và chạc gốm.
• Với miền Đông Nam Bộ: Thừa hưởng kỹ nghệ luyện kim, chế tác trang sức và tục hỏa táng/cải táng mộ chum từ các trung tâm Giồng Cá Vồ, Giồng Phệt, Dốc Chùa, Suối Chồn.
• Với duyên hải miền Trung (Sa Huỳnh - Hòa Diêm): Tương đồng về phong cách gốm trang trí kiểu Sa Huỳnh - Kalanay và cấu trúc mộ vò chôn đứng giữa Linh Sơn Nam và Hòa Diêm (Khánh Hòa).
• Với khu vực Đông Nam Á lục địa và hải đảo: Điểm tương đồng về công cụ đá Samrong Sen (Campuchia) và phức hệ gốm Kalanay phân bố rộng khắp hải đảo Đông Nam Á.
• Với Ấn Độ: Tiếp nhận ngói lợp kiến trúc có rãnh móc khớp nối (thế kỷ I TCN - đầu CN), đồ gốm ngoại nhập, kỹ thuật chế tác trang sức đá quý và thủy tinh.

Sự hình thành đô thị cổ Óc Eo và vấn đề chủ nhân

Đô thị cổ Óc Eo được xác lập trên cơ sở sự tích tụ kinh tế - văn hóa từ các cộng đồng cư dân tiền Óc Eo tại chỗ dọc triền núi Ba Thê và ven các lạch triều cổ. Khi quá trình hải thoái Holocene III làm bồi lấp cửa sông Óc Eo vào thế kỷ II-III AD, cư dân đã đào vét lạch triều tự nhiên thành kênh Lung Lớn dài 17km nối cảng thị Óc Eo với tiền cảng nước sâu Nền Chùa (hình thành và phát triển từ thế kỷ III-VII AD). Chủ nhân của nền văn hóa là cộng đồng cư dân bản địa mang đặc trưng thể chất Proto-Malais, đã tiếp thu và dung hợp các yếu tố kỹ thuật, tôn giáo ngoại nhập để hình thành tổ chức xã hội đô thị sơ khai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

1. Hệ thống hóa nguồn tư liệu: Luận án tập hợp và phân loại một cách hệ thống toàn bộ tư liệu khảo cổ học về giai đoạn tiền Óc Eo và Óc Eo sớm tại vùng Tứ Giác Long Xuyên, xử lý dữ liệu qua 44 bảng thống kê, 11 biểu đồ và 93 phụ lục minh họa.
2. Chứng minh tính kế thừa bản địa: Kết quả phân tích địa tầng và loại hình học di vật chứng minh văn hóa Óc Eo hình thành trên nền tảng cơ tầng văn hóa bản địa tiền Óc Eo phát triển liên tục từ thời đại Kim khí, bác bỏ quan điểm xem văn hóa Óc Eo là hiện tượng ngoại nhập thuần túy từ "Ấn Độ hóa".
3. Xác lập phân kỳ và niên đại: Xác định khung niên đại chuyển tiếp từ thế kỷ IV TCN đến thế kỷ III AD dựa trên chuỗi dữ liệu C14 và diễn biến tỷ lệ biến đổi chất liệu gốm thô sang gốm mịn.
4. Làm rõ mô hình phát triển tuyến sông Hậu: Khẳng định tuyến phát triển Tứ Giác Long Xuyên (Gò Cây Tung - K9 - Óc Eo) là một trong những dòng chảy văn hóa cốt lõi, song hành và tương tác chặt chẽ với tuyến Đông Nam Bộ và tuyến Vàm Cỏ - Đồng Tháp Mười trong bức tranh đa tuyến của Nam Bộ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Tiếp tục triển khai thám sát và khai quật địa tầng sâu tại các vùng trũng sình lầy ở Thoại Sơn, Tri Tôn, Kiên Lương để tìm kiếm thêm dấu tích cư trú nhà sàn thời tiền Óc Eo.
• Tăng cường ứng dụng các phương pháp phân tích thành phần khoáng vật học (petrography), thạch học đối với gốm và hợp kim học đối với di vật kim loại nhằm truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.
• Xây dựng quy hoạch khoanh vùng bảo vệ các di chỉ khảo cổ học tiền Óc Eo tại An Giang và Kiên Giang, tích hợp nguồn tư liệu vào hồ sơ khoa học quần thể di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tư liệu khai quật ở một số di chỉ vùng trũng thấp còn chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng xáo trộn địa tầng do thủy triều và hoạt động canh tác nông nghiệp hiện đại; số lượng mẫu niên đại tuyệt đối C14 tại các tầng văn hóa chuyển tiếp sớm còn hạn chế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh liên ngành với các di tích thời đại sắt sớm ở hạ lưu sông Mê Kông thuộc lãnh thổ Campuchia và vùng duyên hải vịnh Thái Lan; phân tích sâu hơn về cấu trúc xã hội và phương thức sinh kế của cư dân tiền Óc Eo qua mẫu bào tử phấn hoa và di cốt động thực vật.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và quản lý di sản:

• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên: Cung cấp khung phân loại hình học chi tiết cho 21 loại hình đồ gốm, đồ đá, dụng cụ luyện kim và hệ thống dữ liệu cổ địa lý Holocene vùng Tây Nam Bộ.
• Đối với các nhà khảo cổ học và sử học: Cung cấp nguồn sử liệu vật thật để nghiên cứu thời kỳ Tiền - Sơ sử Nam Bộ, nguồn gốc vương quốc Phù Nam và mạng lưới hải thương châu Á.
• Đối với cơ quan quản lý văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích khảo cổ học tại tỉnh An Giang và Kiên Giang.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "tiền Óc Eo" trong luận án được phân định như thế nào?
Luận án phân biệt rõ hai cấp độ: "Thời kỳ tiền Óc Eo" chỉ toàn bộ quá trình phát triển văn hóa tiền - sơ sử ở Nam Bộ trước Công nguyên tạo nên cơ tầng bản địa; còn "Giai đoạn tiền Óc Eo" là bước chuyển tiếp trực tiếp (khoảng thế kỷ IV TCN đến đầu Công nguyên, tương đương hậu kỳ Đồng - sơ kỳ Sắt), nơi xuất hiện các mầm mống kỹ thuật, thương mại và cấu trúc tiền đô thị của văn hóa Óc Eo.

2. Biến động mực nước biển trong Holocene ảnh hưởng thế nào đến sự phân bố di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên?
Các đợt biển thoái Holocene II (khoảng 3.600 - 2.400 BP) và hải thoái Holocene III (50 - 350 AD) đã làm lộ diện đồng bằng trũng phù sa mới. Cư dân cổ đã dịch chuyển địa bàn cư trú từ các thềm phù sa cổ bán sơn địa cao (+2m đến +6m quanh Bảy Núi) xuống định cư trên các gò, giồng đất thấp ven các lạch triều và cửa biển cổ (+0,5m đến +2m như Giồng Cu, K9, Óc Eo).

3. Tuyến phát triển văn hóa tiền Óc Eo vùng Tứ Giác Long Xuyên có đặc trưng gì khác biệt so với các tuyến khác ở Nam Bộ?
Tuyến Tứ Giác Long Xuyên nằm trong vùng đồng bằng "lũ hở", có hệ thống lạch triều thông thẳng ra vịnh Thái Lan và kết nối với các cụm núi sót giàu khoáng sản đá. Do đó, nơi đây sớm phát triển kỹ nghệ chế tác đá, luyện kim, tiếp thu ngói lợp và đồ gốm ngoại nhập, hình thành nên cảng thị đô thị Óc Eo gắn liền với tiền cảng Nền Chùa.

4. Dấu tích vật chất nào chứng minh mối quan hệ giữa di tích tiền Óc Eo Tứ Giác Long Xuyên với Ấn Độ và Đông Nam Á hải đảo?
Mối quan hệ với Ấn Độ được chứng minh qua ngói lợp kiến trúc có gờ móc rãnh (thế kỷ I TCN - đầu CN), hạt chuỗi thủy tinh và gốm ngoại nhập. Mối quan hệ với Đông Nam Á hải đảo thể hiện qua đồ gốm mang phong cách trang trí hoa văn Sa Huỳnh - Kalanay, loại hình bếp gốm cà ràng và kỹ thuật chế tác khuyên tai, vòng đá phiến.

5. Kênh Lung Lớn có vai trò gì trong tiến trình hình thành và biến đổi của đô thị cổ Óc Eo?
Kênh Lung Lớn (dài 17km, niên đại C14 lớp trầm tích khoảng thế kỷ II-III AD) vốn là một lạch triều tự nhiên được cư dân cổ đào vét mở rộng khi cửa biển Óc Eo bị bồi lấp do hải thoái Holocene III, đóng vai trò tuyến giao thông thủy huyết mạch nối đô thị trung tâm Óc Eo với tiền cảng Nền Chùa ra vịnh Thái Lan.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Mạnh đã hệ thống hóa toàn diện nguồn tư liệu khảo cổ học tiền Óc Eo và Óc Eo sớm tại vùng Tứ Giác Long Xuyên, gắn kết chặt chẽ diễn biến địa tầng với các pha dao động cổ môi trường Holocene. Công trình chứng minh tính kế thừa liên tục của cơ tầng văn hóa bản địa từ thời đại Kim khí lên nền văn minh đô thị Óc Eo, xác lập vị trí của tuyến phát triển sông Hậu trong tổng thể không gian Nam Bộ. Đây là tài liệu khoa học đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho nghiên cứu lịch sử - văn hóa cổ đại ở đồng bằng sông Cửu Long và khu vực Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ, MÔI TRƯỜNG VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN 1. Lịch sử hình thành vùng Tứ Giác Long Xuyên Vùng TGLX là một bộ phận cấu thành quan trọng của đồng bằng sông Cửu Long, được hình thành bắt nguồn từ sự dịch chuyển vỏ trái đất trong thời kỳ Tân Kiến Tạo và quá trình bồi tụ xen lẫn tác động của thủy triều theo xu hướng hạ thấp dần của mực nước biển qua nhiều giai đoạn lâu dài và liên tục (Biểu đồ 1. Vào cuối Kainozoi (Kỷ Neogen), cách nay khoảng 20 triệu năm, thuộc Cánh Tân (Pleistocene) đã diễn ra hàng loạt sự dịch chuyển xô húc lục địa Ấn Độ vào lục địa châu Á tạo nên các rãnh trượt ngang - dọc, góp phần hình thành khối nâng lớn cho dãy Hymalaya và hàng loạt các khối nâng khác bên cạnh những khu vực sụt lún, đứt gãy.

Đường đứt gãy ở phía nam Đông Dương được gọi là đứt gãy sông Hậu theo hướng đông bắc-tây nam. Vỏ Trái Đất ở khu vực Nam Bộ Việt Nam và một phần lãnh thổ Campuchia bị nứt nhiều nơi, gây ra các khối sụt lún không đều. Sự vận động này thúc đẩy hình thành hai khối nâng lớn ở Nam Trung Bộ Việt Nam và Campuchia, mà xen giữa là các khối sụt lún và đường đứt gãy tạo ra những vùng trũng rộng tới vài chục kilomet, kéo dài hàng trăm kilomet theo hướng tây bắc-đông nam đến tận biển Đông, tạo lòng cho hệ thống sông Cửu Long. Các cụm núi sót ở Nam Bộ cũng hình thành từ quá trình này, phân bố kéo dài gần 100km phân bố trên địa bàn hai tỉnh An Giang và Kiên Giang.

Ở phía đông từ xã Phú Hữu (huyện An Phú) qua xã Vĩnh Tế (Châu Đốc), tập trung cao ở huyện Tịnh Biên và Tri Tôn, đến xã Vọng Thê và Vọng Đông rồi dừng lại ở thị trấn Núi Sập (huyện Thoại Sơn) thuộc tỉnh An Giang. Phía tây của vòng cung núi sót này có các nhóm núi Hòn Đất, Ba Hòn, núi Đá Dựng… ở Kiên Giang, một số rải rác trong vịnh Thái Lan. 7 Sau giai đoạn kiến tạo này, sông Cửu Long trước đây chảy qua miền Đông Nam Bộ (dấu tích để lại là những vùng phù sa cổ tuổi Pliocene và Pleistocene) đã dịch chuyển dần xuống phía nam. Do tác động của hệ thống đứt gãy xuyên Đông Dương hướng tây bắc-đông nam, con sông đã chuyển hướng tại Phnompenh để chảy theo cùng hướng này [155, tr.255], bắt đầu tiến trình hình thành vùng châu thổ rộng lớn, theo đó, con sông đã vận chuyển vật liệu trầm tích xuống các vùng trũng, tạo nên nhóm trầm tích đáy lòng sông.

Dưới tác động của các đợt biển tiến Flandrian (18.000 BP) nước biển đã tràn ngập khắp vùng Nam Bộ, góp phần lấp đầy những thung lũng sông và mở rộng trầm tích biển, đến khoảng 11.000BP thì chấm dứt. Sự kết thúc này tương ứng với thời điểm biển thoái và quá trình hoàn tất nhóm trầm tích Pleistocene mà ngày nay gọi là phù sa cổ. Dấu tích của đợt biển tiến này là các bậc thềm biển cổ ở xung quanh khu vực núi Cấm, núi Dài, núi Phú Cường (huyện Tịnh Biên), nhóm đất trầm tích ở vùng Vĩnh Gia, Lạc Quới (huyện Tri Tôn) thuộc tỉnh An Giang và cụm Hòn Đất (huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang). Trên đồng bằng sông Cửu Long, lớp phù sa cổ có tuổi Pleistocene muộn, hình thành kéo dài đến khoảng 8.

Dải đất xám có kết cấu pha cát, xốp tơi, mềm và nhẹ, độ phì thấp phân bố dọc theo rìa phía bắc của vùng đồng bằng châu thổ phù sa mới, gần như chạy dọc theo biên giới Campuchia, từ khu vực Bảy Núi qua bắc Đồng Tháp Mười đến Vàm Cỏ Tây (Hình 1.