CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ KÊ BIÊN TÀI SẢN LÀ QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT ĐỂ ĐẢM BẢO THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Khái quát chung về kê biên tài sản là quyền sử dụng đất trong thi hành án dân sự 1. Khái quát về kê biên tài sản trong thi hành án dân sự 1. Khái niệm kê biên tài sản Về nguyên tắc trong hoạt động tư pháp, Tòa án có thẩm quyền nhân danh Nhà nước ban hành BA, QĐ để giải quyết vụ việc, thì bản thân các QĐ, BA đó đã hàm chứa quyền lực của Nhà nước, thể hiện sự cưỡng chế của Nhà nước đối với các chủ thể nhất định.
Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu lực thi hành BA, QĐ của Tòa án thì cần phải quy định chặt chẽ, cụ thể các biện pháp cưỡng chế THADS và trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đó. Bởi rằng, trong nhiều trường hợp, người phải THA tìm mọi cơ hội để kéo dài, chây ỳ, không tự nguyện thực hiện THA dù đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện trong thời hạn mà CQTHADS đã ấn định. Trong trường hợp này, để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người được THA, bảo đảm việc vận hành, thực thi nghiêm chỉnh quy định pháp luật thì việc cưỡng chế THA là hết sức cần thiết và quan trọng. Như vậy, biện pháp cưỡng chế THADS là việc sử dụng quyền lực của Nhà nước buộc người phải THA thực hiện nghĩa vụ THA của họ, được Chấp hành viên (CHV) áp dụng trong trường hợp người phải THA có điều kiện THA mà họ không tự nguyện thi hành trong thời hạn luật định.
Theo đó, biện pháp cưỡng chế THADS được các nhà lập pháp nghiên cứu, ban hành và quy định tại Điều 71 Luật THADS năm 2008, sửa đổi, bổ sung năm 2014 và năm 2022 (Luật THADS), gồm 06 biện pháp. Trong đó, có biện pháp “Kê biên, xử lý tài sản của người phải thi hành án, kể cả tài sản đang do người thứ ba giữ” là biện pháp được áp dụng nhiều nhất và cũng là biện pháp cưỡng chế phức tạp nhất. “Kê biên” gồm có hai từ là “kê” và “biên”: “Kê là viết ra theo thứ tự từng tên, từng nhóm để ghi nhớ hoặc thông báo”, “Biên là viết lên trang giấy”1. Có rất nhiều 1 Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học (1994), Nxb.
8 cách hiểu về kê biên tài sản: “Kê biên tài sài sản là việc ghi lại từng tài sản, cấm việc tẩu tán, phá hủy để đảm bảo cho việc xét xử và thi hành án”2; hoặc “Kê biên là cưỡng chế của Nhà nước đối với tài sản của người vi phạm pháp luật. Kê biên tài sản trong thi hành án là một trong những biện pháp cưỡng chế và Chấp hành viên có quyền áp dụng trong trường hợp người phải thi hành án không tự nguyện thi hành”3. Và trong luận văn này, tác giả chỉ xem xét kê biên tài sản ở góc độ luật học. Trên cơ sở đó, tác giả sẽ phân tích, đánh giá để tìm hiểu rõ hơn về kê biên tài sản là QSDĐ trong THADS theo quy định pháp luật hiện hành.
Theo đó, kê biên, xử lý tài sản của người phải THA là biện pháp cưỡng chế THA được CHV triển khai áp dụng đối với trường hợp người phải THA có nghĩa vụ trả tiền cho người thắng kiện đã được Tòa án tuyên trong BA, QĐ, mặc dù họ có điều kiện THA tuy nhiên họ lại không tự nguyện thực hiện. Đặc điểm của kê biên tài sản Đối với mỗi biện pháp cưỡng chế sẽ có một số đặc điểm riêng biệt để nhận biết cũng như để giúp CHV dễ dàng áp dụng đối với từng hồ sơ, vụ việc cụ thể. Theo Lê- nin thì “pháp luật sẽ không còn là gì nếu không có một bộ máy đủ sức cưỡng bức người ta tuân theo những tiêu chuẩn của pháp quyền thì pháp quyền có cũng như không.” Những quy tắc đạo đức, phong tục được con người tuân theo, chỉ nhờ vào sự tự giác, lòng tin, trình độ hiểu biết, tác động của xã hội. Còn quy phạm pháp luật được Nhà nước bảo đảm thi hành; trường hợp công dân, các tổ chức nào không chấp hành thì Nhà nước sẽ cưỡng chế.
Một số đặc điểm cơ bản của biện pháp cưỡng chế kê biên tài sản: Thứ nhất, kê biên tài sản là một trong sáu biện pháp cưỡng chế THADS. Với mục đích bảo vệ được quyền lợi hợp pháp, chính đáng của người được THA là các nhân, tổ chức, cơ quan và lợi ích hợp pháp của Nhà nước. Theo Luật THADS khi người phải THA không thực hiện nghĩa vụ trong một khoảng thời gian do luật định 2 Từ điển thuật ngữ pháp lý thông dụng (1999), Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
3 Từ điển Bách khoa toàn thư. 9 thì sẽ họ bị áp dụng chế tài là biện pháp cưỡng chế là kê biên, xử lý tài sản để THA bởi cơ quan THA. Thứ hai, chủ thể áp dụng biện pháp kê biên tài sản trong hoạt động THADS là CHV. Việc cưỡng chế THADS phải đảm bảo được quyền lợi hợp pháp của cả người được THA và người phải THA.
Do vậy, chủ thể tiến hành biện pháp này phải là những người am hiểu luật pháp, có tư cách đạo đức và được Nhà nước tin cậy trao quyền để thực thi công lý. Theo pháp luật hiện hành, CHV là người được nhà nước giao trọng trách trong việc tổ chức thi hành các BA, QĐ và là chủ thể có quyền quyết định áp dụng biện pháp kê biên, xử lý tài sản để THA. Thứ ba, đối tượng của biện pháp kê biên tài sản của người THADS là tài sản của người phải THA. Biện pháp cưỡng chế THA chỉ nhằm buộc họ phải thực hiện những nghĩa vụ của mình đối với người được THA, đã được pháp luật bảo vệ; không nhằm mục đích trừng phạt.
Thứ tư, biện pháp kê biên tài sản được CHV tổ chức thi hành không chỉ áp dụng riêng cho cá nhân người phải THA mà còn có hiệu lực đối với cá nhân, tổ chức. liên quan, “kể cả tài sản đang do người thứ ba giữ”. Quyết định áp dụng biện pháp kê biên tài sản được chính CHV triển khai nhằm mục đích thi hành QĐ, BA của Tòa án đã được tuyên nhân danh quyền lực của Nhà nước nên bất kỳ chủ thể nào đang nắm giữ tài sản của người phải THA đều cũng phải nghiêm chỉnh chấp hành mà không được trốn tránh theo Điều 91 Luật THADS. Tài sản không được kê biên Bên cạnh các loại tài sản được pháp luật quy định cho phép CQTHADS kê biên để bảo đảm việc THA thì còn có một số loại tài sản mà pháp luật quy định CQTHADS không được phép kê biên.
Đó là: Thứ nhất, trong trường hợp người phải THA là cá nhân, pháp luật không cho phép kê biên toàn bộ tài sản của người phải THA vì lý do nhân đạo và để đảm bảo cuộc sống bình thường của người phải THA, đảm bảo họ và người mà họ nuôi dưỡng có khả năng tiếp tục sinh sống theo nghề nghiệp của họ, cần có sự hạn chế nhất định. 10 Khoản 2 Điều 87 Luật THADS quy định CHV không được phép kê biên các tài sản dưới đây: - Số lương thực cần cho nhu cầu thiết yếu của người phải THA và gia đình họ trong thời gian họ không có thu nhập hoặc thu hoạch mới; - Số lượng thuốc cần sử dụng để phòng ngừa và chữa bệnh cho người phải THA và gia đình họ; - Các vật dụng cần thiết dành riêng cho người khuyết tật và người ốm; - Công cụ lao động cần thiết, có giá trị không lớn được sử dụng chủ yếu hoặc duy nhất để đảm bảo cuộc sống của người phải THA và gia đình họ; - Đồ dùng thờ cúng truyền thống phù hợp với thông tục địa phương. Pháp lệnh THADS và Luật THADS đều không cho phép kê biên đồ thờ cúng vì tôn trọng tự do tín ngưỡng và bảo tồn truyền thống uống “nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và thờ cúng tổ tiên của nhân dân ta. Đồ thờ cúng chỉ có nghĩa là những vật dụng được sử dụng để thờ cúng theo tập quán địa phương.
Nếu đồ thờ cúng có giá trị lớn thì vẫn được CHV kê biên để THA; - Đồ dùng sinh hoạt cần thiết cho người phải THA và gia đình. Đồ dùng sinh hoạt thông thường cần thiết ở đây được xác định bằng cách xem xét mức sống tối thiểu của từng khu vực bao gồm xoong, nồi, bát, đĩa, giường, tủ, bàn, ghế, quần áo. Để đảm bảo THA, CHV vẫn kê biên những đồ dùng, tư trang có giá trị lớn như: tủ lạnh, máy lạnh, các thiết bị điện tử có giá trị, vàng, nhẫn, vòng đeo tay,… Thứ hai, đối với trường hợp “người phải THA là doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất kinh doanh và dịch vụ” thuộc tất cả các thành phần kinh tế. Cũng nhằm mục đích đảm bảo cho hoạt động sản xuất, kinh doanh được diễn ra, bảo vệ quyền lợi của cán bộ công nhân viên, người lao động làm việc trong doanh nghiệp đó, CHV không được kê biên các tài sản quy định tại khoản 3 Điều 87 Luật THADS, cụ thể: 11 - Số thuốc được sử dụng để phòng ngừa và chữa bệnh cho cán bộ công nhân viên, người lao động làm việc tại đây; lương thực, thực phẩm, dụng cụ và tài sản khác phục vụ bữa ăn cho họ; - Trường học, nhà trẻ, cơ sở, trung tâm y tế và các thiết bị, phương tiện, tài sản khác thuộc sở hữu của các cơ sở này, nếu không phải là tài sản để kinh doanh; - Các trang thiết bị, dụng cụ, phương tiện để bảo đảm an toàn lao động, phòng, chống cháy nổ và ô nhiễm môi trường.
Thứ ba, là một sự tiến bộ hơn Pháp Lệnh THADS năm 2004, Luật THADS đã quy định thêm các trường hợp không được kê biên: - “Bị cấm lưu thông theo quy định của pháp luật”, quy định bổ sung này là hoàn toàn hợp lý, bởi vì kê biên tài sản không hợp pháp thì vô tình pháp luật lại thừa nhận những tài sản đó là hợp pháp. Khi đó kê biên và bán đấu giá tài sản sẽ trở thành giai đoạn để hợp pháp hóa tài sản phi pháp, dẫn đến gây khó khăn cho người được THA, quyền lợi của họ chưa thật sự được khôi phục trên thực tế mặc dù đã được pháp luật bảo vệ. - “Tài sản phục vụ quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng”, với mục tiêu lợi ích và bảo mật quốc gia là hàng đầu, Luật THADS không cho phép kê biên đối với những tài sản phục vụ cho quốc gia, an ninh và lợi ích công cộng.