chương 1. Khái niệm đọc Bằng suy luận trực cảm, chúng ta đều biết rằng đọc bắt đầu lịch sử của nó từ chữ viết. Từ xa xưa hoạt động đọc đã tích lũy vô vàn những dạng thức đọc, kiểu đọc, dạng đọc, phương pháp đọc, kĩ năng đọc, kĩ thuật đọc khác nhau. Song cho đến nay lịch sử nghiên cứu vẫn chưa có những tiêu chí cụ thể để phân loại một cách rạch ròi ranh giới khoa học giữa chúng.
Vậy đọc là gì? Phạm Thị Thu Hương cho rằng: “Đọc là phát âm các chữ cái và tổng hợp chúng thành từ ngữ” “Đọc là hiểu những gì trên trang giấy” [20, Tr 15]. TS Nguyễn Thanh Hùng – một người dành cả cuộc đời mình để nghiên cứu vấn đề đọc - khẳng định: “Đọc là sự thu nhận thông tin có nội dung ý nghĩa nào đó. Vì thế đọc lại liên quan đến khả năng nhận thức, đến nhu cầu sống và giao tiếp của con người với sự sáng tạo cuộc sống ngày càng cao” [18, Tr 24]. Từ cơ sở của việc đọc văn bản nói chung, GS Nguyễn Thanh Hùng đã lí giải khá sâu sắc và rất khoa học về vấn đề đọc văn.
Ông chỉ ra điểm khác biệt đọc văn với đọc văn bản khác là: “Hoạt động đọc văn đòi hỏi người đọc trước hết phải huy động khả năng tri giác ngôn ngữ để tìm hiểu không chỉ các tầng ý nghĩa của lớp từ và câu mà còn thức tỉnh cảm xúc, khơi dậy năng lực liên tưởng, tưởng tượng để tái hiện thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Nghệ thuật đòi hỏi những ý nghĩ và tình cảm đặc biệt như là sự dấn thân, nếu không một tác phẩm nghệ thuật đối với chúng ta hoàn toàn chỉ là đối tượng quan sát. Nhìn thấy đó mà vô hồn, sẽ không tiếp cận được và không thể hiểu sâu sắc những gì mà nghệ sĩ suy tư về cuộc sống” [18, Tr 34]. Từ đó, tác giả kết luận: “Đọc văn chương là đọc cái chủ quan của người viết bằng cách đồng hóa tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách.
Hoạt động đó không chỉ là 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác nhuần thấm tín hiệu để giải mã ngôn từ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc, để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm” [18, Tr 34]. Trong cuốn “Phương pháp dạy học văn” Tập 1, Nxb Đại học Sư phạm – 2004, các tác giả đã khẳng định rằng: “Đọc văn để tiếp nhận, lĩnh hội, đọc văn để hiểu và cảm nhận văn, có ấn tượng và định hình biểu tượng về tác phẩm văn. Người đọc văn phải làm sống lại hình tượng nghệ thuật từ văn bản tác phẩm rồi chuyển hình tượng đó vào trong đầu trở thành biểu tượng, ấn tượng của mình ” [23, Tr 429]. Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn quan niệm: Đọc là một hoạt động nhận thức nhằm hiểu nghĩa thông qua quá trình chủ thể người đọc làm việc với văn bản.
Trước văn bản, người đọc vận dụng những kiến thức đã có cùng với những gợi ý (trực tiếp và gián tiếp, hiển ngôn và hàm ngôn) trong bài đọc để hiểu ý nghĩa tác phẩm. Trong bài viết: “Từ giảng văn qua phân tích tác phẩm đến dạy học đọc hiểu văn bản văn học”, GS Trần Đình Sử cho rằng khái niệm đọc văn bản văn học nhìn chung có thể xác định với sáu nội dung như sau: - Đọc là hoạt động tâm lí nhằm giải mã văn bản. Một là chuyển văn bản kí hiệu văn tự thành văn bản bằng ngôn ngữ tương ứng với văn bản chữ viết. Hai là giải mã văn bản để tìm ý nghĩa.
- Đọc là hoạt động tìm nghĩa, và vì ý nghĩa là cái không hiển thị rõ ràng nên đọc là hoạt động cảm thụ kết hợp với tư duy nhằm kiến tạo ý nghĩa. - Đã có vai trò của cảm thụ và tư duy thì đọc là hoạt động mang tính cá thể hoá cao độ, gắn với trình độ, cá tính, trí tuệ của người đọc. Đọc hiểu là tự hiểu. Không ai hiểu hộ được cho ai.
- Sự kiến tạo ý nghĩa xác định đọc là hoạt động sáng tạo. - Hoạt động tìm nghĩa là quá trình đối thoại với tác giả và cộng đồng lí giải – tính liên chủ thể, tính hợp tác. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Hoạt động chiếm lĩnh văn bản tất yếu phải xử lí mối liên hệ giữa văn bản đang đọc với trường văn bản xung quanh - tính liên văn bản, hoạt động liên kết văn hoá. Dù có rất nhiều những cách lí giải riêng về quan niệm đọc văn.
Song nhìn chung các quan niệm của các nghiên cứu trên đều tập trung vào các vấn đề của đọc tác phẩm văn chương như sau: Đọc là một hoạt động nhằm lĩnh hội và hiểu được các tầng ý nghĩa của văn bản (từ tầng ngôn từ đến tầng nghệ thuật cũng như tầng ý nghĩa vị nhân sinh của văn bản đó). Quá trình lĩnh hội đó phải dựa vào khả năng chủ động, tích cực và sáng tạo của chủ thể đọc khi khám phá tác phẩm. Đọc chính là quá trình thấu hiểu và cảm thông cũng như đối thoại với các nhà văn. Thông qua đó, người đọc sẽ vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức có trong tác phẩm vào trong cuộc sống của mình.
Từ đó nâng tầm hiểu biết của mình về xã hội, hình thành và phát huy những năng lực của bản thân. Nhìn chung, có thể thấy đọc là một hoạt động có ý thức văn hóa và mang tính giáo dục sâu sắc. Đọc chính là sự thể hiện những nhận thức của con người thông qua ngôn từ để giao tiếp và phát triển cá thể cùng xã hội. Khái niệm hiểu Theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng thì: “Hiểu tức là nắm vững và vận dụng được”.
Từ khái niệm hiểu nói chung đó, tác giả đi đến khái niệm hiểu tác phẩm văn chương là: “Nắm vững ý nghĩa và vẻ đẹp của nó trong tương quan với những gì đã tiềm tàng trong tác phẩm và trong kiến văn của người đọc” [17, Tr 28]. Với GS Trần Đình Sử, khái niệm hiểu tác phẩm văn chương bao hàm một phổ rất rộng với nhiều thang bậc khác nhau “Bắt đầu từ rung cảm (cảm thấy hay là đã bắt đầu hiểu, dù là chưa giải thích được), đồng cảm, đến hiểu, thưởng thức thẩm mĩ, di dưỡng tinh thần… Xuyên suốt tất cả các khâu đó là sự hiểu” [38]. Đề cập đến vấn đề hiểu văn bản, các nhà nghiên cứu đều thống nhất 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc hiểu có nhiều cấp độ, từ đơn giản đến sâu sắc. Nhưng một điều đặc biệt là đối với văn bản văn học thì người đọc không chỉ hiểu được giá trị tư tưởng, tình cảm mà tác giả gửi gắm qua tác phẩm mà còn hiểu cái hay, cái đẹp đằng sau ngôn ngữ.
Nhìn chung bản chất tâm lí của sự hiểu là biến cái của người khác thành cái vừa của mình – vừa của người khác. Hiểu bao giờ cũng là tự hiểu, nghĩa là biến cái được hiểu thành kiến thức, quan điểm, niềm tin của mình. Có thể thấy biên độ của hiểu đã được đẩy ra mọi mức độ nhận biết cho tới mức độ cao nhất là đánh giá, vận dụng. Từ việc tìm hiểu hai khái niệm đọc và hiểu ở trên, chúng tôi thấy: mọi sự đọc, dù động cơ như thế nào, đều không thoát li được việc tìm nghĩa của văn bản, cho nên mọi sự đọc đều là đọc hiểu.S Nguyễn Trọng Hoàn: “Hiểu vừa là nguyên nhân vừa là mục đích của đọc.
Nếu đọc mà không hiểu thì không phải là quá trình đọc. Có nhiều yếu tố liên quan đến hoạt động đọc, song nội hàm của khái niệm đọc không thể tách rời với hiểu” [11]. Cùng chung quan điểm đó, GS.TS Nguyễn Thanh Hùng cũng khẳng định: “Đọc là hành động cơ bản và có tầm quan trọng hết sức to lớn… hiểu là kết quả mong muốn và tất yếu của hoạt động đọc. Hiểu là mục đích cuối cùng và cao nhất của bất cứ hành động đọc nào… hiểu phụ thuộc chặt chẽ và hành động đọc” [18, Tr 26,27].
Vậy nên “đọc hiểu vừa là hành động vừa là kết quả của việc đọc. Đọc hiểu bao hàm sự kết nối những biểu hiện khác nhau về ý nghĩa của tác phẩm và là kết quả cụ thể của sự lí giải mới nhờ tính mở của tác phẩm” [18, Tr 27]. Việc đọc hiểu TPVC phải đảm bảo việc biết rõ và hiểu đúng, phải nắm vững và vận dụng được tư tưởng thẩm mĩ và thái độ đánh giá của nhà văn đối với hiện thực được phản ánh để người đọc đọc hiểu các TPVC cùng thể loại, cùng khuynh hướng văn học, trào lưu văn học, phương pháp sáng tác hay cùng quan điểm nghệ thuật. Bản chất việc đọc hiểu 1.
Đọc hiểu là hành động nhận thức tích cực Đặc tính cốt lõi nhất có tính độc đáo, riêng biệt của sự vật hiện tượng 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm phân biệt với các sự vật hiện tượng khác trong tự nhiên được gọi là bản chất. Vậy bản chất của việc đọc hiểu là gì? GS. TS Nguyễn Thanh Hùng khẳng định: “Bản chất của việc đọc hiểu là một hoạt động của con người trong đó có hành động thu và phát tín hiệu để hiểu nhau” [18, Tr 58]. Tác giả lí giải sâu sắc: “Trước hết, đọc hiểu là hành động đọc” [18, Tr 59].
Trong khi đọc, người đọc có sự lao động cơ bắp với luồng mắt theo dõi, lia lướt trên dòng chữ, trang viết, với sự điều tiết cơ quan phát âm, tay cầm sách, chân đỡ sức nặng toàn thân, vai cổ điều chỉnh khoảng cách phù hợp giữa mắt, ánh sáng và sách. Đồng thời với các hoạt động trên, con người tiến hành quá trình phân tích, tổng hợp, so sánh, liên tưởng, ghi nhớ, suy luận diễn ra liên tục trong một khoảng thời gian nhằm thu nhận thông tin để hiểu những gì chưa hiểu trước đó. Như vậy có thể nói “đọc hiểu là hoạt động có mục đích nhất định tác động vào đối tượng để nhận thức và cải tạo bản thân” [18, Tr 59]. Khi đọc hiểu TPVC, người đọc không chỉ tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn phải đồng hóa tình cảm, suy nghĩ của mình vào trang sách, tận dụng năng lực tư duy, vốn tri thức và kinh nghiệm sống để hiểu trọn vẹn ý nghĩa không được nói ra trực tiếp mà chìm sâu vào phương thức biểu hiện ngầm ẩn.
Nó là một quá trình nhận thức vô cùng phức tạp.