LỜI MỞ ĐẦU • Trong quá trình toàn cầu hóa, các hoạt động thương mại không còn bó hẹp trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia mà hoạt động thương mại đã mở rộng đến tất cả các nước trên Thế giới. Chính sự toàn cầu hóa nền kinh tế Thế giới đã thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu, làm tăng lượng giao dịch trong hoạt động tài chính giữa các nước kéo theo việc phát triển thị trường ngoại hối và hình thành nên những trung tâm tài chính lớn nhằm hỗ trợ cho việc chu chuyển tiền tệ phục vụ nhu cầu thanh toán và đầu tư. • Tại Việt Nam, từ sau khi gia nhập WTO năm 2007, hoạt động giao thương với nước ngoài tăng mạnh. Chính vì vậy, nhu cầu trao đổi đồng tiền nước ngoài cũng tăng mạnh, do vậy sự biến động tỷ giá luôn là mối quan tâm của các nhà xuất nhập khẩu, nhà đầu tư.
Đáp ứng nhu cầu phòng chống rủi ro biến động tỷ giá, thị trường ngoại hối ở Việt Nam cũng đã phát triển tuy còn sơ khai nhưng vẫn có một số thành tích đáng kể, với các loại giao dịch phòng chống rủi ro như giao dịch kỳ hạn, giao dịch hoán đổi, giao dịch quyền chọn và giao dịch tương lai. Tuy nhiên, có sự khác biệt giữa các loại hợp đồng, trong khuôn khổ bài tiểu luận này, nhóm sẽ tìm hiểu về hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng hoán đổi là hai loại hợp đồng được giao dịch trên thị trường phi tập trung (thị trường OTC). Bên cạnh việc sử dụng các công cụ phái sinh với mục đích phòng vệ, các Ngân hàng thương mại đóng vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển thị trường phái sinh Việt Nam, là chìa khóa giúp những công cụ tài chính trở nên phổ biến trên thị trường tài chính. Thực tế, số lượng giao dịch của hai loại hợp đồng trên vẫn còn ở mức rất hạn chế trong khi nhu cầu phòng chống rủi ro biến động tỷ giá vẫn còn rất lớn.
• Thấy được vấn đề đó, nhóm xin tìm hiểu đề tài “Hợp đồng kỳ hạn và hoán đổi ngoại tệ” để tìm hiểu kỹ hơn về hai loại hợp đồng này và thực trạng giao dịch của hai loại hợp đồng này trên thị trường phái sinh. Khái quát lịch sử hình thành: 1. Nghiệp vụ giao dịch kỳ hạn (Forward Operation): • Có nhiều dẫn chứng ý kiến khác nhau cho rằng nguồn gốc giao dịch kỳ hạn bắt nguồn từ thị trường gạo Nhật Bản từ thế kỷ XVII và nguồn khác cho răng xuất hiện ở thời Trung cổ Châu Âu tuy nhiên dù ý kiến nào thì chúng đều có đặc điểm chung là xuất hiện trong mối quan hệ thương mại giữa nông dân với thương lái ở thị trường nông sản. Xét về bối cảnh nền kinh tế thời đại này chỉ là nền kinh tế nông nghiệp với kỹ thuật sản xuất thủ công lạc hậu và kết quả mùa vụ thường chịu ảnh hưởng rất lớn từ thiên nhiên (thiên tai, dịch bệnh,…) từ đó dẫn đến hệ quả những năm mất mùa nông dân giữ hàng làm giá cả tăng cao và ngược lại khi bội thu bị giới thương lái ép dìm giá xuống gây khó khăn cho người nông dân.
Để tránh tình trạng đó, thương nhân và người nông dân đã gặp nhau trước mỗi vụ mùa để thỏa thuận trước giá cả. Đây chính là tiền đề ra đời giao dịch kỳ hạn nhằm giải quyết rủi ro về biến động giá cả của mặt hàng giao dịch trong tương lai. • Theo giai đoạn phát triển kinh tế, hàng hóa được sản xuất ra nhiều hơn thúc đẩy nhu cầu thương mại trao đổi đã hình thành những trung tâm giao dịch, một trong số đó là The Chicago Board of Trade (CBOT) được thành lập năm 1848 tại Mỹ. Trong quá trình phát triển của CBOT đã xuất hiện một hình thức giao dịch các bên cùng ký kết thỏa thuận mua bán với nhau một lượng lúa mì đã được tiêu chuẩn hóa vào một thời điểm trong tương lai.
Nhờ đó, người nông dân biết mình sẽ nhận được bao nhiêu cho vụ mùa của mình, còn thương nhân thì biết được khoản lợi nhuận dự kiến.Hai bên ký kết với nhau một hợp đồng và trao một số tiền đặt cọc trước gọi là “tiền bảo đảm”.Quan hệ mua bán này chính là hình thức của một hợp đồng kỳ hạn (forward contract). 2 • Về sau với sự trỗi dậy của các trung tâm tài chính tiền tệ trong xu hướng toàn cầu hóa đã dẫn đến các nhu cầu mua bán trao đổi tiền đi kèm với nhu cầu đề phòng rủi ro hay đầu cơ tỷ giá đã đẩy các hợp đồng kỳ hạn mở rộng ra các hàng hóa có giá khác chứ không còn đơn thuần là nông sản như khi mới ra đời. Năm 1972, tại Mỹ thành lập The International Monetary Market (IMM) để thực hiện các loại giao dịch kỳ hạn đã được tiêu chuẩn hóa ngày càng hoàn thiện với độ lỏng cao và ngày càng đa dạng các công cụ như các hợp đồng giao sau ngoại tệ, tỉ lệ lãi suất, chỉ số chứng khoán,… 2. Nghiệp vụ giao dịch hoán đổi (Swap operation) • Hợp đồng hoán đổi được áp dụng từ những năm 1960 ở dạng hợp đồng hoán đổi tiền tệ, cũng như nhiều công cụ khác ra đời trong thời kì này nhằm để tránh các ràng buộc pháp lý nhất là trong nhu cầu tài trợ vốn giữa những công ty đa quốc gia.
Với dạng công cụ mới này, chẳng hạn một công ty đa quốc gia trụ sở tại Anh đang dư thừa vốn tại Anh và muốn sử dụng đầu tư vào một chi nhánh tại Mỹ nhưng bị hạn chế bởi luật về chuyển đổi tiền tệ tại Anh và ở Mỹ cũng tương tự có một công ty thừa vốn và muốn đầu tư tại Anh. Do bấy giờ luật hạn chế chuyển đổi tiền tại Anh và người nước ngoài không được phép vay vốn tại thị trường Mỹ nên hợp đồng hoán đổi tiền tệ chính là công cụ để công ty Anh có được đồng USD mong muốn và tương tự đối với công ty Mỹ để phục vụ nhu cầu tài trợ vốn của mình. • Đến cuối thập niên 80 đầu thập niên 90, từ kết quả của việc nới lỏng thị trường vốn các nước cùng với sự biến động mạnh của lãi suất và tỷ giá khiến cho các công cụ về hoán đổi phát triển và hoàn thiện mạnh mẽ để phục vụ cho hoạt động tài trợ vốn và nhất là phòng ngừa rủi ro kèm theo cũng như là đầu cơ. Hợp đồng hoán đổi trở thành một công cụ chủ chốt trong kỹ thuật quản lý rủi ro của các công ty đa quốc gia hoạt động trên thị trường vốn quốc tế.
3 • Ngày nay, nghiệp vụ hoán đổi dựa trên các loại tài sản có giá đã phát triển đa dạng và thường được kí kết trên thị trường OTC. Các hợp đồng hoán đổi có thể là hoán đổi lãi suất , hoán đổi tiền tệ, hoán đổi chứng khoán ,. mà mỗi loại hoán đổi có những đặc điểm riêng và cần đến những kỹ thuật xử lý, tính toán riêng. Cơ sở lý thuyết hợp đồng kỳ hạn và hoán đổi ngoại tệ: 1.
Hợp đồng kỳ hạn a. Khái niệm • Một hợp đồng kỳ hạn mua hay bán một số lượng xác định các đơn vị tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai (vào lúc đó người mua sẽ trả tiền và người bán sẽ giao tài sản cơ sở) với một mức giá xác định ngay tại thời điểm thỏa thuận hợp đồng gồm có những yếu tố: Thời điểm xác định trong tương lai gọi là ngày thanh toán hợp đồng hay ngày đáo hạn; Thời gian từ khi ký hợp đồng đến ngày thanh toán gọi là kỳ hạn của hợp đồng; Giá xác định từ trước và sẽ áp dụng trong ngày thanh toán hợp đồng gọi là giá kỳ hạn. • Trong hợp đồng kì hạn, chênh lệch giữa giá kì hạn và giá giao ngay gọi là khoản thặng dư (forward premium) nếu giá kì hạn cao hơn, hoặc khoản khấu trừ (forward discount) nếu giá kì hạn thấp hơn. • Đặc biệt, hợp đồng kì hạn được tiêu chuẩn hoá, giao dịch trên các thị trường tập trung gọi là hợp đồng tương lai (futures contract).Hợp đồng tương lai cũng là một loại hợp đồng kì hạn nhưng nó có những đặc trưng rất riêng.
Một số loại hợp đồng kỳ hạn phân theo tài sản cơ sở: Hợp đồng kỳ hạn hàng hóa (nông sản, kim loại, nhiên liệu). Hợp đồng kỳ hạn lãi suất (liên ngân hàng, tín phiếu kho bạc, trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương). Hợp đồng kỳ hạn chỉ số cổ phiếu. Hợp đồng kỳ hạn ngoại hối.
Hợp đồng kỳ hạn ngoại hối • Hợp đồng kỳ hạn ngoại hối là hợp đồng mua bán ngoại hối trong đó hai bên cam kết sẽ mua bán với nhau một số lượng ngoại tệ nhất định theo một mức tỷ giá được xác định vào ngày hôm nay và việc thanh toán tại mức tỷ giá đó sẽ được thực hiện vào một ngày xác định trong tương lai (ngày này phải một cách ngày ký hợp đồng từ 3 ngày làm việc trở lên). • Ngày nay, giao dịch kỳ hạn đã phát triển mạnh mẽ và đóng vai trò quan trọng trên thị trường ngoại hối.Giao dịch kỳ hạn rất hiệu quả trong việc phòng ngừa rủi ro tỷ giá hối đoái đối với công ty khi tham gia xuất nhập khẩu, vay nợ nước ngoài hay thực hiện đầu tư nước ngoài.Thị trường kỳ hạn còn là nơi hoạt động tích cực của các nhà đầu cơ để kiếm lời. • Đặc điểm - Giao dịch ngoại hối kỳ hạn được thực hiện trên thị trường ngoại hối phi tập trung (OTC). - Các bên tham gia phải có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng.
- Tỷ giá kỳ hạn được xây dựng dựa trên cơ sở tỷ giá giao ngay. - Kỳ hạn hợp đồng ngoại hối kỳ hạn thường là bội số của 30 ngày: 1; 2; 3; 4; 5; 6; 9; 12 tháng. Tuy nhiên, hai bên có thể thỏa thuận các kỳ hạn lẻ hay kỳ hạn nhiều hơn 1 năm. Tại Việt Nam, thông thường kỳ hạn tối thiểu của hợp đồng kỳ hạn đối với các cá nhân và doanh nghiệp (khách hàng bán lẻ) là 1 tháng, và từ 7 đến 15 ngày đối với thị trường liên ngân hàng.
Ngoài ra cũng có một số ít hợp đồng với thời hạn không phải là bội số của 30 ngày nhưng 5 loại hợp đồng này thường khó thỏa thuận hơn loại hợp đồng có thời hạn là bội số của 30 ngày. - Giá kỳ hạn có thể bằng giá giao ngay nhưng thông thường nó cao hơn (đánh giá cao) hoặc thấp hơn (giảm giá) so với giá giao ngay.
