lời mở đầu “Cùng bạn đọc yêu quý” có đoạn viết: “Tôi sẽ là một kẻ vô ơn, bất nghĩa, nếu không kể lại những tấm lòng trong sáng, những công lao cao quý của những đồng bào, đồng chí mà tôi được biết và mang nặng ân tình. Vì vậy, đã đến lúc tôi cần viết một bản hồi kí về cuộc đời chung tôi đã sống, trong đó cuộc đời riêng của mình.” [41/ 6] “Nhớ lại một thời” trước hết với ông là sự trang trải món nợ tình, nợ nghĩa với những con người, vùng đất mà ông đã từng đi qua, từng gắn bó. Với Tô Hoài: “Tôi viết hồi kí là khó khăn hơn cả sáng tác. Bởi đó là một cuộc đấu tranh tư tưởng để viết ra.
Nó chân thành hay dối trá, nó thanh minh hay báo công khoe khoang. Làm thế nào cho khách quan nhất mà lại tình cảm nhất với một dụng ý về vấn đề thật rõ ràng. Đây là một cuộc môt xẻ toàn diện, không phải nhẹ nhàng và chỉ có cảm hứng.” [19/ 142] Học viên thực hiện 16 Phạm Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề tài: Hồi kí của một số nhà văn Việt Nam thời kì hiện đại Các nhà văn, xuất phát từ những nhu cầu khác nhau của bản thân khi viết hồi kí, tuy nhiên về cơ bản, các dòng hồi ức về quá khứ của nhà văn giúp chúng ta hiểu hơn về chính con người của họ, về tiểu sử, hoàn cảnh gia đình, quá trình rèn luyện, con đường đến với sự nghiệp văn chương cũng như quá trình sáng tác của những nhà văn. Một thế giới riêng với những tâm tư tình cảm, suy nghĩ, quan niệm được mở ra.
Đó là nhiệm vụ đầu tiên của một cuốn hồi kí. Vì là thể loại ghi chép lại những gì đã xảy ra trong quá khứ qua cảm nhận của các nhà văn, nên chất liệu hiện thực trong hồi kí hoàn toàn đáng tin cậy. Qua đó người ta có thể nhận thức về quá khứ với các vấn đề liện quan như: đời sống xã hội, đời sống văn học, những cá nhân trong văn học.v… Hồi kí nhà văn là tư liệu quan trọng cho các nhà nghiên cứu trên lĩnh vực xã hội học văn học, nghiên cứu văn học theo phương pháp tiểu sử, tâm lý học sáng tạo văn học và lịch sử văn học. Khai thác triệt để nội dung cũng như vai trò hồi kí của các nhà văn sẽ cho chúng ta một cái nhìn tương đối toàn diện về các vấn đề liên quan của văn học từ quá khứ diễn tiến tới thực tại.
Khác với các hồi kí nghề nghiệp khác; hồi kí của các vị tướng như M. Namara, Võ Nguyên Giáp; hồi kí của các diễn viên nổi tiếng, các chính khách… hiện thực trong đó khi được viết lại đã thuộc về quá khứ, người viết cũng không còn ở vị trí của quá khứ nữa; tất cả những gì họ viết ra đơn thuần là kí ức, là kỉ niệm; còn nhà văn khi viết hồi kí họ vẫn sáng tác, hình như nghề nghiệp này không có “tuổi về hưu”, không bao giờ ngơi nghỉ; vấn đề mà nhà văn viết trong hồi kí có thể là quá khứ, nhưng quá khứ trong văn học không đồng nhất với quá khứ trong thực tế đời sống. Trong văn học, quá khứ có thể hiện hữu trong hôm nay và cả ngày mai. Đó là may mắn kì diệu dành cho một tác phẩm văn học - một loại hồi kí nghề nghiệp có giá trị.
Cái hay của hồi kí văn học là trong quá trình làm sáng tỏ hồi ức, nhà văn không nghĩ về mình quá nhiều mà tôn trọng sự thật. Nguyên tắc quan Học viên thực hiện 17 Phạm Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề tài: Hồi kí của một số nhà văn Việt Nam thời kì hiện đại trọng trong khi viết hồi kí là tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả. Tính xác thực của hồi kí thể hiện rõ trong việc phản ánh: sự kiện đời sống và bản thân tác giả. Nếu như với một số các thể kí văn học khác như tuỳ bút, bút kí, hư cấu nghệ thuật luôn tồn tại để tổ chức, tái tạo hiện thực nhằm xây dựng những hình tượng có ý nghĩa khái quát.
Hư cấu là một biện pháp cần thiết trong thể kí để tăng ý nghĩa nghệ thuật cho tác phẩm; người viết kí có thể thay đổi ít nhiều trật tự tự nhiên vốn có của đối tượng phản ánh, sắp xếp lại một số tình tiết, chi tiết miễn là không xáo trộn, thay đổi bản chất các mối quan hệ của đối tượng và logic nội tại của bản thân đối tượng. Riêng với hồi kí, đặc biệt là hồi kí văn học, tâm lý chung của người đọc không chấp nhận hư cấu tưởng tượng. Nhà văn có quyền chọn lọc hay gạt bỏ chi tiết, sự kiện nếu cảm thấy không cần thiết nhưng không được phép thay đổi, sửa chữa. Chẳng phải thế mà Tô Hoài từng day dứt, trăn trở trong quá trình viết hồi kí của mình, ông coi đó là một cuộc đấu tranh tư tưởng thực sự: “Hồi kí không phải là sáng tác mà là thực hiện một cuộc đấu tranh tư tưởng.
Không viết cái nhàm, cố gắng viết đúng sự thật, đừng lên gân.” [19/ 215] Trong tự truyện thì: “Tự truyện phải viết cho thật, cho người ta tin, mà trước mắt là mình tin mình không nói dối, chứ thêu dệt thì chẳng có tác dụng gì. Nhiều nhà văn lớn viết tự truyện rất thật, nếu ăn cắp thì nói ăn cắp, chời bời thì nói chơi bời, chẳng giấu giếm gì. Hà Minh Đức khi viết về hồi kí Tô Hoài đã nhận xét: “Hồi kí và tự truyện của ông kết hợp được dòng kể tự nhiên, xác thực, với ý thức phân tích tỉnh táo các hiện tượng và phần tự sự của tác giả. Tô Hoài không xem hồi kí tự truyện là một dạng hồi tưởng tự nhiên.
ở đây đòi hỏi nhiều suy nghĩ, tự phân tích và khám phá về mình.” [19/142] Cũng là quan niệm về tính xác thực của đối tượng phản ánh, Huy Cận trong hồi kí “Song đôi” viết: “Tôi viết hồi kí phải công bằng, ơn ai tôi không quên, những trò đùa trêu chọc quái ác tôi cũng phải ghi cho đủ chi tiết.” [8/ 66] Ngoài việc phản ánh con người cá nhân, Học viên thực hiện 18 Phạm Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề tài: Hồi kí của một số nhà văn Việt Nam thời kì hiện đại tính chân thực còn hướng tới các sự kiện được nhắc tới trong hồi kí. Tuy không tránh khỏi màu sắc chủ quan khi nhìn nhận, đánh giá sự việc, song khi viết về nó nhà văn không thể bóp méo, xuyên tạc sự thật vì mục đích của riêng mình. Đó là trách nhiện, lương tâm với ngòi bút, với độc giả, với chính bản thân mình nữa. Dù sao, hồi kí trước hết phải viết cho chính mình, sau nữa mới là người đọc.
So với tiểu thuyết, thơ hay truyện ngắn tuy không có một bề dày lịch sử tồn tại và phát triển cùng một khối lượng tác phẩm đồ sộ, tác giả đông đảo nhưng hồi kí vẫn khẳng định được vị thế riêng của mình. Một hồi kí có giá trị cũng mang lại cho độc giả những cảm xúc, tình cảm sâu sắc không kém các tác phẩm văn học khác. Điều quan trọng là phải trong tay một nhà văn có nghề, một nhà văn có thể chuyển tải những thông điệp thẩm mĩ của kỉ niệm, của hồi ức mang tính cá nhân thành giá trị chung cho một dân tộc, một thời đại. Tuy nhiên, ở xã hội ta, do hoàn cảnh đấu tranh xã hội, vai trò của cộng đồng luôn được đề lên hàng đầu.
Một thời kì dài vai trò và sức mạnh của tập thể luôn là điều kiện tiên quyết làm nên thắng lợi, làm nên thành công. Những ngày đấu tranh chống thực dân, đế quốc, sự hợp lực của tất cả mọi người, mọi thành phần dân tộc, mọi ngành nghề, tôn giáo, tầng lớp nhân dân đã đem lại độc lập tự do cho dân tôc. Trong xã hội, vị trí của cá nhân, của cái tôi vẫn chưa được chú trọng. Mà hồi kí lại là chuyện của những cái tôi.
Do vậy, hồi kí nói chung và hồi kí văn học nói riêng chưa được quan tâm đúng với vai trò của nó. Cùng với lịch sử dân tộc, văn học nghệ thuật là tiếng nói của tập thể, là bản đại hợp xướng chung cho tất cả mọi người. Những thanh âm, những tiếng nói lạc đàn, lỗi nhịp là không thể chấp nhận. Những năm đầu thế kỉ XX, khi mới xuất hiện, những thi sĩ của phong trào Thơ Mới chẳng phải là những “quái thai” của thời đại đó sao? Tâm lý không coi trọng cái tôi cá nhân là tâm lý chung của toàn xã hội, bên cạnh đó, nhiều người lại “e dè” với hồi kí, tự truyện.
Học viên thực hiện 19 Phạm Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề tài: Hồi kí của một số nhà văn Việt Nam thời kì hiện đại Người ta sợ sẽ phải đối mặt với những vấn đề của quá khứ mà có những vấn đề không biét có nên nói không và sẽ nói như thế nào? Che giấu, xuyên tạc hoặc bịa đặt thì không được. Vì vậy người ta tìm đến với tiểu thuyết hay truyện ngắn, một số thể loại văn xuôi khác, cho phép một biên độ giao động cần thiết khi khai thác chất liệu hiện thực. Hơn nữa, nhiều người, nhiều nhà văn cũng chưa có ý thức đủ đầy trong việc viết hồi kí, Sự chuẩn bị, trù liệu cho hồi kí không thực sự chu đáo, thiếu tư liệu thì không thể viết được. Hồi kí đòi hỏi một trí nhớ tốt, một quá trình chuẩn bị, tích luỹ lâu dài, cũng như ghi chép, viết nhật kí hằng ngày vậy… Có người khi còn đủ sức khoẻ và trí tuệ thì chưa muốn viết, khi bắt đầu viết thì cũng đã muộn hoặc chưa kip bắt đầu… Thời gian gần đây, đặc biệt là giai đoạn cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, nhiều tác phẩm hồi kí xuất hiện nhiều hơn trước.
Người đọc lần lượt đón nhận “Song đôi” - bộ hồi kí viết chung cho cả Huy Cận và Xuân Diệu khi sự ra đi đột ngột đã khiến Xuân Diệu không kịp viết những dòng nhớ lại của cuộc đời mình dù ông rất có ý thức ở thể loại này; “Nhớ lại một thời” của Tố Hữu và “Một thời nhớ lại” của Đào Xuân Quý là những cái tên rất “đặc trưng” cho thể loại hồi kí; bộ hồi kí đồ sộ của GS âm nhạc Trần Văn Khê ghi lại những quãng đời từ khi còn thơ bé đến những năm sống, học tập và nghiên cứu âm nhạc Việt Nam trên đất Pháp đến ngày trở về.