I. Hội hát dân ca Lục Ngạn Nét tinh hoa văn hóa Bắc Giang
Huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang, không chỉ nổi tiếng với đặc sản vải thiều Lục Ngạn mà còn là một không gian văn hóa đa sắc màu. Nơi đây là mái nhà chung của nhiều dân tộc anh em như Kinh, Nùng, Tày, Cao Lan, Sán Dìu. Mỗi dân tộc đều sở hữu một kho tàng văn hóa riêng, trong đó dân ca là một phần không thể thiếu. Hội hát dân ca Lục Ngạn ra đời như một sự kế thừa và phát triển từ các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trở thành một sự kiện tiêu biểu, góp phần định hình và lan tỏa bản sắc văn hóa Lục Ngạn. Hội hát không chỉ là sân chơi cho các nghệ nhân và người yêu dân ca, mà còn là một hoạt động thiết yếu trong việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại Bắc Giang. Sự kiện này là minh chứng sống động cho nỗ lực bảo tồn văn hóa dân tộc, giúp những làn điệu cổ xưa tiếp tục vang vọng giữa cuộc sống hiện đại. Qua mỗi mùa hội, những giá trị của di sản văn hóa phi vật thể được tái khẳng định, tạo nên sợi dây kết nối bền chặt giữa quá khứ và hiện tại, giữa các cộng đồng dân tộc trên mảnh đất này. Đây là dịp để công chúng và đặc biệt là thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống có cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và yêu mến hơn những giai điệu quê hương, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ vốn quý của cha ông.
1.1. Nguồn gốc lịch sử từ hội hát Soong hao truyền thống
Cội nguồn của Hội hát dân ca Lục Ngạn hiện đại bắt nguồn sâu sắc từ hội hát du xuân truyền thống của người Nùng, còn được biết đến với tên gọi hát Soong hao (nghĩa là “Đôi ta”). Theo khóa luận của tác giả Lăng Thị Tuyết (2010), trước đây, vào dịp tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, người Nùng thường tổ chức các cuộc hát kéo dài từ làng này qua làng khác. Các tốp nam nữ sẽ hát đối đáp, giao duyên. Những cuộc hát này không chỉ là dịp để các chàng trai, cô gái tìm hiểu và kết duyên mà còn là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng quan trọng. Hội hát Soong hao là tiền thân, đặt nền móng cho việc tổ chức một lễ hội quy mô lớn hơn sau này. Mùa xuân năm 1996, UBND huyện Lục Ngạn đã chính thức tổ chức Hội hát dân ca các dân tộc thiểu số đầu tiên tại khu du lịch Khuôn Thần, đánh dấu một bước ngoặt trong việc phục dựng và phát huy giá trị của dân ca Bắc Giang.
1.2. Đặc trưng các làn điệu dân ca Tày Nùng Sán Dìu Cao Lan
Lục Ngạn là nơi hội tụ của nhiều làn điệu dân ca đặc sắc. Nổi bật nhất là làn điệu Sloong hao của người Nùng, một hình thức hát đối đáp giao duyên trữ tình, đòi hỏi người hát phải có tài ứng khẩu và giọng ca vang, trong. Người Tày góp mặt với điệu Lượn, những câu hát bóng bẩy, khi thì sâu lắng, lúc lại vui tươi, quấn quýt. Dân tộc Sán Dìu mang đến hội hát điệu Soọng cô mộc mạc, ví von đơn giản nhưng giàu cảm xúc, là “bùa mê” của thanh niên nam nữ trong việc tỏ tình, kết bạn. Người Cao Lan lại tự hào với hát Sình ca (Sịnh ca), một thể loại hát giao duyên mà xưa kia nếu không biết hát sẽ khó tìm được bạn đời. Mỗi làn điệu mang một sắc thái riêng, sử dụng ngôn từ và giai điệu độc đáo, phản ánh chân thực đời sống tinh thần, tâm tư, tình cảm của từng cộng đồng, cùng nhau tạo nên một bức tranh dân ca Bắc Giang phong phú và sống động.
II. Thách thức bảo tồn dân ca Lục Ngạn trong thời đại mới
Việc gìn giữ Hội hát dân ca Lục Ngạn và các làn điệu truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự du nhập mạnh mẽ của các dòng nhạc hiện đại, nhạc nước ngoài đã tác động sâu sắc đến đời sống văn hóa của người dân, kể cả ở các vùng miền núi. Thực trạng này đặt ra một bài toán khó cho công tác bảo tồn văn hóa dân tộc. Kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ bị mai một nếu không có những giải pháp kịp thời và hiệu quả. Lớp nghệ nhân cao tuổi, những người nắm giữ vốn liếng tri thức và kỹ năng thực hành dân ca, ngày càng ít đi. Trong khi đó, thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống lại có xu hướng ít quan tâm hơn đến các loại hình nghệ thuật dân gian. Khoảng cách thế hệ trong việc tiếp nhận và thực hành văn hóa đang dần lớn lên. Môi trường diễn xướng tự nhiên của dân ca như trong lao động, lễ hội truyền thống cũng bị thu hẹp, khiến các làn điệu mất đi không gian sống vốn có. Đây là những khó khăn cốt lõi cần được nhận diện và giải quyết để dân ca Bắc Giang có thể tồn tại và phát triển bền vững.
2.1. Nguy cơ mai một di sản văn hóa phi vật thể quý giá
Sự phát triển của xã hội hiện đại kéo theo nhiều thay đổi trong lối sống và phương thức giải trí. Dân ca, với hình thức lưu truyền chủ yếu bằng miệng, đang đứng trước nguy cơ thất truyền. Theo nghiên cứu của Lăng Thị Tuyết (2010), một trong những lý do chính là sự thiếu hụt thế hệ kế cận. Các nghệ nhân dân gian - những “báu vật sống” của văn hóa - tuổi đã cao, sức đã yếu, trong khi việc truyền dạy dân ca cho lớp trẻ gặp nhiều trở ngại. Nếu không có các hoạt động sưu tầm, ghi chép và hệ thống hóa một cách khoa học, nhiều làn điệu cổ, nhiều bài hát quý có thể sẽ biến mất vĩnh viễn. Việc mất đi một làn điệu dân ca không chỉ là mất đi một bài hát, mà là sự xói mòn của một phần tâm hồn, một phần bản sắc văn hóa Lục Ngạn đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
2.2. Sự thiếu kết nối của thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống
Giới trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn giải trí đa dạng hơn, từ các nền tảng mạng xã hội đến các thể loại âm nhạc điện tử. Điều này tạo ra một rào cản lớn trong việc thu hút họ tìm về với các giá trị văn hóa cổ truyền. Dân ca thường bị xem là “cũ kỹ”, “khó nghe” và không phù hợp với nhịp sống năng động. Sự thiếu vắng các chương trình giáo dục và quảng bá hấp dẫn, sáng tạo về dân ca Bắc Giang trong trường học và trên các phương tiện truyền thông hiện đại đã làm giảm sự kết nối của thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống. Để dân ca không trở thành một di sản chỉ nằm trong viện bảo tàng, việc khơi dậy niềm yêu thích và tự hào trong thế hệ trẻ là nhiệm vụ cấp bách, đòi hỏi sự chung tay của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.
III. Phương pháp từ hội hát Bảo tồn bản sắc văn hóa Lục Ngạn
Hội hát dân ca Lục Ngạn, hay còn gọi là Ngày hội Văn hóa Thể thao các dân tộc huyện Lục Ngạn, chính là một giải pháp tổng thể và sống động cho bài toán bảo tồn. Thay vì bảo tồn một cách tĩnh tại, hội hát tạo ra một không gian diễn xướng thực tế, nơi di sản văn hóa phi vật thể được “sống” lại một cách trọn vẹn. Sự kiện này không chỉ là nơi trình diễn mà còn là một môi trường tương tác, học hỏi và trao truyền. Từ phần thi trang phục dân tộc, thi văn hóa ẩm thực đến các trò chơi dân gian, tất cả đều góp phần tái hiện một bức tranh toàn cảnh về bản sắc văn hóa Lục Ngạn. Đặc biệt, phần thi hát dân ca là linh hồn của lễ hội, nơi các nghệ nhân dân gian và thế hệ trẻ cùng nhau cất lên những giai điệu quê hương. Đây là cơ hội quý báu để các làn điệu như làn điệu Sloong hao, hát Sình ca, hay Soọng cô được trình diễn, so tài và lan tỏa. Thông qua các hoạt động này, hội hát đã thực sự trở thành một trường học lớn về văn hóa, một chất xúc tác mạnh mẽ cho nỗ lực bảo tồn văn hóa dân tộc tại cơ sở.
3.1. Các hoạt động giao lưu văn nghệ và trình diễn trang phục
Hội hát là một sân khấu lớn cho các hoạt động giao lưu văn nghệ. Các đoàn nghệ thuật từ các xã trong huyện và cả các địa phương lân cận cùng về biểu diễn, tạo nên sự đa dạng và phong phú. Phần thi trình diễn trang phục truyền thống là một điểm nhấn đặc sắc. Những bộ trang phục của người Nùng, Tày, Dao, Cao Lan… được giới thiệu một cách trang trọng, giúp người xem hiểu rõ hơn về vẻ đẹp, ý nghĩa trong từng đường kim mũi chỉ. Hoạt động này không chỉ tôn vinh giá trị thẩm mỹ mà còn khuyến khích người dân, đặc biệt là phụ nữ, tiếp tục duy trì nghề dệt, thêu thủ công, một phần quan trọng của văn hóa vật chất gắn liền với đời sống tinh thần.
3.2. Sân chơi cho làn điệu Sloong hao hát Sình ca Soọng cô
Phần thi hát dân ca là nội dung được mong chờ nhất. Đây là không gian lý tưởng để các làn điệu đặc trưng của Lục Ngạn được tỏa sáng. Khán giả được thưởng thức trực tiếp làn điệu Sloong hao trữ tình của dân tộc Nùng, điệu Soọng cô mộc mạc của người Sán Dìu, hay hát Sình ca duyên dáng của người Cao Lan. Cuộc thi không chỉ là nơi các nghệ nhân thể hiện tài năng ứng tác, đối đáp, mà còn là dịp để các bạn trẻ học hỏi, thử sức. Những câu hát giao duyên, ca ngợi quê hương, tình yêu đôi lứa vang lên đã thực sự thổi hồn cho lễ hội Lục Ngạn, khẳng định sức sống mãnh liệt của dân ca Bắc Giang trong lòng cộng đồng.
3.3. Tái hiện không gian văn hóa qua ẩm thực và trò chơi dân gian
Bên cạnh âm nhạc, hội hát còn tái hiện không gian văn hóa Lục Ngạn qua các phần thi ẩm thực và trò chơi dân gian. Các món ăn truyền thống như khau nhục, lợn quay, bánh gai, cơm lam được trình bày công phu, giới thiệu nét tinh túy trong văn hóa ẩm thực của các dân tộc. Song song đó, các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, bịt mắt đập niêu, chơi đu… thu hút đông đảo người dân tham gia và cổ vũ. Những hoạt động này không chỉ mang lại không khí vui tươi, sôi nổi mà còn giúp củng cố tinh thần cộng đồng, tăng cường sự đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc anh em trên địa bàn huyện.
IV. Vai trò nghệ nhân và CLB trong truyền dạy dân ca Bắc Giang
Để Hội hát dân ca Lục Ngạn duy trì được sức sống và chiều sâu, vai trò của các cá nhân và tổ chức tại cộng đồng là vô cùng quan trọng. Trong đó, các nghệ nhân dân gian và mô hình câu lạc bộ hát dân ca nổi lên như hai nhân tố then chốt. Nghệ nhân không chỉ là người biểu diễn xuất sắc mà còn là những người thầy, những “báu vật sống” nắm giữ tri thức và kỹ năng thực hành di sản. Họ là cầu nối sống giữa quá khứ và hiện tại, người trực tiếp thực hiện công việc truyền dạy dân ca cho thế hệ sau. Tuy nhiên, nỗ lực của cá nhân nghệ nhân sẽ không thể đi xa nếu thiếu một môi trường sinh hoạt tập thể. Các câu lạc bộ hát dân ca ra đời đã đáp ứng nhu cầu này. Đây là nơi những người cùng đam mê có thể gặp gỡ, luyện tập, trao đổi kinh nghiệm và cùng nhau sáng tạo. Mô hình này giúp việc bảo tồn văn hóa dân tộc không còn là trách nhiệm của riêng ai mà trở thành một phong trào quần chúng, lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng, đảm bảo cho dân ca Bắc Giang được nuôi dưỡng và phát triển liên tục.
4.1. Tôn vinh nghệ nhân dân gian những báu vật sống
Chính sách tôn vinh các nghệ nhân dân gian là một biện pháp thiết thực và cần được đẩy mạnh. Việc ghi nhận và vinh danh những đóng góp của họ không chỉ là sự tri ân mà còn tạo động lực để họ tiếp tục cống hiến, truyền lửa đam mê cho thế hệ trẻ. Khóa luận của Lăng Thị Tuyết (2010) cũng đã đề xuất việc “Tôn vinh các nghệ nhân Hát dân ca” như một giải pháp quan trọng. Các nghệ nhân như những người giữ kho báu, chứa đựng trong trí nhớ của mình hàng trăm bài hát cổ, những lối hát, cách luyến láy đặc trưng mà sách vở khó có thể ghi lại hết. Việc tạo điều kiện để họ mở lớp, tham gia các chương trình biểu diễn và giao lưu là cách tốt nhất để tri thức của họ được lan tỏa và sống mãi.
4.2. Mô hình câu lạc bộ hát dân ca và các lớp truyền dạy
Việc thành lập các câu lạc bộ hát dân ca ở các xã, thôn, bản là một hướng đi hiệu quả. Các câu lạc bộ này tạo ra một môi trường sinh hoạt định kỳ, giúp duy trì ngọn lửa đam mê. Đây là nơi các thành viên, không phân biệt tuổi tác, có thể cùng nhau học hỏi, thực hành và chuẩn bị các tiết mục cho lễ hội Lục Ngạn. Đồng thời, việc mở các lớp truyền dạy dân ca do chính các nghệ nhân đứng lớp sẽ giúp hệ thống hóa việc đào tạo, đảm bảo các làn điệu được truyền lại một cách bài bản, đúng với nguyên gốc. Mô hình này không chỉ giúp bảo tồn mà còn góp phần phát hiện và bồi dưỡng các tài năng mới, đảm bảo sự kế thừa liên tục cho nghệ thuật dân ca.
V. Kết quả thực tiễn Hội hát dân ca và du lịch văn hóa
Hội hát dân ca Lục Ngạn không chỉ dừng lại ở vai trò bảo tồn văn hóa mà còn mang lại những kết quả thực tiễn, tác động tích cực đến đời sống kinh tế - xã hội của địa phương. Một trong những thành công lớn nhất là việc tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa Bắc Giang độc đáo và hấp dẫn. Mỗi mùa lễ hội, Lục Ngạn đón một lượng lớn du khách từ khắp nơi đổ về để được hòa mình vào không khí náo nhiệt, thưởng thức những làn điệu dân ca mượt mà và khám phá bản sắc văn hóa Lục Ngạn. Sự kiện này đã trở thành một điểm nhấn trong bản đồ du lịch của tỉnh, góp phần quảng bá hình ảnh con người và vùng đất Lục Ngạn. Hơn nữa, hội hát còn tạo ra sự kết nối độc đáo giữa văn hóa và kinh tế. Du khách đến với lễ hội không chỉ để xem hát mà còn có cơ hội thưởng thức và mua sắm các đặc sản địa phương, tiêu biểu là đặc sản vải thiều Lục Ngạn. Sự kết hợp hài hòa này đã mở ra một hướng đi mới, phát triển du lịch dựa trên nền tảng văn hóa bản địa, mang lại lợi ích kép: vừa bảo tồn di sản, vừa nâng cao thu nhập cho người dân.
5.1. Thúc đẩy du lịch văn hóa Bắc Giang qua lễ hội Lục Ngạn
Với nội dung phong phú và đặc sắc, lễ hội Lục Ngạn đã khẳng định được vị thế là một sự kiện văn hóa - du lịch quan trọng. Khách du lịch đến đây không chỉ được mãn nhãn với các màn trình diễn nghệ thuật mà còn có cơ hội trải nghiệm sâu hơn về cuộc sống và phong tục của các dân tộc thiểu số. Các hoạt động như tham quan làng bản, thưởng thức ẩm thực, tham gia trò chơi dân gian tạo nên một tour du lịch trải nghiệm hấp dẫn. Sự thành công của hội hát đã chứng minh tiềm năng to lớn của việc phát triển du lịch văn hóa Bắc Giang, biến di sản thành tài sản, góp phần vào sự phát triển bền vững của địa phương.
5.2. Kết nối văn hóa với đặc sản vải thiều Lục Ngạn nổi tiếng
Việc tổ chức lễ hội vào mùa xuân, trước mùa thu hoạch vải thiều, là một chiến lược thông minh. Nó tạo ra một câu chuyện thương hiệu hấp dẫn: Lục Ngạn không chỉ có quả ngọt mà còn có những giá trị văn hóa sâu sắc. Hình ảnh những cô gái dân tộc trong trang phục truyền thống bên vườn vải đã trở thành một biểu tượng đẹp. Sự liên kết này giúp nâng cao giá trị của cả hai: văn hóa làm cho đặc sản vải thiều Lục Ngạn thêm phần ý nghĩa, và ngược lại, đặc sản trở thành “đại sứ” quảng bá cho văn hóa địa phương. Mô hình này cho thấy cách bảo tồn văn hóa dân tộc có thể song hành hiệu quả với phát triển kinh tế.
