Khóa luận về hỏi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản - Đại học Luật Hà Nội

Khóa luận nghiên cứu về lý luận và thực tiễn hỏi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, phân tích các vấn đề pháp lý.

• Tác giả: Ngô Thị Bích Phượng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Việt Khánh Hòa
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Tội phạm học và Khoa học điều tra tội phạm
• Đề tài: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về hỏi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm hỏi cung bị can trong vụ án lừa đảo tài sản

Hỏi cung bị can là một biện pháp tố tụng quan trọng trong giai đoạn điều tra các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đây là quá trình mà cơ quan điều tra tiến hành lấy lời khai từ người bị tình nghi để làm rõ sự thật khách quan về hành vi phạm tội. Hỏi cung bị can có các đặc điểm nổi bật như tính pháp lý, tính bắt buộc và tính công khai theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự. Trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, hỏi cung đòi hỏi điều tra viên phải có kỹ năng cao, hiểu biết sâu sắc về tâm lý và thủ đoạn phạm tội. Mục đích chính là xác định mức độ thiệt hại, động cơ phạm tội và truy cứu trách nhiệm hình sự của bị can một cách chính xác và công bằng.

1.1. Định nghĩa hỏi cung bị can

Hỏi cung bị can là hành động pháp lý mà điều tra viên thực hiện nhằm lấy lời khai từ người bị tình nghi về những hành vi được cáo buộc. Đây là biện pháp tố tụng thiết yếu để làm rõ sự thật về vụ án lừa đảo và xác định mức độ liên quan của bị can. Hỏi cung phải tuân thủ các nguyên tắc pháp luật, đảm bảo quyền con người và bảo vệ lợi ích hợp pháp của bị can.

1.2. Đặc điểm riêng trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản có đặc điểm là thủ đoạn tinh vi, bị can thường chuẩn bị kỹ lưỡng. Hỏi cung trong trường hợp này đòi hỏi điều tra viên phải chủ động, sâu sắc trong việc phát hiện mâu thuẫn trong lời khai, xác định móc nối tội phạm và lực lượng hỗ trợ của bị can.

II. Nguyên tắc và nhiệm vụ hỏi cung bị can

Hoạt động hỏi cung bị can phải tuân thủ các nguyên tắc pháp luật được quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự. Các nguyên tắc này bao gồm công khai, dân chủ và đảm bảo quyền của bị can. Nhiệm vụ của hỏi cung là làm rõ từng chi tiết về hành vi phạm tội, xác định động cơ, mục đích và hậu quả của lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Điều tra viên phải lập bản ghi nhận chi tiết, trung thực về lời khai của bị can, tạo điều kiện để bị can thể hiện quan điểm của mình. Các nguyên tắc pháp luật còn bao gồm việc bảo vệ sức khỏe, nhân phẩm của bị can và không được cường ép lời khai. Hỏi cung phải được tiến hành trong môi trường bình yên, không áp lực tâm lý quá mức.

2.1. Nguyên tắc pháp luật trong hỏi cung

Nguyên tắc công khai đảm bảo sự minh bạch trong quá trình hỏi cung. Nguyên tắc dân chủ cho phép bị can bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Nguyên tắc bảo vệ nhân phẩm cấm mọi hành vi tra tấn hoặc gây tổn hại tâm lý. Các nguyên tắc này là nền tảng của công tác điều tra lừa đảo chiếm đoạt tài sản hiệu quả.

2.2. Nhiệm vụ chính của hỏi cung

Nhiệm vụ cốt lõi là xác định sự thật khách quan về vụ án. Điều tra viên phải làm rõ toàn bộ quá trình lừa đảo, từ lên kế hoạch đến thực hiện hành vi và chiếm đoạt tài sản. Phải xác định được tổn thất tài sản, bối cảnh xã hội và các yếu tố liên quan khác để truy cứu trách nhiệm hình sự chính xác.

III. Kỹ thuật và phương pháp hỏi cung hiệu quả

Kỹ thuật hỏi cung đối với vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản đòi hỏi điều tra viên phải có kiến thức vững chắc, kỹ năng giao tiếp cao và khả năng nhận diện tâm lý. Trước tiên, chuẩn bị hỏi cung là bước quan trọng, bao gồm nghiên cứu hồ sơ vụ án, phân tích thủ đoạn lừa đảo và hiểu biết sâu về nhân thân bị can. Trong quá trình tiến hành hỏi cung, điều tra viên cần thiết lập sự giao tiếp tâm lý tốt, tạo không khí bình yên để bị can sẵn sàng hợp tác. Phương pháp hỏi cung nên linh hoạt, thích ứng với từng đối tượng, tránh những câu hỏi dẫn dắt hoặc gây áp lực. Kết thúc hỏi cung, điều tra viên phải lập bản ghi nhận chi tiết, trung thực và có chữ ký của bị can.

3.1. Chuẩn bị công tác hỏi cung

Chuẩn bị hỏi cung bao gồm nghiên cứu kỹ lưỡng toàn bộ hồ sơ vụ án, tài liệu chứng cứ liên quan. Điều tra viên phải phân tích phương thức lừa đảo, xác định bị hại và thiệt hại cụ thể. Chuẩn bị kế hoạch hỏi cung chi tiết, dự kiến các tình huống có thể xảy ra để ứng phó kịp thời và hiệu quả.

3.2. Tiến hành hỏi cung theo quy trình pháp luật

Hỏi cung phải tuân thủ quy trình pháp luật được quy định. Thông báo cho bị can về quyền lợi pháp luật, cho phép bị can có mặt của người bảo vệ quyền lợi. Điều tra viên phải hỏi từng chi tiết về hành vi phạm tội, động cơ, mục đích và hậu quả của lừa đảo chiếm đoạt tài sản một cách rõ ràng, lô gic.

IV. Thực trạng và kiến nghị cải thiện hỏi cung trong vụ án lừa đảo

Trong thực tế, công tác hỏi cung bị can trong điều tra các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Một số điều tra viên chưa có đủ kỹ năng, kiến thức chuyên môn để đối phó với các phương thức lừa đảo ngày càng tinh vi. Mâu thuẫn trong lời khai đôi khi không được phát hiện kịp thời, dẫn đến vụ án kéo dài. Công tác trang bị thiết bị hỗ trợ như âm thanh, hình ảnh còn chưa tối ưu. Kiến nghị cải thiện bao gồm tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cho điều tra viên, nâng cao kỹ năng giao tiếp và tâm lý học. Cần đầu tư công nghệ hiện đại để hỗ trợ quá trình hỏi cung, tạo bằng chứng pháp lý bền vững. Cần xây dựng cơ chế để bị can có quyền tiếp cận tài liệu chứng cứ một cách công bằng, tăng tính minh bạch của quá trình điều tra.

4.1. Những hạn chế hiện nay

Hiện trạng cho thấy nhiều điều tra viên chưa được đào tạo bài bản về tâm lý học và kỹ thuật hỏi cung hiện đại. Phương tiện, công nghệ hỗ trợ còn tồn tại khoảng trống. Lời khai đôi khi không đạt độ chi tiết cần thiết, không đủ để truy cứu trách nhiệm hình sự toàn diện. Thời gian hỏi cung bị hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng điều tra.

4.2. Giải pháp nâng cao chất lượng hỏi cung

Giải pháp cấp thiết là đầu tư đào tạo nâng cao trình độ điều tra viên. Trang bị công nghệ hiện đại như ghi âm, ghi hình để bảo vệ quyền lợi của cả bị can và cơ quan điều tra. Xây dựng quy trình hỏi cung chuẩn hóa, áp dụng phương pháp khoa học trong lấy lời khai để nâng cao hiệu quả điều tra.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MOT SỐ VAN DE LÍ LUẬN VE HOI CUNG BỊ CAN TRONG CÁC VỤ ÁN LUA DAO CHIEM ĐOẠT TÀI SAN 1. Khái niệm, đặc điểm, nhiệm vụ va nguyên tắc hỏi cung bi can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản 1. Khái niệm hồi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài san Quá trình giải quyết vụ án hình sự là một quá trình liên tục gồm nhiều hoạt động có quan hệ chặt chẽ với nhau. Trong đó, giai đoạn điều tra đóng vai trò quan trọng nhằm tìm kiểm chứng cứ, chứng minh tội phạm, người phạm tội, xác định thiệt hại do tội phạm gây ra, trong đó hoạt động HCBC là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng.

HCBC là một cuộc dau trí mang tính chuyên môn, đòi hỏi trình độ nghiệp vu, khả năng năm bat tâm lý cao của DTV với bị can. Theo BLTTHS năm 2015 quy định về việc hỏi cung: “Việc HCBC do PTV tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Có thé HCBC tại nơi tiễn hành điều tra hoặc tại nơi ở của người dé"! Như vậy, có thê thay rằng BLTTHS đã không có điều luật cụ thể quy định khái niệm về HCBC. Theo từ điển Luật học của Viện Khoa học Pháp ly đưa ra định nghĩa: “HCBC Ja hoạt động té tụng hình sự do DTV tiến hành dé lấy lời khai của bị can về các tình tiết của hành vi phạm tội mà họ đã tham gia thực hiện để thu thập thông tin chính xác và khách quan làm sáng tỏ những vấn dé cần chứng minh đối với vụ án và bị can.

"2 Trong Giáo trình tâm lí học tư pháp do tác giả Đặng Thanh Nga chủ biên có viết: “Hoat động HCBC là một dạng hoạt động điều tra sử dụng các phương pháp tác động tâm lí đến tư duy, tình cảm, ý chí của bị can trong khuôn khổ pháp luật thông qua giao tiếp bằng ngôn ngữ và các phương pháp biểu cảm khác như ánh ! Khoản 1 Điều 183 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2021 ? Bộ Tư pháp-Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB Tư pháp, Hà Nội, tr. 5 mắt, cử chỉ, nét mặt giữa DTV với bị can nhằm thu thập chứng cứ do họ đưa ra góp phan giải quyết vụ án hình se”? Theo đó, có thé thấy, HCBC là cuộc đấu tranh quyết liệt giữa bị can và DTV trong khuôn khổ pháp luật. Dưới góc độ tâm lí học, HCBC được hiểu là quá trình nhận thức gián tiếp của CQĐT, DTV về vu án thông qua tài liệu, thông tin mà bị can cung cấp. Nói cách khác, hoạt động hỏi cung là một dạng hoạt động phức tạp gồm hai quá trình độc lập tương đối: Quá trình khai thác thông tin và quá trình nhận thức đánh giá thông tin của DTV.

Như vậy, HCBC được xem xét, nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng các quan điểm đó đều cho thấy vị trí quan trọng của HCBC trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nhằm phát hiện, thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự, do DTV tiến hành bằng cách đặt câu hỏi để bị can trả lời và ghi nhận lại thông qua việc ghi âm, ghi hình có âm thanh, ghi trong biên bản HCBC. HCBC là một biện pháp điều tra phổ biến, có hiệu quả vì bị can là người biết rõ nhất về hành vi phạm tội do mình thực hiện. Tuy nhiên, đây là một biện pháp điều tra phức tạp, thé hiện ở sự đa dang của đối tượng về nhân thân, diễn biến tư tưởng, động cơ, thái độ khai báo,. Đặc biệt, đối với HCBC phạm tội LĐCĐTS, một trong những nội dung có ý nghĩa quan trọng cần phải làm rõ là về “ý thức chiếm đoạt tài san” của bị can - một vấn dé bị can rất thuận lợi trong việc khai báo gian đối, khai báo không hết, thậm chí không khai báo và bằng mọi cách dé chối tội hoặc khai báo dé hướng theo tội danh khác nhẹ hơn.

Từ việc nghiên cứu những quy định của BLTTHS, tác giả đưa ra khái niệm về HCBC trong các vụ án LDCDTS như sau: “Hỏi cung bị can trong các vụ án lửa dao chiếm đoạt tài sản là một biện pháp điều tra trong giai đoạn điều tra vụ án LĐCĐTS, do PTV và những người có thâm quyén khác tiễn hành sau khi có quyết định khỏi tổ bị can nhằm thu thập lời khai của bị can về các tình tiết có liên quan đền nội dung vụ án phục vu công tác diéu tra và xử lp đổi với các vụ dn LDCDTS". 3 Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Tâm lý học Tư pháp, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr. Đặc điểm của hỏi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản Hỏi cung bị can trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản cũng có những đặc điểm chung của hỏi cung bị can, với ba đặc trưng: Tính phổ biến, tính phức tạp cao và tính hiệu quả.! - Tính phổ biến: Thể hiện ở chỗ đây là một biện pháp điều tra được quy định trong BLTTHS và được tiền hành trong mọi vụ án hình sự mà không phân biệt đó là tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng hay tội đặc biệt nghiêm trong; đó có thể là tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hay tội xâm phạm trật tự công cộng, tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế. Thực tế điều tra cho thấy, trong bat cứ vụ án nào, khi mà một người bị khởi tố về hình sự thì DTV phải tiến hành HCBC đối với bị can đó.

Trong khi đó hoạt động khám nghiệm hiện trường - một biện pháp quan trọng và rất cần thiết cho việc điều tra, khám phá tội phạm nhưng trong những vụ án có tính chất đặc thù như tội vu khống, tội đưa hối lộ, tội không tố giác tội phạm. thì cơ quan điều tra cũng không cần phải tiễn hành biện pháp điều tra này. Thông thường, biện pháp điều tra HCBC được tiễn hành nhiều lần đối với một bị can trong vụ án hình sự. Các lần hỏi cung này có thể tiến hành vào những thời điểm khác nhau của quá trình điều tra.

Khác với các hoạt động điều tra khác như khám nghiệm hiện trường, khám xét, giám định pháp y thường chi được tiễn hành một lân. Ở góc độ khác, bị can biết nhiều thông tin về vụ án nhưng thường không thành khẩn, hay do thời gian xảy ra vụ án đã lâu nên bị can có thể nhất thời không nhớ được cụ thể các tình tiết có liên quan đến hành vi phạm tội của mình, của những người đồng phạm khác, cũng có trường hợp do khối lượng thông tin, tình tiết về vụ án quá lớn khiến bị can không thể trình bày trong một lần được nên cần tiễn hành hỏi cung làm nhiêu lân. Ngoài ra, tiến hành HCBC nhiều lần giúp cho các DTV có thể kiểm tra, xác minh các những thông tin mà bị can khai báo mà chúng ta không du điều kiện để * Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Khoa học điều tra hình sự, NXB Công an nhân dân, Ha Nội, tr. kiểm tra, xác minh.

Có thể dẫn chứng, trong vụ 4n LĐCĐTS được thực hiện dưới hình thức đồng phạm: Lần hỏi cung thứ nhất: A khai B là người chủ mưu nhưng đến lần hỏi cung thứ 3 thì A lại khai C mới là người chủ mưu. Từ lời khai của A, DTV kết hợp với các tài liệu, chứng cứ khác của vụ án để xác định chính xác ai là người chủ mưu trong vụ an. - Tính phức tạp cao: Có thể khăng định, bất kì một hoạt động điều tra nào cũng đều có tính phức tạp. Tuy nhiên, với hoạt động điều tra HCBC thì tính phức tạp cao hơn các biện pháp điều tra khác bởi thực chất của hỏi cung là cuộc dau tranh về y chi va li tri gitta DTV va bi can.

Tính phức tap của hỏi cung thé hiện ở chỗ, trong quá trình hỏi cung thường xảy ra mâu thuẫn gay gắt giữa một bên là DTV mong muốn làm rõ sự thật của vụ án và một bên là bị can luôn luôn tìm cách cản trở quá trình làm rõ sự thật đó nhằm trốn tránh trách nhiệm hình sự. Những tình huéng mâu thuẫn thường xảy ra là: bị can từ chối khai báo, bị can khai báo gian dối, không thừa nhận hành vi gây án, cố ý thờ ơ trước những tài liệu, chứng cứ rất khách quan mà điều tra viên đưa ra, bịa đặt ra những tình tiết nhằm thanh minh cho hành vi phạm tội của mình, hoặc bị can không cố ý khai sai nhưng tự bị can cho là đúng. Trong thực tiễn điều tra hình sự, những tỉnh huống phức tạp này còn đa dạng hơn rất nhiều. Tính phức tạp của HCBC còn thể hiện ở chỗ chiến thuật HCBC chịu sự tác động bởi những đặc điểm tâm lý của DTV và bi can.

Dưới góc độ tâm lí tư pháp, HCBC là một hoạt động điều tra hình sự, do DTV tiến hành bằng cách tác động trực tiếp vào tâm lí bị can nhằm mục đích thu thập được lời khai trung thực, đúng đắn và đầy đủ về hành vi phạm tội của bị can và đồng bọn cũng như tin tức cần thiết khác nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án. Quá trình HCBC cũng chính là quá trình giao tiếp, ứng xử giữa DTV và bị can. Chỉ khi nào DTV thiết lập được sự tiếp xúc tâm lí thuận lợi giữa DTV và bi can thì khi đó cuộc hỏi cung mới có hiệu quả. - Tinh hiệu quả: Kết qua của HCBC là cơ sở quan trọng dé điều tra, khám phá, giải quyết vụ án hình sự đúng đắn, khách quan.

Thông qua hỏi cung bị can, DTV có thé thu thập được nhiều nhất các thông tin liên quan đến vụ án. Bị can có thé chính là chủ thể của tội phạm nên hơn ai hết, bị can là người nắm giữ khối lượng thông tin nhiều nhất về vụ án đó. Có trường hợp, bị can còn nắm giữ ca những thông tin về 8 các vụ án khác có liên quan. Tiến hành hỏi cung đạt kết qua tốt giúp các DTV thu thập được những thông tin quan trọng, khách quan về tội phạm và hành vi phạm tội của bị can cũng như của các đồng phạm khác phục vụ cho hoạt động điều tra, khám phá và giải quyết nhanh chóng vụ án đó.

Mặt khác, hoạt động hỏi cung còn có một vai trò rất quan trọng trong cảm hoá, giáo duc bị can, giúp họ từ nhận thức không đúng đắn về các van đề xã hội, con người,.