MỞ ĐẦU NỘI DUNG Chƣơng 1: Trung tâm Thông tin Khoa học Quân sự Bộ Quốc phòng với vấn đề xây dựng thƣ viện số Chƣơng 2: Thực trạng thƣ viện số tại Trung tâm Thông tin Khoa học Quân sự Bộ Quốc phòng Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thƣ viện số tại Trung tâm Thông tin Khoa học Quân sự Bộ Quốc phòng KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1: TRUNG TÂM THÔNG TIN KHOA HỌC QUÂN SỰ BỘ QUỐC PHÒNG VỚI VẤN ĐỀ THƢ VIỆN SỐ 1.1 Thƣ viện số - xu thế phát triển tất yếu trong hoạt động thông tin thƣ viện hiện nay 1.1 Khái niệm thƣ viện số và các khái niệm liên quan Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông hiện nay đã tạo ra những bước đột phá trong mô hình tổ chức, phát triển thư viện. Và cũng vì vậy mà trong các tài liệu về hoạt động thư viện chúng ta thấy một số thuật ngữ như “thư viện số”, “thư viện ảo”, “thư viện điện tử”, “thư viện không tường” xuất hiện thường xuyên, được mổ xẻ dưới nhiều góc độ khác nhau.1 Thư viện số “Thư viện số” là một khái niệm không còn mới nhưng điều đáng ngạc nhiên là cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về nó bất chấp việc có rất nhiều nghiên cứu liên quan đến vấn đề này. Việc không có định nghĩa thống nhất cũng có thể được giải thích bằng nhận xét cho rằng khái niệm thư viện số được hiểu khác nhau giữa những con người khác nhau, hay những vùng miền khác nhau. Chẳng hạn theo Liên hiệp Thư viện số Mỹ (American Digital Library Federation - DLF) thì “Thư viện số là các cơ quan, tổ chức có các nguồn lực, kể cả các nguồn nhân lực chuyên hóa, để lựa chọn, cấu trúc, cung cấp việc truy cập đến, diễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn, đảm bảo sự ổn định trong thời gian dài của sưu tập công trình số hóa mà chúng ở dạng s n sàng để sử dụng một cách kinh tế cho một hoặc một số cộng đồng nhất định” [41].
Còn theo định nghĩa của Witten và Bainbridge thì: “thư viện số là bộ sưu tập thông tin một cách có tổ chức, là tập hợp các đối tượng dữ liệu số mang tính tập trung, gồm có văn bản, video, âm thanh, cùng với những phương thức để truy cập, khai thác, chọn lọc, tổ chức và bảo trì bộ sưu tập này” [54]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai học giả người Nga là Sokolova và Liyabev cho rằng: “Thư viện số là một hệ thống phân tán có khả năng lưu trữ và tận dụng hiệu quả các loại tài liệu điện tử khác nhau, mà giúp người dùng có thể truy cập và được chuyển giao thông tin dễ dàng qua mạng máy tính” [52] Ngoài ra, thư viện số còn được hiểu là một tập hợp các dịch vụ để nắm giữ, biên mục, lưu trữ, tìm kiếm, bảo vệ và lấy thông tin hay “Thư viện số là một hệ thống thông tin trong đó tất cả các nguồn thông tin đều có s n dưới dạng có thể xử lý được bằng máy tính và trong đó tất cả các chức năng bổ sung, lưu trữ, bảo quản, tìm kiếm, truy cập và hiện hình đều sử dụng kỹ thuật số” [54] Một số định nghĩa khác: “Thư viện số” không chỉ tương đương với một bộ sưu tập số hóa bằng các công cụ quản lý thông tin. Nó cũng là một loạt các hoạt động, tập hợp các bộ sưu tập, dịch vụ, và những người hỗ trợ cho chu trình sáng tạo, phổ biến, sử dụng và bảo quản dữ liệu, thông tin và kiến thức. “Thư viện số là loại hình thư viện mà trong đó các bộ sưu tập được lưu giữ trên các phương tiện như bộ nhớ điện tử, đĩa quang, đĩa từ.
ở dạng điện tử số, chứ không phải dạng sách truyền thống” [51] Nói tóm lại, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về thư viện số xuất phát từ những khía cạnh khác nhau khi xem xét vấn đề. Trọng đó, luận văn nghiên cứu về thư viện số như là bộ sưu tập số có tổ chức, bao gồm có các cơ sở dữ liệu văn bản, video, âm thanh, hình ảnh cùng với những phương thức để truy cập, khai thác, chọn lọc, tổ chức và bảo trì.2 Các khái niệm liên quan Thƣ viện điện tử (Electronic Library:) hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau của các tổ chức, nhà nghiên cứu về Thư viện điện tử, trong đó có một số khái niệm tiêu biểu như sau: Thư viện điện tử là một tập hợp các nguồn thông tin số và các công cụ kỹ thuật tương ứng để hỗ trợ việc lưu trữ, tìm kiếm. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thư viện điện tử là một hệ thống thông tin trong đó các nguồn thông tin dều có s n dưới dạng có thể xử lý được bằng máy tính và trong đó tất cả các chức năng bổ sung, lưu trữ, bảo quản, tìm kiếm, truy cập và hiển thị đều sử dụng kỹ thuật số. Bên cạnh đó cũng có thể hiểu theo nghĩa tổng quát TVĐT là một loại hình thư viện đã tin học hóa toàn bộ hoặc một số dịch vụ thư viện, là nơi người sử dụng có thể tới để tra cứu, sử dụng các dịch vụ thường làm như với một thư viện truyền thống nhưng đã được tin học hóa, nguồn lực của TVĐT bao gồm cả tài liệu in giấy và tài liệu đã được số hóa.
Tuy các ý kiến chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng chúng ta có thể nhận dạng một số đặc điểm của TVĐT như sau: - TVĐT phải có vốn tài liệu điện tử (là những tư liệu được lưu trữ dưới dạng số sao cho có thể truy nhập được bằng các thiết bị xử lý dữ liệu). - Phải được tin học hoá và có một hệ quản trị thư viện tích hợp (gồm các phân hệ bổ sung, biên mục, quản trị xuất bản phẩm định k , kiểm soát lưu thông tư liệu, tổ chức mục lục truy nhập công cộng trực tuyến,.); phải nối mạng (LAN, WAN, INTERNET). - Phải cung cấp và tạo điều kiện cho người dùng sử dụng các dịch vụ điện tử (yêu cầu và gia hạn mượn qua mạng, tìm tin trong các cơ sở dữ liệu, truy nhập và khai thác các nguồn tin tại chỗ và với tới các nguồn tin ở nơi khác,. Nói tóm lại, thư viện điện tử phải sử dụng các phương tiện điện tử trong thu thập, lưu trữ, xử lý, tìm kiếm và phổ biến thông tin.
Thƣ viện ảo: Thuật ngữ “thư viện ảo” (virtual library) dùng theo nghĩa trừu tượng, là một dạng của thực tế ảo, được xây dựng trên cơ sở công nghệ ảo (đôi khi phối hợp với kỹ thuật âm thanh nổi và hình ảnh nổi để tạo ảo giác như thực), nhấn mạnh đến tính chất “phi không gian” của loại hình thư viện này về phương diện vốn tư liệu và dịch vụ. Bất cứ thư viện nào tạo điều kiện cho người đọc tiếp cận được những tư liệu nằm tại bất cứ nơi nào khác trên thế giới đều có thể được coi là “thư viện ảo”. Nói cách khác, thư viện ảo không phụ thuộc vào một địa điểm cố định và cho phép truy nhập thông tin từ xa thông qua mạng. Còn thư viện điện tử có một địa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điểm cụ thể, hữu hình, nơi bạn đọc hay người sử dụng có thể tới để nhận những sản phẩm và dịch vụ được cung cấp dưới dạng điện tử.
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng thư viện ảo nằm trong phạm trù thư viện điện tử, trong thư viện điện tử có thư viện ảo. Thậm chí còn có nhiều tác giả cho rằng các thuật ngữ thư viện điện tử, thư viện số và thư viện ảo chỉ là đồng nghĩa trong đó tiêu biểu là Gary Cleveland [41], Donald J. Water, Vũ Văn Sơn…Nhưng thực chất những thuật ngữ này có đồng nghĩa hay không thì vẫn còn nhiều bàn cãi. Trong phạm vi luận văn này tôi đồng ý với quan điểm thư viện số nằm trong phạm trù thư viện điện tử.
Tài liệu điện tử là tài liệu được tạo lập ở dạng thông điệp dữ liệu hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân hoặc được số hóa từ tài liệu trên các vật mang tin khác; là vật mang tin được tạo lập ở dạng mà thông tin trong đó được tạo ra, được gửi đi, được nhận và được lưu trữ bằng phương tiện hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện từ hoặc công nghệ tương tự hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân hoặc là vật mang tin mà thông tin trong đó được tạo lập bằng việc biến đổi các loại hình thông tin trên các vật mang tin khác sang thông tin dùng tín hiệu số. Tài liệu số là các thông tin được mã hoá và lưu trữ trên vật mang tin để người dùng tin có thể truy cập được qua các thiết bị điện tử. Bao gồm: dữ liệu trực tuyến và dữ liệu điện tử ở trên vật mang tin vật lý. Tài liệu số cũng có thể được định nghĩa là vật mang tin mà thông tin trong đó được tạo lập bằng phương pháp dùng tín hiệu số hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Tài liệu số có các đặc trưng sau: - Ưu điểm: có mật độ thông tin cao, khả năng truy cập đa chiều không giới hạn, cho phép nhiều người truy cập trong cùng một thời điểm, cho phép lưu giữ thông tin ở nhiều dạng, được cập nhật thường xuyên. - Nhược điểm: Tính ổn định không cao, chất lượng dữ liệu không đồng nhất, dễ bị vi phạm bản quyền, bị sao chép sửa đổi thậm chí bị phá hoại. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra còn có quan điểm cho rằng “Tài liệu điện tử” bao hàm “Tài liệu số”, có nghĩa là một tài liệu được xác định là “Tài liệu số” thì tài liệu đó là “Tài liệu điện tử”. Nhưng ngược lại một tài liệu được xác định là “Tài liệu điện tử” thì chưa chắc tài liệu đó là “Tài liệu số”.
EBook là từ viết tắt của electronic book (sách điện tử). Giống như e-mail (thư điện tử) ebook chỉ có thể dùng các công cụ máy tính như máy vi tính, máy tính bảng, điện thoại thông minh (smart phone) máy trợ giúp kỹ thuật số cá nhân (palm, pocket pc…) để đọc.