CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp 1.1 Khái niệm về văn hóa Văn hóa là một tổng thế phức hợp về những giá trị vật chất và tinh thần do con người kiến tạo nên, nó gắn liền với sự ra đời của nhân loại. Qua quá trình phát triển chung phạm trù văn hóa trở nên rất đa dạng, bao hàm mọi mặt của đời sống, xã hội, kinh tế, chính trị và mang tính đặc thù riêng của mỗi dân tộc. Tùy theo từng hoàn cảnh, điều kiện và cách nhìn nhận của từng xã hội, tầng lớp, cá nhân về nội hàm văn hóa khác nhau thì đối tượng, tính chất và hình thức biểu hiện cũng khác nhau. Nếu nhìn nhận văn hóa theo quan điểm của Unesco thì họ định nghĩa: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin (UNESCO, 2002).
Theo Trần Ngọc Thêm định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” (Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, 2004). Nếu nhìn nhận văn hóa dưới góc độ của một người làm kinh doanh thì: “Văn hóa là một tập hợp các cách cư xử được chấp nhận hoặc yêu cầu trong một nghề, được củng cố, cải tiến, bổ xung bởi các thành viên của một tổ chức giúp duy trì quan hệ khách hàng và phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh”. Nếu nhìn nhận văn hóa bằng lăng kính đại diện cho một dân tộc thì Hồ Chí Minh định nghĩa: “ Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn, ở và các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” (Hồ Chí Minh toàn tập, 1995).
Nói tóm lại, Văn hóa là sản phẩm của loài người, được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội, tạo nên sự phát triển liên tục của lịch sử nhân loại và lịch sử của mỗi dân tộc. Văn hóa duy trì và phát triển bản sắc dân tộc, văn hóa là chiếc cầu nối hữu nghị gắn bó nhiều dân tộc, nhiều thế hệ. Văn hóa là kiến thức có được mà con người dùng để giải thích những gì đã trải qua và tạo ra hành vi xã hội, thông qua văn hóa mà xây dựng giá trị, thái độ định hướng cho hành vi của con người. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội.
Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra.2 Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Trong thời kỳ đầu của nhân loại khi chưa có hoạt động trao đổi hàng hóa thì con người chủ yếu sinh sống dựa trên hoạt động tự cung tự cấp. Theo quá trình phát triển chung thì hoạt động tự cung tự cấp dần được thay bằng việc trao đổi hàng hóa tự có, cao hơn nữa là hoạt động giao thương mua bán các sản phẩm đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Tùy theo từng giai đoạn thì yếu tố văn hóa thể hiện khác nhau, càng ngày yếu tố văn hóa càng thể hiện rõ nét. Dần dà, văn hoá doanh nghiệp là một yêu cầu tất yếu của sự phát triển thương hiệu vì hình ảnh văn hóa doanh nghiệp sẽ góp phần quảng bá thương hiệu của doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp chính là tài sản vô hình của mỗi doanh nghiệp.Yếu tố văn hoá luôn hình thành song song với quá trình phát triển của doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp là văn hoá của một tổ chức vì vậy nó không đơn thuần là văn hoá giao tiếp hay văn hoá kinh doanh, nó cũng không phải là những khẩu hiệu của ban lãnh đạo được treo trước cổng hay trong phòng họp.
Mà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 nó bao gồm sự tổng hợp của các yếu tố trên. Nó là giá trị, niềm tin, chuẩn mực được thể hiện trong thực tế và trong các hành vi mỗi thành viên doanh nghiệp. Có rất nhiều định nghĩa xung quanh khái niệm này. Mỗi nền văn hóa khác nhau có các định nghĩa khác nhau.
Mỗi doanh nghiệp lại có một cách nhìn khác nhau về văn hóa doanh nghiệp. Hiện có trên 300 định nghĩa khác nhau về văn hoá doanh nghiệp. Có một vài cách định nghĩa văn hoá doanh nghiệp như sau: “Phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức, phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực”. “Văn hóa thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài”, theo Kotter, J.
“Văn hóa doanh nghiệp là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tương đối ổn định trong doanh nghiệp”, theo Williams et al. (1993) Còn nếu nói nôm na: Nếu doanh nghiệp là máy tính thì văn hóa doanh nghiệp là hệ điều hành. Nói một cách hình tượng thì: Văn hóa là cái còn thiếu khi ta có tất cả, là cái còn lại khi tất cả đã mất. Tuy nhiên, mọi định nghĩa đều có nét chung coi văn hoá doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được xây dựng trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp; tạo nên sự khác biệt giữa các doanh nghiệp, xác lập nên một hệ thống các giá trị được mọi người làm trong doanh nghiệp chia sẽ, chấp nhận, đề cao và ứng xử theo các giá trị đó và được coi là truyền thống riêng của mỗi doanh nghiệp.
Trong phạm vi bài luận văn, tác giả xem xét văn hóa doanh nghiệp của VNA dưới góc độ tổng thể các giá trị hữu hình và vô hình, ở cả ba mức độ theo quan điểm của Edgar H.Schein thông qua quá trình hình thành và phát triển, tác động của nó tới nhận thức, hành vi của các thành viên trong doanh nghiệp. Qua đó làm cơ sở cho việc đánh giá và đưa ra các đề xuất, giải pháp giúp củng cố, bổ xung và hoàn thiện văn hóa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 doanh nghiệp của VNA, góp phần vào việc tăng cường tiềm lực, quy tụ được sức sáng tạo của cán bộ công nhân viên, khích lệ sự sáng tạo của họ cho sự phát triển chung của VNA. Sự hình thành văn hóa doanh nghiệp 1.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành văn hóa doanh nghiệp Quá trình hình thành văn hóa doanh nghiệp là một quá trình lâu dài và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó ba yếu tố có ảnh hưởng quyết định đó là: 1.1 Văn hóa dân tộc Mỗi con người là một tế bào của xã hội, doanh nghiệp là tập thể của các tế bào thành viên của doanh nghiệp. Mỗi thành viên mang đặc điểm của xã hội đó, khi tập hợp thành một nhóm hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận chung của một doanh nghiệp thì những cá nhân này sẽ mang theo những nhân cách đó.
Tập hợp các đặc riêng có đó tạo nên đặc trưng của doanh nghiệp và ngược lại nó là phản chiếu của văn hóa dân tộc lên văn hóa doanh nghiệp, hay đơn giản văn hóa doanh nghiệp là một sự vật nhỏ nằm trong hệ quy chiếu lớn của văn hóa dân tộc. Tổng hợp những nét nhân cách này làm nên một phần nhân cách của doanh nghiệp, đó là các giá trị văn hóa dân tộc không thể phủ nhận.2 Người lãnh đạo Người lãnh đạo không chỉ là người quyết định cơ cấu tổ chức và công nghệ của doanh nghiệp mà còn là người sáng tạo ra các biểu tượng, các ý thức hệ, ngôn ngữ, niềm tin, nghi lễ và huyền thoại… của doanh nghiệp. Qua quá trình xây dựng và quản lý doanh nghiệp, hệ tư tưởng và tính cách của lãnh đạo sẽ được phản chiếu lên văn hóa doanh nghiệp. Đề hình thành nên hệ thống giá trị, niềm tin và đặc biệt là quan niệm chung trong toàn doanh nghiệp đòi hỏi một quá trình lâu dài, thông qua nhiều hình thức khác nhau, cụ thể có thể liệt kê ra một số cách sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Tăng cường tiếp xúc giữa lãnh đạo và nhân viên.
Sử dụng truyện kể, huyền thoại, truyền thuyết… Các lễ hội, kỷ niệm, buổi gặp mặt, biểu tượng, phù hiệu… Tuy nhiên, khi lãnh đạo thay đổi thì văn hóa của doanh nghiệp cũng sẽ biến đổi, có chăng sự thay đổi này ít hay nhiều tùy thuộc vào quan niệm của nhà lãnh đạo mới với quan niệm về văn hóa đang tồn tại của doanh nghiệp.3 Những giá trị tích lũy Ngoài hai loại văn hóa trên thì trong quá trình hình thành và phát triển của doanh nghiệp tạo ra một loại văn hóa riêng có của mình, văn hóa đó do tập thể nhân viên sáng tạo nên. Chúng hình thành hoặc vô thức hoặc có ý thức và ảnh hưởng của chúng đến hoạt động của doanh nghiệp có thể tích cực mà cũng có thể là tiêu cực. Hình thức của những giá trị học hỏi được thường rất phong phú, phổ biến là: Những kinh nghiệm tập thể của doanh nghiệp. Những giá trị được học hỏi từ các doanh nghiệp khác.
Những giá trị văn hóa được tiếp nhận trong quá trình giao lưu với nền văn hóa khác. Những giá trị do một hay nhiều thành viên mới mang lại. Những xu hướng hoặc trào lưu xã hội. Khó có thể liệt kê hết được nhưng chỉ biết rằng những kinh nghiệm này rất ít có sự góp mặt của lãnh đạo mà phần lớn chúng do tập thể nhân viên tạo ra.