CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TƯ VẤN GIÁM SÁT 1. Khái niệm chung về tư vấn và tư vấn giám sát 1.1 Tư vấn Tư vấn được quan niệm là hoạt động xử lý các câu hỏi, là việc vận dụng các kiến thức, kinh nhgiệm để đưa ra lời khuyên, giải pháp, hướng dẫn cách giải quyết các vấn đề cụ thể mà người hỏi đang gặp phải. [10] Tư vấn là sản phẩm của sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Sự cần thiết của hoạt động tư vấn xuất phát từ một thực tế khách quan, xét ví dụ trong lĩnh vực xây dựng, là người có vốn (chủ công trình/ chủ đầu tư) cần đầu tư xây dựng công trình rất ít khi có đủ kiến thức, năng lực để thực hiện hoặc kiểm tra và giám sát các hoạt động cần thiết để tạo nên công trình như mong muốn.
Thậm chí, chủ đầu tư đôi khi không định hình được một cách chính xác, cụ thể công trình muốn xây dựng vừa thỏa mãn nhu cầu sử dụng, vừa hợp với khả năng tài chính trong khoảng thời gian cho phép. Vì những lý do trên chủ đầu tư cần những chuyên gia có kinh nghiệm trong những lĩnh vực tương ứng giúp đỡ. Hoạt động “giúp đỡ” đó được gọi là hoạt động tư vấn. [8] Một cách tổng quát, tư vấn là một dịch vụ trí tuệ, một hoạt động "chất xám” cung ứng cho khách hàng những lời khuyên đúng đắn về chiến lược, sách lược, biện pháp hành động, và giúp đỡ, hướng dẫn khách hàng thực hiện những lời khuyên đó; kể cả tiến hành những nghiên cứu soạn thảo dự án và giám sát quá trình thực thi dự án đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.
Vì là một dạng dịch vụ, nên hoạt động tư vấn, dù tiến hành bởi một cá nhân hoặc một tổ chức, nói chung đều thông qua hợp đồng giữa người sử dụng dịch vụ và người cung ứng dịch vụ. Tư vấn là cung ứng lời khuyên đúng đắn và thích hợp chứ không phải lời khuyên chung chung. Một lời khuyên đúng đắn có thể thích hợp với một bối cảnh, một tình huống, một thời gian nhất định, nhưng lại không thích hợp cho một thực thể khác, vào hoàn cảnh và thời gian khác. Tư vấn không chỉ đơn thuần là đưa ra lời khuyên, mà còn phải chỉ vẽ, hướng dẫn thực hiện lời khuyên đưa ra sao cho có thể đạt hiệu quả cao nhất.
4 Tư vấn cũng giúp đỡ kỹ thuật, tổ chức việc điều tra, khảo sát, nghiên cứu soạn thảo các văn kiện, dự án, qui hoạch, thiết kế và quản lý các dự án xây dựng cho khách hàng. Trong xã hội ngày nay, có nhiều loại hình tư vấn, từ tư vấn về sức khoẻ (các bác sĩ), tư vấn về luật pháp (các luật sư), tư vấn về hôn nhân, gia đình đến tư vấn về mọi lĩnh vực kinh doanh, dịch vụ cho các cá nhân, công ty, xí nghiệp ., và cả tư vấn về chủ trương, chính sách, chiến lược tình thế cho chính phủ. Sau đây là một số loại hình tư vấn chính về kinh doanh, dịch vụ: Tư vấn quản lý Tư vấn thị trường Tư vấn đầu tư Tư vấn xây dựng Tư vấn bất động sản Tư vấn tài chính Tư vấn luật pháp, v.2 Tư vấn xây dựng Tư vấn xây dựng là một loại hình tư vấn đa dạng trong công nghiệp xây dựng, kiến trúc, qui hoạch đô thị và nông thôn. có quan hệ chặt chẽ với tư vấn đầu tư, thực hiện phần việc tư vấn tiếp nối cho dự án sau tư vấn đầu tư.
Tư vấn xây dựng giúp cho khách hàng - chủ dự án - tổ chức việc khảo sát, thiết kế (hoặc chủ trì đấu thầu khảo sát, thiết kế) và tổ chức đấu thầu mua sắm thiết bị đầu tư, đấu thầu xây lắp công trình, giám sát thi công, nghiệm thu công trình hoàn thành. Tư vấn xây dựng mang đến cho khách hàng những sản phẩm cụ thể; hoạt động tư vấn xây dựng dù dưới hình thức nào cũng phải thực hiện một hợp đồng kinh tế giữa khách hàng và nhà tư vấn. Nhà tư vấn có thể là một cá nhân hay là một tổ chức. Tư vấn xây dựng dù là cá nhân hay tổ chức tư vấn đều được hoạt động độc lập trên cơ sở pháp luật và bằng tài năng và trí tuệ của mình để mang đến cho khách hàng những sản phẩm xây dựng có chất lượng và hiệu quả trong từng lĩnh vực khác nhau.
Để đáp ứng yêu cầu tiến trình đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, lực lượng tư vấn xây dựng Việt Nam nhận định không thể hoạt động riêng lẽ, 5 manh mún mà cần phải phối hợp trong hoạt động trao đổi nghề nghiệp, thông tin kinh tế khoa học kỹ thuật. Được sự ủng hộ của các bộ ngành và sự chỉ đạo của Bộ Xây dựng, ngày 13/12/1995 Hiệp hội tư vấn xây dựng Việt Nam (Vietnam engineering consultant association – VECAS) chính thức được thành lập. Hiệp hội tư vấn xây dựng Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực tư vấn xây dựng nhằm mục đích phát triển nghề nghiệp vì lợi ích của sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước trên cơ sở sử dụng tốt tiềm năng của mỗi đơn vị thành viên; cùng phân công hợp tác, bảo vệ quyền lợi chính đáng của hội viên, hỗ trợ nhau trong hoạt động và nâng cao uy tín nghề nghiệp. Hiệp hội tư vấn xây dựng Việt Nam cũng là thành viên của “Hiệp hội quốc tế các kỹ sư tư vấn” (Fédération Internationale des Ingénieurs Conseils – viết tắt theo tiếng Pháp là FIDIC).
Sự ra đời của FIDIC là kết quả của sự hợp tác chặt chẽ của các kỹ sư quốc tế trong lĩnh vực tư vấn; FIDIC đã tập hợp được rất nhiều các hiệp hội tư vấn thành viên ở hơn 60 quốc gia, vùng lãnh thổ trên toàn thế giới. FIDIC đã phát hành rất nhiều tài liệu quan trọng trong tất cả các lĩnh vực, đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng. FIDIC soạn thảo các quá trình về đấu thầu, các hợp đồng kinh tế, các hướng dẫn áp dụng tiêu chuẩn … Đặc biệt là các mẫu hợp đồng FIDIC được soạn thảo cho lĩnh vực xây dựng và áp dụng cho từng loại dự án khác nhau. Các mẫu chính yếu có sự khác nhau bởi màu sắc mà trang bìa của chúng thể hiện như: Dự án có chi phí thấp hoặc nhanh chóng, tiếp cận dễ dàng: cuốn màu xanh lá (green book); Dự án do chủ đầu tư thiết kế, nhà thầu thi công: cuốn màu đỏ (red book); Dự án do nhà thầu thiết kế và thi công: cuốn màu vàng (yellow book); Dự án chìa khóa trao tay/ EPC: cuốn màu vàng (gold book); Dự án thiết kế, thi công và vận hành: cuốn màu bạc (silver book).3 Tư vấn giám sát thi công xây dựng công trình Tư vấn giám sát thi công xây dựng công trình là chỉ các công tác kiểm tra, đôn đốc, chỉ đạo và đánh giá công việc những người tham gia công trình.
Nó lấy hoạt động của hạng mục công trình xây dựng làm đối tượng; lấy pháp luật, quy định, chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật có liên quan, văn bản hợp đồng công trình làm chỗ dựa, lấy quy phạm thực hiện công việc, lấy nâng cao hiệu quả xây dựng làm mục đích. 6 Tư vấn giám sát thi công xây dựng công trình là sản phẩm của sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Khi có vốn tiến hành đầu tư một hạng mục mới, cần phải mời những chuyên gia có kinh nghiệm tiến hành nghiên cứu tính khả thi, xác định sách lược đầu tư; Sau khi xác định hạng mục, lại phải có những nhà chuyên môn tổ chức đấu thầu, làm công tác quản lý công trình và quản lý hợp đồng. Cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế thị trường, công việc giám sát thi công xây dựng công trình được bổ sung và hoàn thiện thêm một bước, dần dần trở thành một bộ phận cấu thành của trình tự xây dựng và thông lệ quốc tế thực thi xây dựng.
Giám sát xây dựng có ý nghĩa tư vấn và thực thi đối với công trình xây dựng, nó bao gồm những nội dung điều tra nghiên cứu, đánh giá tính khả thi, tổ chức thiết kế, chỉ đạo thi công, giám sát nghiệm thu đối với công trình xây dựng. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công cuộc cải cách mở cửa, ngày càng nhiều các công trình có các tổ chức nước ngoài tham gia đầu tư, góp vốn, vay vốn đã tạo thành một bộ phận quan trọng trong xây dựng công trình ở nước ta. Việc xây dựng những hạng mục công trình này được người đầu tư hoặc phía cho vay, đòi hỏi thực hiện chế độ giám sát xây dựng về cơ bản theo thông lệ quốc tế đối với hạng mục công trình xây dựng. Vì trước năm 1990 ở nước ta chưa có chế độ giám sát xây dựng và chưa có đội ngũ giám sát tương ứng, do vậy phải sử dụng người nước ngoài giám sát với chi phí rất cao.
Mặt khác, đội ngũ xây dựng của nước ta khi bước vào thông lệ quốc tế, thiếu kiến thức giám sát và kinh nghiệm chịu giám sát, nên làm tổn hại tới thu nhập kinh tế và uy tín của tổ chức tư vấn xây dựng. Hiện nay, nhiều dự án có vốn đầu tư lớn như các dự án có vốn đầu tư trực tiếp của nước ngoài, vốn viện trợ không hoàn lại, vốn vay ưu đãi của nước ngoài hoặc của Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng phát triển Châu Á. hầu như tất cả các dự án loại này đều do Công ty tư vấn nước ngoài đảm nhận công tác thiết kế, giám sát. Các công ty tư vấn Việt Nam nếu có tham gia thì cũng chỉ đóng vai trò trợ giúp, hợp tác.
Điều này chứng tỏ ngoài yếu tố muốn được trực tiếp thu hồi ngay vốn do mình bỏ ra ngay từ khi dự án chưa vận hành các nhà đầu tư nước ngoài còn tỏ ra chưa thật tin tưởng vào khả năng tư vấn của các chuyên gia Việt Nam đặc biệt trong lĩnh vực thiết kế công nghệ và lựa chọn thiết bị. Có thể thấy rằng, thực hiện mở rộng chế độ giám sát xây dựng, tổ chức xây 7 dựng công trình theo thông lệ quốc tế là một trong những mốc thay đổi môi trường đầu tư, có lợi cho việc thu hút mạnh đầu tư nước ngoài, đẩy mạnh một bước công cuộc cải cách mở cửa của nước ta.2 Dịch vụ tư vấn xây dựng trong nền kinh tế thị trường tại Việt Nam Việt Nam bắt đầu công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986 chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang nền kinh tế thị trường.