CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Tổng quan về đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Theo Khoản 1 Điều 9 Luật Viên chức năm 2010 quy định, đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. Đặc trưng cơ bản nhất của các đơn vị sự nghiệp công lập là được đáp ứng chi phí trong quá trình hoạt động và thực hiện những nhiệm vụ chính trị được giao bằng nguồn kinh phí từ Ngân sách Nhà nước theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp để thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao.
Tuy nhiên việc quản lý chi tiêu của đơn vị sự nghiệp công lập phải tuân thủ các quy định theo đúng luật pháp, đúng mục đích, trong phạm vi dự toán đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt của từng nguồn kinh phí, từng nội dung chi tiêu theo quy định, tiêu chuẩn và định mức của Nhà nước. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Các đơn vị sự nghiệp được chia làm hai loại: đơn vị sự nghiệp không có thu và đơn vị sự nghiệp có thu. + Đơn vị sự nghiệp không có thu là đơn vị mà Nhà nước đảm bảo hoàn toàn nhu cầu tài chính cho các đơn vị này hoạt động để cung cấp dịch vụ cho xã hội tiêu dùng. Những đơn vị này thường cung cấp những dịch vụ thiết yếu cho xã hội, phạm vi tiêu dùng rộng rãi và chỉ có Nhà nước mới có thể thực hiện được một cách hiệu quả, chẳng hạn như các hoạt động về văn hoá tuyên truyền, giáo dục tiểu học, y tế cho người nghèo.; + Đơn vị sự nghiệp có thu là đơn vị mà nhu cầu tài chính đảm bảo cho hoạt động một phần do Nhà nước cung cấp, phần còn lại được phép thu dưới dạng phí và lệ phí và các khoản đóng góp của người tiêu dùng để không ngừng nâng cao chất lượng và mở rộng quy mô hoạt động để bù đắp một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị.
Những hoạt động này thường là những hoạt động 8 cung cấp các dịch vụ có tác động trực tiếp đến quá trình sản xuất và đời sống mà người tiêu dùng có thể thấy ngay hiệu quả sử dụng dịch vụ mang lại, nếu không có thì sẽ không đạt được lợi ích mong muốn. Theo khoản 1, 2, 3, 4 Điều 9 Nghị định số 60/2021/NĐ-CP ngày 21/06/2021 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập thì đơn vị sự nghiệp công lập được phân loại để thực hiện quyền tự chủ về tài chính như sau: - Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như sau: + Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư là đơn vị cung cấp các dịch vụ sự nghiệp công không sử dụng ngân sách nhà nước. + Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên, ngân sách Nhà nước không phải cấp kinh phí đảm bảo hoạt động thường xuyên của đơn vị + Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên, phần còn lại được ngân sách Nhà nước cấp + Đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên gồm: đơn vị sự nghiệp công có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo phương án quy định tại Điều 10 Nghị định 60/2021/NĐ-CP dưới 10%; đơn vị sự nghiệp công không có nguồn thu sự nghiệp. Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động cụ thể, đơn vị sự nghiệp có thu bao gồm: Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Giáo dục đào tạo; Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Y tế, đảm bảo xã hội; Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Văn hoá thông tin; Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Thể dục thể thao; Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong Nông lâm ngư nghiệp, Thuỷ lợi; Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế khác.
Riêng trong lĩnh vực GD&ĐT, các đơn vị sự nghiệp công lập lại có các loại hình như sau: Các cơ sở giáo dục mầm non; Các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông; 9 Các trung tâm kỹ thuật tổng họp hướng nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục từ xa, các trung tâm đào tạo khác; Các trường trung học chuyên nghiệp, trường dạy nghề; Các trường Đại học, Cao đẳng, Học viện. Đặc điểm hoạt động và bộ máy quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập 1.1 Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập Các đơn vị sự nghiệp công lập gồm nhiều hoạt động trong nhiều lĩnh vực với các chức năng và nhiệm vụ khác nhau. Tuy nhiên, các đơn vị sự nghiệp công lập có các đặc điểm chung là: - Về mục đích hoạt động: không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng - Về sản phẩm dịch vụ: chủ yếu là những sản phẩm dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức, xã hội. Đây là những sản phẩm mạng lại lợi ích chung có tính bền vững, lâu dài cho xã hội.
- Về hoạt động: luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước, thực thi các chính sách xã hội của Nhà nước. Ngoài các hoạt động sự nghiệp, một số các đơn vị sự nghiệp công lập còn có các hoạt động sản xuất kinh doanh (SXKD), cung ứng dịch vụ. Hoạt động SXKD, cung ứng dịch vụ là hoạt động mở thêm của các đơn vị trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được Nhà nước giao. Tại các đơn vị sự nghiệp công lập được phép tổ chức hoạt động SXKD, cung ứng dịch vụ trên cơ sở lấy thu bù chi và có tích lũy nhằm tăng thu nhập cho người lao động và đáp ứng nhu cầu của xã hội.
Ví dụ: tại Trường Cao đẳng nghề Việt Nam – Hàn Quốc thành phố Hà Nội, ngoài các hoạt động sự nghiệp, sử dụng nguồn NSNN, Nhà trường còn có các hoạt động SXKD và cung ứng dịch vụ như: đào tạo bồi dưỡng nâng cao tay nghề XKLĐ, gia công sản phẩm cho Doanh nghiệp,. Đặc điểm bộ máy quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập Tổ chức bộ máy quản lý của các đơn vị sự nghiệp công lập được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy phê duyệt và quyết định sao cho phù hợp với loại hình, chức năng, nhiệm vụ được giao của từng đơn vị sự nghiệp công lập. Các đơn vị sự 10 nghiệp công lập được hoạt động theo cơ chế thủ trưởng, nghĩa là luôn có một người đứng đầu mỗi đơn vị. Người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập được pháp luật trao rất nhiều nhiệm vụ, quyền hạn quan trọng, quyết định về tài chính, nhân sự, điều hành hoạt động thường xuyên của đơn vị.
Hiện nay, thực hiện chủ trương đẩy mạnh tự chủ trong tổ chức và hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập, người đứng đầu càng giữ vai trò chi phối hoạt động của đơn vị. Tùy thuộc vào loại hình, phân cấp và chức năng nhiệm vụ được giao mà các đơn vị sự nghiệp công lập có cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý khác nhau. Một số kiểu cơ cấu bộ máy quản lý tại các đơn vị sự nghiệp công lập: - Cơ cấu theo trực tuyến: Cơ cấu theo thực tuyến là một mô hình tổ chức quản lý, trong đó nhà quản trị ra quyết định và giám sát trực tiếp đối với cấp dưới và ngược lại, mỗi người cấp dưới chỉ nhận sự điều hành và chịu trách nhiệm trước một người lãnh đạo trực tiếp cấp trên. - Cơ cấu theo chức năng: Cơ cấu theo chức năng là loại hình cơ cấu tổ chức trong đó từng chức năng quản lý được tách riêng do một bộ phân một cơ quan đảm nhận.
Cơ cấu này có đặc điểm là những nhân viên chức năng phải là người am hiểu chuyên môn và thành thạo nghiệp vụ trong phạm vi quản lý của mình. - Cơ cấu theo trực tuyến - chức năng: Cơ cấu này là sự kết hợp của cơ cấu theo trực tuyến và cơ cấu theo chức năng. Theo đó, mối quan hệ giữa cấp dưới và cấp trên là một đường thẳng còn các bộ phận chức năng chỉ làm nhiệm vụ chuẩn bị những lời chỉ dẫn, những lời khuyên và kiểm tra sự hoạt động của các bộ phận trực tuyến. - Cơ cấu trực tuyến - tham mưu: Cơ cấu này có đặc điểm là người lãnh đạo ra mệnh lệnh và chịu trách nhiệm hoàn toàn về quyết định của mình, khi gặp các vấn đề phức tạp người lãnh đạo phải tham khảo ý kiến của các chuyên gia ở bộ phận tham mưu giúp việc.
Đặc điểm cơ chế quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập Tài chính đơn vị hành chính sự nghiệp là các hoạt động thu chi xuyên suốt quá trình lập, chấp hành dự toán và quyết toán thu chi của các đơn vị sự nghiệp 11 công lập Tùy theo quy mô, lĩnh vực hoạt động, chức năng nhiệm vụ mà các đơn vị sự nghiệp công lập có các nội dung chi và nhiệm vụ chi tương ứng. Nội dung thu, nhiệm vụ chi của đơn vị sự nghiệp công lập Nội dung thu: Nguồn thu của các đơn vị sự nghiệp gồm các nguồn sau đây: Nguồn kinh phí NSNN cấp để thực hiện nhiệm vụ của đơn vị bao gồm nhiệm vụ thường xuyên và nhiệm vụ đột xuất, kể cả nguồn viện trợ của nước ngoài. Đây là nguồn thu mang tính truyền thống và có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn tài chính cho hoạt động của các đơn vị sự nghiệp. Thu từ phí, lệ phí thuộc NSNN do đơn vị thu để lại theo quy định; Các khoản thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh: Các đơn vị sự nghiệp được tận dụng cơ sở vật chất, nguồn nhân lực sẵn có để thực hiện cung cấp hàng hóa, dịch cụ theo quy định của pháp luật.
Các khoản thu từ nhận viện trợ, biếu tặng, các khoản thu khác không phải nộp ngân sách theo chế độ.