CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1.1 Khái niệm, đặc điểm hoạt động và quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập 1.1 Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp công lập * Khái niệm Theo khoản 1 điều 9 của Luật viên chức “đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước”. Như vậy, đơn vị sư nghiệp công lập được thành lập với mục tiêu đáp ứng và hỗ trợ hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước. Do vậy các đơn vị này thường có nguồn thu từ ngân sách nhà nước. Điều này khiến cho hoạt động quản lý tài chính nói chung và công tác tổ chức kế toán nói riêng phải được tuân thủ theo các quy định và chuẩn mực của Nhà nước.
* Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Tùy thuộc quan điểm, cách tiếp cận hoặc do các yêu cầu quản lý nhà nước mà các đơn vị sự nghiệp công lập được phân chia theo các tiêu thức khác nhau. Theo tính chất công cộng hay cá nhân của dịch vụ cung cấp thì đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm đơn vị sự nghiệp cung cấp dịch vụ công cộng thuần túy và đơn vị sự nghiệp cung cấp các dịch vụ công cộng có tính chất cá nhân. Theo chủ thể quản lý thì đơn vị sự nghiệp công lập được phân thành: - Đơn vị sự nghiệp công lập do trung ương quản lý, bao gồm: Đài truyền hình Việt Nam, các bệnh viện, trường trung học do trung ương quản lý… - Đơn vị sự nghiệp công lập do địa phương quản lý, bao gồm: Đài truyền hình tỉnh, thành phố, các bệnh viện, trường học do địa phương quản lý… Theo quan điểm về thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập tại Nghị định 16/2015/CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ, các đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm: 13 - Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động) là các đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp luôn ổn định nên đảm bảo được toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, NSNN không phải cấp kinh phí cho hoạt động thường xuyên của đơn vị. - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp (gọi tắt là đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động) là các đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp nhưng chưa tự trang trải toàn bộ các chi phí hoạt động thường xuyên, NSNN phải cấp một phần kinh phí hoạt động thường xuyên của đơn vị.
- Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do NSNN đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do NSNN đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động). Theo lĩnh vực hoạt động thì đơn vị sự nghiệp công lập được chia thành: - Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, dạy nghề bao gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, trường trung học chuyên nghiệp, trường cao đẳng, đại học, học viện … - Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực văn hóa thông tin nghệ thuật bao gồm các đoàn nghệ thuật, nhà văn hóa thông tin, bảo tang, trung tâm thông tin triển lãm, thư viện công cộng, đài phát thanh truyền hình … - Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao bao gồm: Trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao … - Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực y tế bao gồm các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các bộ, ngành, địa phương; cơ sở khám chữa bệnh thuộc các viện nghiên cứu, các trường đào tạo y dược; các cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng, các trung tâm truyền thông giáo dục sức khỏe … 14 - Đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong lĩnh vực kinh tế và lĩnh vực khác bao gồm các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị nông thôn, các trạm kiến nông … 1.2 Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập Đặc điểm hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập rất đa dạng, bắt nguồn từ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Tuy các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động ở các lĩnh vực khác nhau như đều mang những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, mục đích hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập là không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường.
Nhờ đó sẽ hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế - xã hội hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực, thuc đẩy hoạt động kinh tế - xã hội phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa, tinh thần của nhân dân. Thứ hai, sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp công lập là sản phẩm mang lại lợi ích chung có tính bền vững, lâu dài cho xã hội. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp công lập tạo ra chủ yếu là những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức, xã hội… Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng. Thứ ba, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập luôn gắn liền với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước.
Tóm lại, đặc điểm, lĩnh vực hoạt động và mục đích hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập được xem là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức công tác kế toán trong đơn vị sự nghiệp công lập.3 Quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập Quản lý tài chính là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong các đơn vị sự nghiệp công lập, bao gồm lên kế hoạch sử dụng các nguồn vốn, đảm bảo thực hiện các dự án sản xuất kinh doanh và theo dõi tình hình thu chi, tình hình quyết toán ngân sách để từ đó thực hiện báo cáo cho các cấp lãnh đạo … do đó, việc quản lý tài chính có hiệu quả hay không là nguyên nhân dẫn đến sự thành công hay thất bại của các đơn vị, tổ chức không kể đó là đơn vị lớn hay nhỏ. Chính vì vậy, công tác quản lý tài chính sẽ chi phối và tác động rất lớn đến tổ chức công tác kế toán trong các đơn vị sự nghiệp công lập.1 Cơ chế quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập Cơ chế quản lý tài chính có vai trò quyết định đến việc hình thành, tạo lập và sử dụng nguồn tài chính, nhằm đáp ứng yêu cầu hoạt động của đơn vị. Bên cạnh đó, việc tổ chức công tác kế toán của các đơn vị sự nghiệp công lập phải đảm bảo tuân thủ cơ chế tài chính do Nhà nước quy định. Hiện nay, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập được tuân thủ theo quy định của Nghị định 16/2015/NĐ-CP ban hành ngày 14/02/2015 về việc “quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập”.
Theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP thì đơn vị sự nghiệp công lập được tự chủ trong việc thực hiện nhiệm vụ, tự chủ về tổ chức bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ chất lượng cao cho xã hội; tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu thập cho người lao động. Nhà nước thực hiện chủ trương xã hội hóa trong việc cung cấp dịch vụ cho xã hội, huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ NSNN. Đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm phải tuân thủ theo nguyên tắc: - Hoàn thành nhiệm vụ được giao. - Thực hiện công khai, dân chủ theo quy định của pháp luật.
16 - Thực hiện quyền tự chủ phải gắn với chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp và trước pháp luật về những quyết định của mình; đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. - Bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật. Theo quy định của pháp luật hiện hành, các đơn vị sự nghiệp công lập được tự chủ trên các mặt sau: 1.2 Nguồn tài chính đầu tư cho các đơn vị sự nghiệp công lập Muốn duy trì được hoạt động bình thường và phát triển, các đơn vị sự nghiệp công lập cần được huy động các nguồn tài chính để đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm thiết bị chuyên môn, trả lương cho viên chức và đội ngũ cán bộ quản lý, nhân viên phục vụ…Vì vậy, việc huy động, khai thác, quản lý và sử dụng các nguồn tài chính đầu tư cho các đơn vị sự nghiệp tác động đến tổ chức công tác kế toán ở các khâu huy động, quản lý và sử dụng nguồn tài chính của đơn vị. Cụ thể: - Nguồn ngân sách nhà nước cấp để thực hiện nhiệm vụ được giao.
Đây là nguồn thu mang tính truyền thống và có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn tài chính cho các hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập.