Luận văn thạc sĩ về hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập ngân hàng tại Việt Nam, đề xuất giải pháp cải cách hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Dũng Sỹ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG
• 1.1. Hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất
• 1.2. Các hình thức mua lại, sáp nhập và hợp nhất
• 1.3. Các phương thức thực hiện sáp nhập, hợp nhất và mua lại ngân hàng
• 1.4. Nội dung của quá trình mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 1.5. Lợi ích và hạn chế của hoạt động sáp nhập, hợp nhất và mua lại ngân hàng
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LÝ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng và xu hướng mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 2.2. Thực trạng và xu hướng mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng trên thế giới
• 2.3. Thực trạng và xu hướng sáp nhập, hợp nhất và mua lại các ngân hàng tại Việt Nam
• 2.4. Thực trạng pháp lý của Việt Nam điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng
• 2.5. Thực trạng pháp lý của Việt Nam điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất với tư cách là một doanh nghiệp
• 2.6. Quy định đặc thù cho hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng tại Việt Nam
• 2.7. Kinh nghiệm của pháp luật Mỹ và Hàn Quốc về mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng
• 2.7.1. Mua lại, sáp nhập và hợp nhất ngân hàng theo quy định của pháp luật Mỹ
• 2.7.2. Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập ngân hàng tại Hàn Quốc
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Sự cần thiết phải tiếp tục xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất các ngân hàng ở Việt Nam
• 3.2. Xuất phát từ vai trò của Ngân hàng đối với nền kinh tế
• 3.3. Xuất phát từ thực trạng yếu kém của hệ thống các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Những cơ hội và thách thức của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.5. Ngân hàng nhỏ khó đứng vững trước xu thế hội nhập
• 3.6. Khoảng trống pháp lý trong hoạt động mua lại, sáp nhập và hợp nhất các ngân hàng tại Việt Nam hiện nay
• 3.7. Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng
• 3.8. Cần làm rõ khái niệm về M&A phù hợp với thông lệ quốc tế và thích hợp với điều kiện của Việt Nam
• 3.9. Chuẩn hóa, xây dựng nội dung quy định hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua bán và phá sản ngân hàng bổ sung vào Luật các TCTD
• 3.10. Xây dựng, hoàn thiện và ban hành Thông tư thay thế Thông tư số 04/2010/TT-NHNN ngày 11 tháng 02 năm 2010 của Ngân hàng Nhà nước
• 3.11. Cần có các quy định cụ thể về định giá tài sản khi M&A
• 3.12. Cần minh bạch và công khai thông tin tài chính của các tổ chức tín dụng
• 3.13. Cần có văn bản hướng dẫn về quy trình, thủ tục mua bán và sáp nhập
• 3.14. Cần hướng dẫn chi tiết về thủ tục sau hợp nhất và sáp nhập để bảo vệ quyền lợi của các cổ đông
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật M A ngân hàng tại Việt Nam

Hoạt động mua lại và sáp nhập (M&A) ngân hàng tại Việt Nam đã trở thành một phần quan trọng trong quá trình phát triển của hệ thống tài chính. M&A không chỉ giúp củng cố vị thế của các ngân hàng mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế, cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

1.1. Khái niệm và vai trò của M A ngân hàng

M&A ngân hàng là quá trình mà một ngân hàng mua lại hoặc sáp nhập với một ngân hàng khác. Hoạt động này không chỉ giúp tăng cường quy mô và sức mạnh tài chính mà còn tạo ra những cơ hội mới cho sự phát triển bền vững.

1.2. Lịch sử phát triển của M A ngân hàng tại Việt Nam

Từ những năm đầu của thế kỷ 21, hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn còn chậm so với các nước trong khu vực, đòi hỏi sự can thiệp của pháp luật để thúc đẩy.

II. Vấn đề và thách thức trong pháp luật M A ngân hàng

Mặc dù M&A ngân hàng mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại nhiều thách thức lớn. Các quy định pháp lý hiện tại chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, dẫn đến nhiều rủi ro trong quá trình thực hiện.

2.1. Những rủi ro trong M A ngân hàng

Rủi ro trong M&A ngân hàng có thể đến từ nhiều yếu tố như định giá không chính xác, thiếu minh bạch trong thông tin tài chính, và sự không đồng thuận giữa các bên tham gia.

2.2. Thiếu hụt quy định pháp lý rõ ràng

Pháp luật hiện hành về M&A ngân hàng còn thiếu sót, không có những quy định cụ thể về quy trình và thủ tục, dẫn đến sự lúng túng trong thực hiện các thương vụ M&A.

III. Phương pháp hoàn thiện pháp luật về M A ngân hàng

Để hoàn thiện pháp luật về M&A ngân hàng, cần có những giải pháp cụ thể nhằm tăng cường tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Các quy định cần được cập nhật và điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn.

3.1. Cần có quy định rõ ràng về định giá tài sản

Định giá tài sản là một trong những yếu tố quan trọng trong M&A. Cần có các quy định cụ thể để đảm bảo tính chính xác và công bằng trong quá trình định giá.

3.2. Tăng cường minh bạch thông tin tài chính

Minh bạch thông tin tài chính là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro trong M&A. Cần có các quy định yêu cầu các ngân hàng công khai thông tin tài chính một cách đầy đủ và kịp thời.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về M A ngân hàng

Nghiên cứu về M&A ngân hàng tại Việt Nam đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các quy định pháp lý hợp lý có thể giúp tăng cường hiệu quả của các thương vụ M&A. Các ngân hàng cần học hỏi từ những kinh nghiệm thành công và thất bại trong quá khứ.

4.1. Các trường hợp thành công trong M A ngân hàng

Một số thương vụ M&A thành công đã giúp các ngân hàng củng cố vị thế và mở rộng thị phần. Những bài học từ các thương vụ này cần được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi.

4.2. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, việc hoàn thiện pháp luật về M&A ngân hàng không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

V. Kết luận và tương lai của M A ngân hàng tại Việt Nam

Hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng trong tương lai.

5.1. Tương lai của M A ngân hàng tại Việt Nam

Với xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế, M&A ngân hàng sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Cần có những chính sách hỗ trợ để thúc đẩy hoạt động này.

5.2. Những khuyến nghị cho các nhà quản lý

Các nhà quản lý cần xem xét và điều chỉnh các quy định pháp lý để tạo ra một môi trường thuận lợi cho hoạt động M&A ngân hàng, từ đó nâng cao sức cạnh tranh của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tái cơ cấu hệ thống tài chính - ngân hàng thông qua hoạt động mua lại, sáp nhập và hợp nhất (M&A) là quy luật vận động tất yếu nhằm tăng cường năng lực tài chính và bảo đảm an toàn hệ thống. Tại Việt Nam, sau giai đoạn khủng hoảng tài chính khu vực và thực hiện Quyết định số 212/1999/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước đã tiến hành rà soát toàn diện và thu hồi giấy phép của 12 ngân hàng thương mại cổ phần hoạt động kém hiệu quả tính đến cuối tháng 12 năm 2002. Bước sang giai đoạn tái cơ cấu trọng điểm 2011 - 2015, thị trường chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của các thương vụ sáp nhập quy mô lớn, điển hình như thương vụ Habubank sáp nhập vào SHB tạo lập định chế tài chính có quy mô vốn điều lệ gần 9.000 tỷ đồng và thương vụ BIDV nhận sáp nhập MHB nâng tổng tài sản lên trên 700.000 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng các ngân hàng thương mại Việt Nam đa số có quy mô vốn nhỏ, tỷ lệ nợ xấu tiềm ẩn phức tạp và khả năng cạnh tranh quốc tế còn hạn chế khi mở cửa thị trường tài chính theo cam kết WTO. Trong khi đó, khung khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động M&A ngân hàng vẫn còn phân tán tại 6 đạo luật chuyên ngành khác nhau, gây ra sự lúng túng trong quá trình thực thi. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận về M&A ngân hàng, phân tích thực trạng các thương vụ điển hình tại Việt Nam trong giai đoạn 1997 - 2015, đối chiếu với kinh nghiệm của Mỹ và Hàn Quốc, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật đồng bộ. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hỗ trợ cơ quan quản lý và hơn 30 ngân hàng thương mại cổ phần nâng cao hiệu quả tái cấu trúc, giảm thiểu rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi cổ đông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết kinh tế theo quy mô (Economies of Scale) để chứng minh rằng việc sáp nhập giúp ngân hàng gia tăng tổng tài sản, mở rộng mạng lưới chi nhánh, giảm thiểu chi phí quản lý vận hành và tối ưu hóa năng lực cung ứng vốn cho các dự án dài hạn. Đồng thời, Lý thuyết vị thế thị trường (Market Power Theory) và Lý thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Theory) được kết hợp phân tích nhằm làm rõ động cơ tập trung kinh tế, giảm thiểu chi phí trung gian thông qua các mô hình M&A theo chiều ngang và chiều dọc.

Hệ thống khái niệm pháp lý nền tảng được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Sáp nhập ngân hàng: Hình thức một hoặc một số tổ chức tín dụng chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ sang tổ chức tín dụng nhận sáp nhập và chấm dứt sự tồn tại pháp nhân theo Điều 195 Luật Doanh nghiệp 2014 và Thông tư số 04/2010/TT-NHNN.
• Hợp nhất ngân hàng: Hoạt động hai hoặc nhiều tổ chức tín dụng kết hợp toàn bộ tài sản và nghĩa vụ để thành lập một pháp nhân hoàn toàn mới, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của các tổ chức tín dụng cũ.
• Mua lại ngân hàng: Giao dịch giành quyền kiểm soát thông qua sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc cổ phần có quyền biểu quyết theo Điều 189 Luật Doanh nghiệp 2014, hoặc mua lại phần lớn tài sản đủ để chi phối hoạt động theo Điều 17 Luật Cạnh tranh 2004.
• Tập trung kinh tế và kiểm soát thị phần: Cơ chế kiểm soát giao dịch M&A căn cứ vào ngưỡng thị phần kết hợp dưới 30%, từ 30% đến 50%, và trên 50% theo quy định cạnh tranh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với các phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, so sánh luật học, thống kê mô tả và dự báo khoa học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các văn bản luật thực định của Việt Nam, báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước và các định chế tài chính, cùng các quy định quản lý ngân hàng của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) và Tập đoàn Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC).

Về dữ liệu thực nghiệm, tác giả tiến hành khảo sát mẫu gồm 15 thương vụ M&A ngân hàng tiêu biểu tại Việt Nam trong giai đoạn 1997 - 2015, kết hợp phân tích số liệu tài chính của 25 ngân hàng thương mại thực hiện tăng vốn điều lệ năm 2011 với tổng quy mô vốn bổ sung hơn 46.000 tỷ đồng. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm bao quát 3 nhóm giao dịch đặc thù: sáp nhập tự nguyện (DaiABank - HDBank), sáp nhập xử lý nợ xấu (Habubank - SHB), và sáp nhập tái cơ cấu theo chỉ định của Nhà nước (MHB - BIDV, mua lại bắt buộc với giá 0 đồng đối với OceanBank, VNCB, GPBank). Việc lựa chọn phương pháp phân tích luật học kết hợp số liệu định lượng giúp luận văn nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý về định giá tài sản vô hình và cơ chế bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tiến trình M&A ngân hàng tại Việt Nam đã phát triển qua hai giai đoạn rõ rệt với quy mô ngày càng mở rộng. Giai đoạn 1997 - 2003 chủ yếu là các thương vụ sáp nhập ngân hàng nông thôn vào ngân hàng đô thị để đáp ứng mức vốn pháp định, tiêu biểu là Southern Bank sáp nhập Ngân hàng TMCP Nông thôn Đồng Tháp năm 1997 (vốn 5 tỷ đồng) và Ngân hàng TMCP Nông thôn Cái Sắn năm 2003, giúp Southern Bank nâng vốn điều lệ từ 50 tỷ đồng lên 114,26 tỷ đồng (tăng 128,5%) và tổng huy động vốn tăng 853% đạt 1.401 tỷ đồng.

Thứ hai, làn sóng M&A giai đoạn 2011 - 2015 là công cụ hữu hiệu để xử lý nợ xấu và tái cơ cấu các ngân hàng yếu kém. Điển hình, thương vụ Habubank sáp nhập vào SHB năm 2012 đã giải quyết dứt điểm khoản rủi ro tín dụng và trái phiếu trị giá 3.345,34 tỷ đồng tại Vinashin (chiếm 83% vốn điều lệ Habubank và tiêu tốn 500 tỷ đồng chi phí huy động vốn mỗi năm). Sau khi hoàn tất sáp nhập, SHB nâng vốn điều lệ lên gần 9.000 tỷ đồng, tổng tài sản vượt 120.000 tỷ đồng và hệ số an toàn vốn CAR đạt 11,39%.

Thứ ba, sự tham gia của đối tác chiến lược nước ngoài mang lại nguồn lực vốn và công nghệ hiện đại nhưng nhanh chóng chạm giới hạn trần pháp lý. Các thương vụ tiêu biểu như HSBC sở hữu 20% vốn tại Techcombank (giúp Techcombank đạt quy mô vốn 8.788 tỷ đồng và tài sản 180.864 tỷ đồng năm 2011), hoặc Maybank (20%) và IFC (10%) tham gia vào ABBank năm 2013 đều đã chạm ngưỡng tối đa 30% tỷ lệ sở hữu nước ngoài theo quy định hiện hành.

Thứ tư, thời gian thực thi các thương vụ sáp nhập quy mô lớn đã được rút ngắn đáng kể nhờ sự chỉ đạo quyết liệt từ cơ quan quản lý. Tiêu biểu là thương vụ MHB sáp nhập vào BIDV năm 2015 được hoàn tất chỉ trong 55 ngày, tạo ra một định chế tài chính có tổng tài sản trên 700.000 tỷ đồng, vốn điều lệ hơn 34.000 tỷ đồng và mạng lưới gần 1.000 điểm giao dịch trên cả nước.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu chứng minh rằng hoạt động M&A ngân hàng tại Việt Nam phần lớn mang tính thân thiện và được thúc đẩy bởi định hướng tái cơ cấu của Ngân hàng Nhà nước, chưa xuất hiện các thương vụ thâu tóm thù địch. Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua bảng tổng hợp biến động chỉ tiêu tài chính trước và sau M&A hoặc biểu đồ phân bổ thị phần tín dụng. Biểu đồ so sánh tăng trưởng tài sản cho thấy SHB sau sáp nhập đã tăng trưởng 3,6% tổng tài sản và 3,9% nguồn vốn huy động chỉ sau 1 tháng bàn giao, khẳng định hiệu ứng tích cực từ tính kinh tế theo quy mô.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với khung pháp lý của Mỹ và Hàn Quốc, pháp luật Việt Nam còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Khái niệm M&A trong lĩnh vực ngân hàng bị điều chỉnh chồng chéo giữa Luật Doanh nghiệp 2014 (tiêu chí tỷ lệ vốn trên 50%) và Luật Cạnh tranh 2004 (tiêu chí quyền chi phối tài chính). Bên cạnh đó, việc thiếu quy định rõ ràng về phương pháp định giá tài sản vô hình và mạng lưới khách hàng đã tạo ra xung đột lợi ích giữa các nhóm cổ đông. Điển hình, tỷ lệ hoán đổi 1:0,75 giữa cổ phiếu Southern Bank và Sacombank cho thấy các cổ đông thiểu số dễ chịu rủi ro pha loãng giá trị và suy giảm quyền biểu quyết nếu thiếu cơ chế bảo vệ độc lập.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước cần khẩn trương nghiên cứu và ban hành văn bản quy phạm pháp luật mới thay thế Thông tư số 04/2010/TT-NHNN trước quý IV năm 2016. Văn bản mới phải phân định rõ ràng quy trình, thủ tục thẩm định cho từng hình thức M&A tự nguyện, mua lại theo chỉ định và giao dịch có yếu tố nước ngoài, đặt mục tiêu rút ngắn thời gian phê duyệt hồ sơ hành chính xuống dưới 45 ngày làm việc.

Thứ hai, Quốc hội và các cơ quan tư pháp cần bổ sung một chương chuyên trách về sáp nhập, hợp nhất, mua bán và phá sản tổ chức tín dụng vào Luật Các tổ chức tín dụng. Khung pháp lý này cần quy định chuẩn an toàn vốn CAR tối thiểu từ 8% đến 9% theo tiêu chuẩn Basel II đối với các ngân hàng sau M&A, đồng thời xác lập cơ chế pháp lý đặc thù cho việc xử lý ngân hàng yếu kém thông qua mua lại bắt buộc.

Thứ ba, Bộ Tài chính phối hợp cùng Ngân hàng Nhà nước ban hành bộ tiêu chuẩn thẩm định giá chuyên biệt cho tài sản ngân hàng khi thực hiện M&A. Quy định mới cần bắt buộc thuê tổ chức định giá độc lập để đánh giá các danh mục nợ xấu, tài sản vô hình và các khoản đầu tư chéo, đảm bảo xác định tỷ lệ hoán đổi cổ phần minh bạch và bảo vệ tối đa lợi ích của 100% cổ đông sở hữu vốn nhỏ.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế công khai, minh bạch thông tin tài chính và kiểm soát sở hữu chéo. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Ngân hàng Nhà nước cần siết chặt chế độ báo cáo đối với các giao dịch thâu tóm cổ phần từ 5% trở lên theo Luật Chứng khoán năm 2006, đồng thời yêu cầu các bên tham gia M&A phải công bố công khai báo cáo kiểm toán tài chính trước 30 ngày tính đến thời điểm tổ chức Đại hội đồng cổ đông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Cán bộ chuyên trách tại Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý cạnh tranh sử dụng luận văn làm tài liệu căn cứ để hoàn thiện các thông tư hướng dẫn M&A và xây dựng cơ chế giám sát an toàn hệ thống tín dụng.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành ngân hàng thương mại: Lãnh đạo cấp cao của hơn 30 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam tham khảo quy trình 8 bước triển khai M&A, kinh nghiệm xử lý tài sản nợ xấu từ vụ việc SHB - Habubank và giải pháp chuyển đổi nhân sự từ thương vụ BIDV - MHB.
• Tổ chức tư vấn M&A, công ty luật và kiểm toán: Các chuyên gia tư vấn pháp lý và tài chính ứng dụng các phân tích về ngưỡng tập trung kinh tế 50%, tỷ lệ sở hữu nước ngoài 30% và phương pháp giải quyết xung đột cổ đông để xây dựng cấu trúc giao dịch an toàn cho khách hàng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành: Giảng viên và người học ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng khai thác luận văn như nguồn học liệu chuyên khảo giá trị, cung cấp bức tranh toàn diện về 15 thương vụ M&A ngân hàng tại Việt Nam giai đoạn 1997 - 2015.

Câu hỏi thường gặp

• Khung pháp luật cạnh tranh kiểm soát các thương vụ M&A ngân hàng theo những ngưỡng nào? Theo Luật Cạnh tranh 2004, nếu thị phần kết hợp của các ngân hàng tham gia M&A chiếm từ 30% đến 50% trên thị trường liên quan, doanh nghiệp phải thông báo trước cho cơ quan quản lý. Giao dịch có thị phần kết hợp trên 50% sẽ bị cấm, trừ trường hợp ngân hàng đang đối mặt với nguy cơ phá sản được xem xét miễn trừ.

• Tỷ lệ sở hữu tối đa của nhà đầu tư nước ngoài tại một ngân hàng thương mại Việt Nam là bao nhiêu? Theo quy định pháp luật hiện hành, tổng mức sở hữu cổ phần của các nhà đầu tư nước ngoài không được vượt quá 30% vốn điều lệ của một ngân hàng thương mại Việt Nam. Điển hình tại ABBank năm 2013, sự kết hợp giữa Maybank (nắm 20%) và IFC (nắm 10%) đã chạm mức trần sở hữu tối đa cho phép.

• Thương vụ sáp nhập Habubank vào SHB năm 2012 để lại bài học quan trọng nào? Thương vụ này chứng minh M&A là công cụ hiệu quả để giải quyết hơn 3.345 tỷ đồng rủi ro tín dụng và trái phiếu liên quan đến Vinashin. Sau sáp nhập, SHB đã mở rộng quy mô vốn lên gần 9.000 tỷ đồng và duy trì hệ số an toàn vốn CAR đạt 11,39%, khẳng định vai trò điều phối thiết thực của Ngân hàng Nhà nước.

• Cơ chế mua lại ngân hàng với giá 0 đồng được áp dụng trong bối cảnh nào? Biện pháp mua lại bắt buộc toàn bộ cổ phần với giá 0 đồng được Ngân hàng Nhà nước áp dụng đối với các tổ chức tín dụng như OceanBank, VNCB và GPBank khi vốn chủ sở hữu bị âm nghiêm trọng, không thể tự phục hồi, nhằm bảo vệ an toàn toàn bộ hệ thống tiền gửi dân cư.

• Quyền lợi của cổ đông thiểu số trong các thương vụ sáp nhập ngân hàng được pháp luật bảo vệ như thế nào? Luật Doanh nghiệp quy định cổ đông có quyền biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông hoặc yêu cầu ngân hàng mua lại cổ phần nếu không đồng thuận phương án sáp nhập. Tuy nhiên, việc thiếu quy định định giá tài sản độc lập vẫn khiến nhóm cổ đông nhỏ chịu nhiều thiệt thòi về tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về M&A ngân hàng, phân định bản chất pháp lý giữa sáp nhập, hợp nhất và mua lại theo chuẩn mực pháp lý quốc tế và Việt Nam.
• Khảo sát thực tiễn 15 thương vụ M&A tiêu biểu giai đoạn 1997 - 2015, khẳng định M&A là giải pháp chiến lược giúp tái cơ cấu nợ xấu và nâng cao năng lực tài chính cho hệ thống ngân hàng thương mại.
• Nhận diện các điểm nghẽn pháp lý cốt lõi tại 6 đạo luật chuyên ngành, đặc biệt là khoảng trống trong quy chế định giá tài sản vô hình và cơ chế bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số.
• Đề xuất hệ sinh thái giải pháp đồng bộ gồm sửa đổi Thông tư 04/2010/TT-NHNN, bổ sung chương M&A vào Luật Các tổ chức tín dụng và áp dụng tiêu chuẩn an toàn vốn CAR từ 8% đến 9% theo Basel II.
• Xác lập định hướng hoàn thiện pháp luật đến năm 2020 nhằm xây dựng một thị trường tài chính minh bạch, bền vững và sẵn sàng hội nhập kinh tế quốc tế.

Các cơ quan quản lý và tổ chức tín dụng cần nhanh chóng bắt tay vào hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực quản trị rủi ro để tối đa hóa lợi ích từ làn sóng tái cơ cấu ngân hàng trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính đƣợc trình bày gồm 03 chƣơng với các nội dung cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan về hoạt động mua bán và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng Chƣơng 2: Thực trạng pháp lý về hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng ở Việt Nam Chƣơng 3: Hoàn thiện pháp luật về mua lại và sáp nhập, hợp nhất ngân hàng ở Việt Nam 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA LẠI VÀ SÁP NHẬP, HỢP NHẤT NGÂN HÀNG 1. Hoạt động mua lại và sáp nhập, hợp nhất 1. Khái niệm Mua lại, sáp nhập hay hợp nhất có tên tiếng anh là Mergers and Acquisitions (gọi tắt là M&A). Cụm từ tiếng Anh này đƣợc dịch ra nghĩa tiếng Việt là “sáp nhập và mua bán” hoặc “mua lại và sáp nhập” [27], “mua bán và sáp nhập” [35], hay “thâu tóm và hợp nhất” [8], để chỉ hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua bán doanh nghiệp.

Thuật ngữ chƣa đồng nhất này mới xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 1990, tuy nhiên đối với thế giới nó có một lịch sử ra đời khá lâu dài, tồn tại và phát triển mạnh mẽ cho đến ngày nay. Theo quan điểm của Andrew J.Sherman và Milledge A.Hart [4], hoạt động mua bán và sáp nhập sẽ bao gồm hoạt động sáp nhập/hợp nhất và hoạt động mua lại/thâu tóm. Từ điển Oxford (2012), “hoạt động sáp nhập là sự kết hợp của hai tổ chức, đặc biệt là các công ty, doanh nghiệp thành một tổ chức, trong khi hoạt động mua lại là việc một công ty tiến hành mua một phần doanh nghiệp khác và nhận được tài sản của đối tượng đó”[60]. Bách khoa toàn thƣ – Encyclopedia, EB (2012) lại cho rằng “việc sáp nhập có thể được thực hiện bởi một công ty, thực hiện mua tài sản hoặc cổ phần của công ty khác bằng tiền mặt hoặc cổ phiếu”[93].

Gaughan (2011) [74] định nghĩa “việc sáp nhập là một sự kết hợp của hai công ty trong đó chỉ có một công ty tồn tại và các công ty còn lại chấm dứt sự tồn tại”.Sherman xem xét “sáp nhập là một sự kết hợp của hai tổ chức có sự tương đồng với nhau, trong khi đó mua lại là một quá trình một công ty nhỏ hơn bị một công ty lớn hơn thâu tóm, chi phối”[4].Scott (2003) [72] cũng đề cập tới thuật ngữ mua bán và sáp nhập, cụ thể: “Sáp nhập hay hợp nhất công ty là khái niệm để chỉ hai hoặc một số công ty cùng thỏa thuận chia sẻ tài sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một công ty hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai công ty 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cũ), trong khi đó chấm dứt sự tồn tại của các công ty cũ”. “Mua lại được hiểu là việc một công ty mua lại hoặc thôn tính một công ty khác và không hình thành nên một pháp nhân mới. Mua lại xảy ra khi công ty mua lại giành được quyền kiểm soát công ty mục tiêu. Đó có thể là quyền kiểm soát cổ phiếu của công ty mục tiêu, hoặc dành được quyền kinh doanh hoặc tài sản của công ty mục tiêu”.

Các quan điểm về M&A trên thế giới có thể tồn tại những khác biệt nhất định nhƣng vẫn có những điểm chung về nội dung, cụ thể: Sáp nhập là hình thức kết hợp của hai hay nhiều tổ chức để lập nên một tổ chức mới có quy mô lớn hơn. Kết quả của sự sáp nhập này là còn lại một công ty (công ty nhận sáp nhập), vẫn giữ đƣợc tên tuổi và đặc thù của mình, công ty còn lại (công ty bị sáp nhập) ngƣng tồn tại hoặc trở thành công ty con của công ty nhận sáp nhập. Hợp nhất là việc cộng dồn tất cả tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ của hai hoặc nhiều hơn hai công ty lại với nhau để hình thành nên một công ty mới. Công ty mới sẽ thừa hƣởng toàn bộ tài sản, quyền lợi và nghĩa vụ của các công ty tham gia hợp nhất, đồng thời sau hợp nhất, các công ty tham gia hợp nhất sẽ chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại của từng thực thể trƣớc đó.

Mua lại là hành động giao dịch nhằm trở thành chủ sở hữu của một tài sản nhất định. Công ty mua lại gọi là công ty đi mua, công ty đƣợc mua lại gọi là công ty mục tiêu. Sau khi mua lại, công ty mục tiêu trở thành tài sản của công ty mua lại (tài sản tham gia mua cổ phần, gom cổ phiếu trên thị trƣờng để giành quyền sở hữu, mua lại tài sản công ty…). Tại Việt Nam, hoạt động mua lại, sáp nhập và hợp nhất đƣợc quy định trong một số văn bản Luật cụ thể nhƣ sau: Theo Luật Doanh nghiệp năm 2014, khái niệm sáp nhập, hợp nhất đƣợc định nghĩa nhƣ sau [47]: Sáp nhập doanh nghiệp là “Một hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập”.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hợp nhất doanh nghiệp là “Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất), đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất”. Luật Doanh nghiệp năm 2005 quy định việc hợp nhất, chia, tách, sáp nhập chỉ áp dụng đối với các công ty cùng loại. Quy định nêu trên đã không còn phù hợp với thực tế, làm hạn chế và cản trở việc tổ chức lại hay mở rộng kinh doanh theo cách thức hợp nhất, chia, tách, sáp nhập công ty, làm giảm cơ hội đầu tƣ của doanh nghiệp. Do vậy, Luật Doanh nghiệp năm 2014 đã cho phép các công ty khác loại hình có thể hợp nhất, chia, tách, sáp nhập.

Tuy nhiên, cũng nhƣ Luật Doanh nghiệp 2005, Luật năm 2014 không nhắc đến khái niệm mua lại doanh nghiệp. Tại Điều 17 Luật cạnh tranh năm 2004 các khái niệm này đƣợc định nghĩa nhƣ sau [48]: Sáp nhập doanh nghiệp là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Hợp nhất doanh nghiệp là việc hai hay nhiều doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình để hình thành một doanh nghiệp mới, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại.

Theo Quyết định số 241/1998/QĐ-NHNN ngày 15/7/1998 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nƣớc ban hành Quy chế sáp nhập, hợp nhất, mua lại các ngân hàng TMCP, Công ty Tài chính cổ phần Việt Nam (gọi tắt là TCTD cổ phần) nhằm tạo cơ sở pháp lý để các TCTD cổ phần thực hiện trong quá trình củng cố, sắp xếp lại quy định [39]: Sáp nhập là việc một hoặc một số TCTD cổ phần được nhập (gọi là TCTD cổ phần được sáp nhập) vào một TCTD cổ phần khác (gọi là TCTD sáp nhập). Sau khi sáp nhập, toàn bộ hoạt động của TCTD được sáp nhập chấm dứt hoạt động, toàn bộ các quyền và nghĩa vụ trong hoạt động của TCTD cổ phần được sáp nhập (bao gồm tiền gửi, tiền vay, các khoản đầu tư, cho vay, công nợ các khoản phải thu phải trả…) 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được chuyển giao cho TCTD cổ phần sáp nhập thực hiện. Việc giải quyết quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của các cổ đông của TCTD cổ phần được sáp nhập do các TCTD cổ phần tự thỏa thuận. Hợp nhất là việc hai hay nhiều TCTD cổ phần hợp nhất với nhau (gọi là TCTD cổ phần xin hợp nhất) thành một TCTD cổ phần mới (gọi là TCTD cổ phần hợp nhất).

Sau khi hợp nhất, toàn bộ hoạt động của các TCTD cổ phần xin hợp nhất đƣợc nhập vào TCTD cổ phần hợp nhất và các TCTD cổ phần xin hợp nhất chấm dứt hoạt động; toàn bộ các quyền và nghĩa vụ trong hoạt động của các TCTD cổ phần xin hợp nhất (bao gồm tiền gửi, tiền vay, các khoản đầu tƣ, cho vay, công nợ, các khoản phải thu phải…) đƣợc chuyển giao cho TCTD cổ phần hợp nhất thực hiện. Việc giải quyết quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của các cổ đông TCTD cổ phần xin hợp nhất do các TCTD cổ phần tự thỏa thuận. Thông tƣ 04/2010/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nƣớc ban hành lại có cách định nghĩa khác về hoạt động sáp nhập, hợp nhất, mua lại ngân hàng, cụ thể [40]: Sáp nhập tổ chức tín dụng là hình thức một hoặc một số tổ chức tín dụng (sau đây gọi là tổ chức tín dụng bị sáp nhập) sáp nhập vào một tổ chức tín dụng khác (sau đây gọi là tổ chức tín dụng nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang tổ chức tín dụng nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của tổ chức tín dụng bị sáp nhập. Hợp nhất tổ chức tín dụng là hình thức hai hoặc một số tổ chức tín dụng (tổ chức tín dụng bị hợp nhất) hợp nhất thành một tổ chức tín dụng mới (tổ chức tín dụng bị hợp nhất) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang tổ chức tín dụng hợp nhất, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của tổ chức tín dụng bị hợp nhất.

Mua lại tổ chức tín dụng là hình thức một tổ chức tín dụng (tổ chức tín dụng mua lại) mua toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của tổ chức tín dụng khác (tổ chức tín dụng bị mua lại). Sau khi mua lại, tổ chức tín dụng bị mua lại trở thành công ty trực thuộc của tổ chức tín dụng mua”. Điểm chung của hoạt động mua lại, sáp nhập, hợp nhất là tạo cho doanh nghiệp mới hình thành có giá trị lớn hơn nhiều lần giá trị riêng lẻ của một doanh nghiệp ban đầu. Đó chính là kết quả của sự thành công hay thất bại của một thƣơng vụ M&A 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mang lại.