CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP CÁC NGÂN HÀNG 1. Cơ sở lý luận về hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng. Khái niệm và bản chất về mua bán và sáp nhập. Mergers and Acquisitions viết tắt là M&A, thường được dịch ra tiếng Việt là sáp nhập và mua lại, hay mua bán và sáp nhập hoặc thâu tóm và hợp nhất, dùng để chỉ các hoạt động mua bán, sáp nhập hay hợp nhất của doanh nghiệp.
Ngân hàng là một loại hình doanh nghiệp, vì vậy ngân hàng cũng bị điều chỉnh bởi các quy định chung của pháp luật về hoạt động M&A đối với doanh nghiệp.DePampilis (2012) thì sáp nhập là sự kết hợp của hai hay nhiều công ty, trong đó chỉ có một công ty được tồn tại hợp pháp, các công ty còn lại phải chấm dứt sự tồn tại và công ty kết hợp sẽ tiếp tục hoạt động dưới cái tên của công ty được tồn tại. Trong khi đó, mua lại là việc một công ty mua lại quyền kiểm soát của công ty khác. Yadav AK và Kumar BR (2005) cho rằng sáp nhập và mua lại (M&A) là một phương tiện trong kinh tế mà các doanh nghiệp sử dụng để mở rộng danh mục sản phẩm, nhập mới thị trường, tiếp thu công nghệ mới, tiếp cận với nghiên cứu và phát triển, và khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên, cho phép các công ty cạnh tranh trên quy mô toàn cầu. Theo Kishoe và RaviM, (2009), sáp nhập được cho là xảy ra khi hai hay nhiều công ty kết hợp thành một công ty.
Sáp nhập được định nghĩa là một giao dịch liên quan đến hai hoặc nhiều hơn các công ty trong trao đổi chứng khoán và chỉ có một công ty tồn tại. Khi các cổ đông của nhiều công ty, hai công ty hoặc nhiều hơn quyết định dành nguồn lực của công ty dưới một tổ chức bao trùm nó được gọi là sáp nhập. Nếu như kết quả của một thương vụ sáp nhập, một công ty mới được hình thành và tồn tại thì gọi là hợp nhất Tại Việt Nam, khái niệm M&A được định nghĩa trong Luật Doanh nghiệp 2014 như sau: 10 Sáp nhập doanh nghiệp là “Một hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập (Điều 195). Hợp nhất doanh nghiệp là “Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất), đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất (Điều 194).
Trong Điều 17 Luật cạnh tranh: “Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại”. Chính vì sự chưa thống nhất trong cách hiểu về hoạt động M&A của các văn bản quy phạm pháp luật, Luật Doanh Nghiệp số 68/2014/QH13 ngày 26 tháng 11 năm 2014 của Việt Nam đã điều chỉnh nội dung này, điều 195 có ghi: “Một hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập”. Nhưng trong Luật Doanh nghiệp 2014 không quy định về mua lại doanh nghiệp, nhưng có quy định về hợp nhất doanh nghiệp: “Hai hoặc một số công ty (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất), có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất) đồng thời chấm dứt tồn tại của các công ty bị hợp nhất”. Do đó, cho đến thời điểm này, theo văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh, khái niệm về sáp nhập và hợp nhất có thể hiểu theo Luật Doanh Nghiệp số 68/2014/QH13, còn khái niệm về mua lại hiểu theo Luật Cạnh tranh số 27/2004/QH11.
Phân loại hình thức mua bán và sáp nhập Thứ nhất: Dựa vào mối liên kết giữa các bên liên quan M&A theo chiều ngang Đây là hoạt động mua bán sáp nhập giữa các công ty đối thủ hoặc giữa các công ty trong cùng một lĩnh vực hoạt động tại cùng những khâu giống nhau trong quá trình sản xuất và bán hàng. Đây là loại hình M&A chiếm tỷ trọng lớn nhất, giúp các tổ chức mới có cơ hội tăng cường hiệu quả kinh doanh, làm giảm bớt cho mình một đối thủ giúp tạo nên một sức mạnh lớn hơn để đương đầu với các đối thủ cạnh tranh. Ví dụ: thương vụ sáp nhập giữa J. Morgan Chase và Bank One Corp, NH lớn thứ sáu của Mỹ, vào năm 2004 với giá 58 triệu USD.
Morgan nắm giữ được mảng kinh doanh thẻ tín dụng hùng mạnh của Bank One Corp, HN được xem là ngân hàng phát hành thẻ tín dụng lớn nhất thế giới và trở thành NH lớn thứ hai tại Mỹ tại thời điểm đó. M&A theo chiều dọc Hình thức này là các cuộc sáp nhập giữa các doanh nghiệp, công ty hoạt động tại các khâu khác nhau trong cùng một lĩnh vực, có quan hệ là người mua và người bán với nhau trước đó. Một công ty có thể sáp nhập với một công ty là nhà cung cấp của nó, gọi là sáp nhập lùi, hoặc một công ty có quan hệ mật thiết trong hệ thống phân phối đến người tiêu dùng, gọi là sáp nhập tiến. Sáp nhập theo chiều dọc giúp doanh nghiệp sau sáp nhập có lợi thế về đảm bảo, kiểm soát chất lượng nguồn hàng hoặc đầu ra sản phẩm, giảm chi phí trung gian, khống chế nguồn hàng hoặc đầu ra của đối thủ cạnh tranh.
Ví dụ: Ngân hàng TMCP Liên Việt mua lại trương mục tiết kiệm Bưu điện của Bưu điện để hình thành ngân hàng TMCP Bưu điện Liên Việt, thừa hưởng hệ thống mạng lưới bưu điện cục làm điểm giao dịch và tiết kiệm bưu điện trở thành sản phẩm tiền gửi tiết kiệm của ngân hàng. M&A kết hợp Đây là các cuộc mua bán sáp nhập giữa các công ty hoạt động trên những lĩnh vực hoàn toàn khác nhau. Các công ty này không phải là đối thủ của nhau và giữa họ cũng không có mối liên hệ mua bán nào. Sáp nhập có thể giúp các bộ phận đầu não 12 của hai công ty tiết kiệm được chi phí hoặc công ty muốn chuyển hướng sang ngành khác nhiều triển vọng hơn.
Những công ty theo đuổi chiến lược đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ sẽ lựa chọn loại hình này để liên kết thành lập tập đoàn. Tập đoàn FPT điển hình nhất trong loại hình này khi các lĩnh vực về giáo dục, chứng khoán, viễn thông, phần mềm… đều có mặt của tập đoàn này với khá nhiều vụ mua bán và sáp nhập doanh nghiệp. Thứ hai: Dựa theo phạm vi lãnh thổ M&A trong nước Đây là hình thức M&A trong cùng lãnh thổ một giải quyết. Hình thức này làm các ngân hàng sẽ rất thuận lợi và dễ dàng hơn trong việc tìm đối tác chung trong một lĩnh vực hoạt động để đàm phán và thỏa thuận.
Mặt khác hạn chế được nhiều vấn đề phát sinh khi sáp nhập như hòa hợp phương châm kinh doanh, văn hoá ứng xử, chính sách thị trường, đối tác cạnh tranh, xây dựng thương hiệu, nhưng lại không học hỏi được về công nghệ hiện đại, cách thức quản trị khi thực hiện M&A với ngân hàng ở Quốc gia khác. Ngân hàng có khả năng tài chính, năng lực lãnh đạo điều hành tốt hơn, sẽ dễ dàng việc thôn tín các ngân hàng nhỏ thông qua hoạt động M&A tự nguyện. Ví dụ: NHTMCP Phương Nam sáp nhập vào NHTMCP Sài Gòn Thương Tín. M&A xuyên quốc gia Đây là hình thức M&A xuyên biên giới giữa các Quốc gia được thực hiện giữa ngân hàng trong nước và một số ngân hàng nước ngoài.
Trong những năm gần đây xu hướng M&A xuyên Quốc gia ngày càng trở thành một phần tất yếu của nền kinh tế thế giới. Ví dụ: Ngân hàng OCBC - Singapore tham gia mua cổ phần để trở thành cổ đông chiến lược có 10% cổ phần của Ngân hàng TMCP Ngoài quốc doanh (VP Bank). Thứ ba: Dựa vào cách thức M&A M&A mang tính thân thiện Đây là hình thức mà công ty bị mua lại đồng ý ủng hộ trên cơ sở thương lượng giữa hai bên. Việc mua lại đó có thể bắt nguồn lợi từ cả hai bên.
Ví dụ năm 2011, Mizuho đã trở thành cổ đông chiến lược của NHTMCP Ngoại thương Việt Nam thông qua việc mua lại 15% số cổ phiếu đang lưu hành của NH cung cấp cho NH các dịch 13 vụ hỗ trợ kỹ thuật trên nhiều hoạt động kinh doanh, cử các chuyên gia và cung cấp các dịch vụ đào tạo cho NH và các cơ hội hợp tác bán chéo sản phẩm giữa hai bên. M&A mang tính thù địch Đây là hoạt động mua bán sáp nhập không được sự ủng hộ của công ty bị mua lại vì có thể gây ảnh hưởng xấu đến công ty hoặc một nhóm lợi ích. Hoạt động này diễn ra khi công ty mua lại thực hiện việc mua lại cổ phiếu của công ty bị mua lại thông qua phương thức lôi kéo cổ đông bất mãn, thu gom dần cổ phiếu trên thị trường và các phương thức khác trong khi công ty mục tiêu cố gắng kháng cự để bảo vệ mình, dẫn đến việc cổ đông của công ty này được trả tiền hoặc hoán đổi số cổ phiếu và hoàn toàn mất quyền kiểm soát công ty. Hiện nay, hệ thống ngân hàng TMCP Việt Nam tồn tại có hai hình thức M&A là: hình thức tự nguyện và hình thức theo chỉ định.
Hình thức tự nguyện: đây là hình thức mà quyền của chủ sở hữu TCTD, TCTD có thể tham gia M&A để phù hợp với mục tiêu phát triển ngân hàng và nguyện vọng của chủ sở hữu với đa số cổ đông. Hình thức chỉ định: là hình thức không tự nguyện hay có thể nói là bắt buộc theo chỉ định của Nhà nước. Một TCTD hoạt động kinh doanh yếu kém, có nguy cơ đổ vỡ, ảnh hưởng đến an toàn hệ thống, không gia tăng được nội lực hoặc không thực hiện M&A theo phương thức tự nguyện thì có thể phải thực hiện theo lộ trình sắp xe ép, chấn chỉnh củng cố của NHNN. Ví dụ: NHNN mua lại ngân hàng xây dựng, Oceanbank, PGbank với giá 0 đồng.
Các phương thức thực hiện mua bán và sáp nhập (1) Chào thầu.