Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tai. Chương 2: Những vấn đề lý luận về BHYT và pháp luật BHYT. Chương 3: Thực trạng pháp luật BHYT Việt Nam. Chương 4: Định hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật BHYT Việt Nam.
CHUONG 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TAI 1. Tinh hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tai Bảo hiểm y tế vừa là một loại hình bảo hiểm, vừa là bộ phận của ASXH. Trong bản chất của BHYT luôn hàm chứa cả tính kinh tế và tính xã hội. Do đó, BHYT là vấn đề được quan tâm nghiên cứu cả trong kinh tế học và một số lĩnh vực khoa học xã hội.
Trong khoa học pháp lý, nghiên cứu về BHYT là nghiên cứu xây dựng và thực thi pháp luật đảm bảo một quyền công dân. Tham gia và hưởng các chế độ của BHYT là quyền của con người trong lĩnh vực ASXH nói chung, lĩnh vực chăm sóc sức khỏe nói riêng. Các nhà nước khác nhau, hay một nhà nước trong những thời kỳ khác nhau có phạm vi, mức độ bảo vệ quyền khác nhau. Điều đó phụ thuộc vào các điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi quốc gia trong những giai đoạn cụ thé.
Hệ thống pháp luật BHYT do đó luôn luôn phải vận động dé nâng cao vai trò bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, phù hợp với từng bối cảnh lịch sử. Trong điều kiện Việt Nam những năm gần đây đang chuyển mình mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, Nhà nước nâng cao việc bảo vệ quyền con người, nghiên cứu hoàn thiện pháp luật BHYT là một nhu cầu tất yếu khách quan và vẫn đang còn nhiều khoảng trống. Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật BHYT Việt Nam hiện hành cần tập trung vào các khía cạnh pháp lý của BHYT, đồng thời khảo sát và tiếp thu một cách có chọn lọc những kết quả nghiên cứu cơ bản về khía cạnh kinh tế, xã hội của BHYT. Việc nghiên cứu lý luận pháp luật BHYT, thực trạng pháp luật BHYT Việt Nam hiện hành và kiến nghị hoàn thiện pháp luật BHYT cũng cần đặt trong tong thé xu hướng phát triển của pháp luật về ASXH.
Xuất phát từ những tiền đề trên, tác giả tiến hành nghiên cứu, rà soát các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến BHYT và pháp luật BHYT Việt Nam, tập trung trong lĩnh vực khoa học pháp ly dé đánh giá tổng quan tinh hình nghiên cứu đê tai luận án. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Nghiên cứu lý luận về bảo hiểm y tế và pháp luật bảo hiểm y tế Nghiên cứu lý luận về bảo hiểm y té Những vấn đề lý luận về BHYT được nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học như luật học, triết học, kinh tế học, y học. Mỗi công trình khoa học như luận án, luận văn, cuốn sách, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp.
có những cách tiếp cận và luận giải riêng về BHYT. Có thé kế đến một số nghiên cứu tiêu biểu trong thời gian qua như: Ở cấp độ luận án tiễn sỹ, với góc độ tiếp cận tập trung nhất tới BHYT, luận án “Cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện pháp luật BHYT ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Thanh Hương (2012) đã luận giải tính tất yêu khách quan và các quan niệm về BHYT, từ đó tác giả đưa ra định nghĩa, đặc điểm của BHYT. Theo tác giả: BHYT là một chính sách ASXH của Nhà nước mang tính cộng đồng, chia sé rủi ro, trên cơ sở sự dong góp của người lao động, người sử dụng lao động và cộng dong, có sự hỗ trợ của ngân sách nhà nước nhằm mục dich khám, chữa bệnh khi thành viên 6m dau, bệnh tật và không vì mục tiêu lợi nhuận [88, tr. Khái niệm này đã thé hiện khá rõ nét tính xã hội trong bản chất của BHYT.
Luận án cũng đã chỉ ra những đặc trưng của BHYT từ việc bóc tách nội hàm định nghĩa thuật ngữ BHYT ma tác gia đã xây dựng. Tuy nhiên, tac giả đã chưa luận giải sâu sắc các đặc điểm của BHYT dé khắc hoa những đặc trưng riêng có của BHYT, sự khác biệt của BHYT so với các loại hình bảo hiểm khác cũng như với các nội dung khác của ASXH. Từ góc độ tiếp cận rộng hơn, nhiều luận án tiến sỹ đã đề cập đến BHYT với tư cách là một bộ phận của ASXH, như: “ASXH đối với nông dân trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Mai Thi Ngọc Anh (2009) [5], “Dam bảo ASXH trên địa bàn thành phố Hà Nội” của Đông Thị Hồng (2015) [85], “Chính sách ASXH với người nông dân sau khi thu hôi dat dé phát triển các khu công nghiệp (nghiên cứu tại Bắc Ninh)” của Nguyễn Văn Nhường (2011) [103], “Dam bảo ASXH gắn với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Tâm (2015) [130]. Do tiếp cận từ góc độ khá rộng, những vấn đề lý luận về BHYT mới được trình bày ở mức cơ bản, khái quát trong tông thê lý luận về ASXH.
Ở cấp độ luận văn thạc sỹ, đề tài “Phát triển và hoàn thiện hệ thong BHYT ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Tứ (2007) đã khái quát cơ sở lý luận về BHYT. Theo tác giả, BHYT là “sự hợp nhất kinh tế của số lượng lớn những người trước cùng một loại hiểm nguy do bệnh tật gây nên mà trong từng trường hợp cá biệt không thể tính toán và lo liệu được” [145, tr. Khái niệm này đã nhìn nhận về BHYT trên quan điểm kinh tế. Do vậy, khi phân tích đặc điểm, vai trò của BHYT, tác giả cũng tiếp cận theo góc độ của kinh tế học.
Trên phương diện luật học, trong nhiều luận văn thạc Sỹ, các tác giả cũng đặt nền tảng lý thuyết cho công trình nghiên cứu của mình bằng việc trình bày những van đề cơ bản về BHYT như nguồn góc ra đời, khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của BHYT. Trong mối tương quan với các luận án đã được khảo cứu, những luận điểm được đưa ra tại các luận văn này nhìn chung chưa có điểm mới đột phá trong nghiên cứu lý luận về BHYT. Một mặt, BHYT là nội dung quan trọng của ASXH nên luôn được đề cập đến trong các tài liệu học tập về ASXH. Giáo trình ASXH của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2008) [147], Giáo trình Nhập môn ASXH của Trường Đại học Lao động xã hội (2013) [149].
đã trình bày một cách khá toàn diện những vấn đề khái quất về BHYT như khái niệm, ý nghĩa, vai trò, nguyên tắc. Mặt khác, BHYT lại là một trong những loại hình bảo hiểm, cho nên, Giáo trình Bảo hiểm của Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2008) [148], Giáo trình BHXH của Trường Dai học Lao động xã hội (2010) [150]. cũng viết về BHYT với tư cách là một vấn đề của bảo hiểm nói chung, bảo hiểm phi thương mại nói riêng. Các tài liệu nhìn chung thừa nhận khái niệm, đặc điểm, vai trò của BHYT dựa trên định nghĩa BHYT trong văn bản pháp luật hiện thời điều chỉnh về BHYT.
Những tri thức khoa học trong các tài liệu học tập chính thống này cung cấp nền tảng lý luận cơ bản nhất về BHYT cho người học. Tuy nhiên, những luận giải sâu sắc xoay quanh các vân đê lý luận về BHYT không thuộc phạm vi mà các giáo trình đề cập. Mặc dù vậy, những kiến thức cơ bản đó hết sức có ý nghĩa giúp cho người học có được nên tang tri thức dé có thé tiếp tục nghiên cứu những vấn đề sâu, rộng hơn về BHYT. Trong các cuốn sách về lý luận BHYT, đáng chú ý có tac pham “Kinh té y tế và BHYT” do Nguyễn Thị Kim Chúc chủ biên (2007) [49].
Đây là một tác phẩm có nghiên cứu về lý luận BHYT dưới góc độ kinh tế. BHYT được luận giải với tư cách là một vấn đề trong lý thuyết chung về kinh tế y tế, cùng với các bộ phận khác như chi phí y tế, tài chính y tế và viện phí. Tác phẩm “Đổi mới và phát triển BHXH ở Việt Nam” của TS Dương Văn Thắng (2015) lại dành một chương riêng để trình bay những nghiên cứu về lịch sử ra đời và phát triển BHYT ở nước ta, trong đó khái lược từ công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân những năm đầu đổi mới, công tác xây dựng quỹ khám chữa bệnh nhân đạo tự nguyện ở Bệnh viện huyện Sông Thao, tỉnh Vĩnh Phú (nay là tỉnh Phú Thọ), việc thí điểm xây dựng quỹ bảo hiểm sức khỏe ở Hải Phòng rồi mở rộng thí điểm BHYT tới các miền và một số ngành; tới bước chuẩn bị cho sự ra đời chính sách BHYT và khi chính sách BHYT chính thức triển khai trên phạm vi cả nước, những thành công, thách thức dat ra và những đổi mới sau 5 năm, 10 năm. Nhận xét về cuốn sách này, TS Phạm Thành (Phó Tổng giám đốc BHXH Việt Nam giai đoạn 1995 - 2006) bày to: “.
mỗi người được đọc cuốn sách này sẽ thay được hết quá trình hình thành và phát triển BHXH, BHYT ở Việt Nam. Bên cạnh đó, cuốn sách “BHYT - Những bước di dau tiên ” của tác giả Bùi Thành Chi (2014) có thé xem như cuốn hồi ký sinh động của một người có đóng góp tích cực trong việc trực tiếp đặt nền móng cho sự ra đời của BHYT tại Việt Nam. Trong tai liệu này, tác gia đã trình bay những lý luận và tư duy ban đầu ở Việt Nam về BHYT, thuật lại bối cảnh và những ngày tháng đầu tiên của BHYT ở nước ta, mà cụ thé là tại Hải Phong, địa phương đầu tiên làm thí điểm BHYT, từ đó hình thành nên chính sách BHYT quốc gia [40]. Những cuốn sách này có thé xem như nguồn tư liệu quý giá mà các nhà nghiên cứu có thé tham khảo, tiếp thu và sử dung trong nghiên cứu BHYT theo pháp luật Việt 10 Nam đảm bảo bao quát toàn diện cả về chiều dài lịch sử và chiều rộng của các khía cạnh liên quan tới BHYT.
Một số bài viết đăng trên các tạp chí cũng đã luận bàn về những khía cạnh khác nhau về lý luận BHYT. Nhìn nhận BHYT với tu cách là một chính sách cua Nhà nước, tác giả Lê Bạch Hồng có bài “Vai tro của chính sách BHXH, BHYT đối với ASXH của đất nước ” trên Tạp chi Cộng sản (2010). Bài viết đã tập trung luận giải vai trò của BHYT, cùng với BHXH để góp phần quan trọng tạo nên mạng lưới bảo đảm cho người dân những điều kiện sống tối thiểu [87].