Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH TÀI CHÍNH KHÁCH HÀNG TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Ngân hàng thương mại và hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại Ngân hàng là một tổ chức tài chính và trung gian tài chính chấp nhận tiền gửi và định kênh những tiền gửi đó vào các hoạt động cho vay trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các thị trường vốn. Ngân hàng là kết nối giữa khách hàng có thâm hụt vốn và khách hàng có thặng dư vốn.
Ngân hàng thương mại được định nghĩa là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền kí gửi từ khách hàng khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán. Có thể thấy ngân hàng thương mại là một trong những định chế tài chính mà chức năng chính là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, ngân hàng thương mại còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Như vậy, ngân hàng thương mại thể hiện vai trò quan trọng trong nền kinh tế, được thể hiện qua các vai trò sau: Ngân hàng thương mại là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế, từ đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Thông qua ngân hàng thương mại, Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế: Ngân hàng là một trong các công cụ giám sát các hoạt động kinh tế. Thêm e 10 vào đó, đây là công cụ để Ngân hàng Nhà nước thực hiện chính sách tiền tệ thông qua điều tiết lượng tiền lưu thông. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Ngân hàng là định chế tài chính trung gian đặc biệt trong nền kinh thế. Hoạt động kinh doanh của ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán.
Cho vay là việc các tổ chức tín dụng (ngân hàng) giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi (Ngân hàng Nhà nước, 2016) Cho vay là hoạt động kinh doanh chính của ngân hàng nhằm tạo ra lợi nhuận. Với vai trò là kênh dẫn vốn từ nơi dư thừa đến nơi thiếu vốn. Nền kinh tế càng phát triển thì nhu cầu vay vốn càng tăng cao. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại tuân thủ theo các nguyên tắc sau (Ngân hàng Nhà nước, 2016): Sử dụng vốn vay đúng mục đích: Bên đi vay phải có kế hoạch và mục đích vay vốn rõ ràng, khả thi, đúng quy định của Pháp luật.
Hoàn trả vốn và lãi đúng thời hạn: Sau khi vay vốn, bên vay phải hoàn trả đầy đủ gốc và lãi cho bên cho vay. Đây được coi là giá mua quyền sử dụng vốn. Cho vay có bảo đảm: Mọi hoạt động tín dụng đều phải được bảo đảm, bằng uy tín, tín nhiệm, hoặc bằng tài sản bảo đảm. Theo đó, tài sản bảo đảm là ưu tiên hơn cả, để gia tăng trách nhiệm của bên đi vay cũng như đảm bảo được 1 phần tổn thất cho bên đi vay trong trường hợp bên đi vay không thanh toán được khoản vay.
Về phân loại trong hoạt động cho vay: có nhiều cách phân loại cho vay tại ngân hàng thương mại bao gồm: e 11 Phân loại theo mục đích vay: Cho vay sản xuất kinh doanh và cho vay tiêu dùng Phân loại theo thời gian thì cho vay được phân thành 3 loại: Cho vay ngắn hạn; Cho vay trung; Cho vay dài hạn. Phân loại theo phương thức cho vay: Được chia làm 2 loại là cho vay theo món và cho vay theo hạn mức tín dụng. Phân loại theo tài sản đảm bảo: Căn cứ vào mức độ đảm bảo về tài sản mà các khoản vay được phân làm hai loại là: cho vay có tài sản bảo đảm và cho vay không có tài sản đảm bảo (hay còn gọi là tín chấp). Phân loại theo chủ thể đi vay, hoạt động cho vay được phân chia thành 2 loại là: cho vay đối với tổ chức kinh tế, cho vay đối với khách hàng cá nhân.
Dù cho vay dưới hình thức nào thì hoạt động cho vay đều phải tuân thủ một quy trình cho vay nhất định đã được thiết lập. Quy trình cho vay chỉ rõ mối quan hệ giữa các bộ phận có liên quan trong hoạt động tín dụng. Đây là căn cứ cho việc phân định rõ trách nhiệm và quyền hạn của từng bộ phận liên quan trong hoạt động tín dụng. Đồng thời, quy trình tín dụng góp phần đáng kể vào việc giảm thiểu rủi ro, nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại.
Mỗi ngân hàng đều tự thiết lập và xây dựng cho mình một quy trình cho vay riêng dựa trên đặ điểm tổ chức và quản trị, tuy nhiên đều tuân thủ các nội dung được nêu trong quy trình dưới đây: e 12 Sơ đồ 2.1 Quy trình cho vay tại ngân hàng thương mại 1. Phân tích tài chính khách hàng phục vụ hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại 1. Bản chất, mục đích, ý nghĩa và quy trình phân tích Phân tích tài chính là công việc hết sức phức tạp đòi hỏi phải được chuẩn hóa một cách khoa học, chặt chẽ để có thẩm định đánh giá chính xác. Tập hợp các khái niệm, phương pháp và công cụ cho phép thu thập và xử lý các thông tin kế toán và các thông tin khác trong quản lý doanh nghiệp, nhằm đánh giá tình hình tài chính, giúp người sử dụng thông tin đưa ra các quyết định tài chính, quyết định quản lý cho phù hợp.
Vì thế các ngân hàng thương mại thường đặt ra quy trình phân tích tài chính khách hàng phải thu thập và xử lý thông tin về khách hàng, năng lực sử dụng vốn vay, khả năng tạo ra lợi nhuận, quyền sở hữu tài sản, các điều kiện kinh tế khác. e 13 Bản chất phân tích hoạt động tài chính doanh nghiệp là phân tích các báo cáo tài chính với các chỉ tiêu đặc trưng tài chính, cùng với việc phân tích các thông tin khác, thông qua một hệ thống các công cụ và kỹ thuật phân tích, các nguồn dữ liệu khác nhau giúp người sử dụng thông tin từ các góc độ khác nhau, vừa đánh giá toàn diện, tổng hợp khái quát, vừa xem xét một cách chi tiết hoạt động tài chính doanh nghiệp để nhận biết, phán đoán, dự báo và đưa ra quyết định tài chính, quyết định tài trợ và đầu tư phù hợp. Phân tích tài chính khách hàng tại ngân hàng thương mại là phân tích chi tiết các chỉ tiêu từ khái quát (diễn biến nguồn vốn và sử dụng vốn, luồn tiền vào ra, tình hình vốn lưu động và nhu cầu vốn lưu động, kết cấu nguồn vốn và kết cấu tài sản, các chỉ tiêu trung gian) cho đến phân tích các chỉ tiêu tài chính đặc trưng, đưa ra các nhận định về khả năng thanh toán nợ vay cũng như dự đoán các rủi ro có thể xảy ra, từ đó ngân hàng sẽ đưa ra quyết định cho phù hợp. Phân tích tài chính khách hàng trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại được thể hiện qua 3 vai trò dưới đây: - Phân tích tài chính doanh nghiệp là cơ sở để ngân hàng quyết định cho vay đúng đắn, giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả kinh doanh: Rõ ràng hoạt động cho vay của ngân hàng chứa đựng rất nhiều rủi ro, trong đó rủi ro lớn nhất là rủi ro trong hoạt động cho vay.
Rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng có thể kể đến từ các nguyên nhân khách quan, ngân hàng không thể kiểm soát được, tuy nhiên cũng có những rủi ngân hàng hoàn toàn có thể kiểm soát thông qua việc thẩm định tài chính khách hàng. Cũng như việc cho vay đến mọi đối tượng khách hàng khác, mục tiêu quan trọng của ngân hàng khi cho vay khách hàng doanh nghiệp là thu hồi được cả gốc và lãi vay, đảm bảo lợi nhuận. Tình hình tài chính của doanh nghiệp được phản ánh thông qua các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính, do đó e 14 phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp giúp đánh giá thực trạng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp có lành mạnh, khả năng sinh lời ra sao, có triển vọng phát triển trong tương lai hay không. Đồng thời ngân hàng đặc biệt quan tâm đến khả năng thanh toán đủ và đúng hạn gốc lãi của khách hàng, do đó thông qua phân tích các chỉ tiêu thanh toán, ngân hàng xác định thời hạn cho vay hợp lý đảm bảo khả năng thanh toán của khách hàng.
Thông qua việc phân tích tài chính, ngân hàng có cơ sở quyết định cho vay đúng đắn về quy mô, hình thức, thời hạn cho vay sao cho hiệu quả và hợp lý. Như vậy, phân tích tài chính khách hàng giúp ngân hàng có quyết định cho vay đúng đắn, đảm bảo hỗ trợ thúc đẩy doanh nghiệp phát triển, cũng như đảm bảo an toàn và lợi nhuận cho ngân hàng. Phân tích tài chính doanh nghiệp giúp ngân hàng có biện pháp phòng ngừa rủi ro hợp lý: Hoạt động của ngân hàng luôn tiềm ẩn rủi ro, đặc biệt trong hoạt động cho vay thì rủi ro tín dụng luôn tiềm tàng, cho dù tại thời điểm ra quyết định cho vay là đúng đắn. Do đó, khi đã quyết định cho vay và đã giải ngân thì việc thường xuyên đánh giá khách hàng là vô cùng quan trọng giúp ngân hàng theo dõi bám sát doanh nghiệp, xếp hạng tín dụng, trích lập dự phòng cũng như có các biện pháp phòng ngừa hợp lý.
Tùy từng khách hàng cũng như đặc thù cho vay, việc đánh giá tài chính khách hàng được thực hiện thường xuyên theo tháng, theo quý, bán niên hoặc theo năm. Căn cứ việc đánh giá khách hàng, việc xếp hạng tín dụng, trích lập dự phòng rủi ro cũng được thực hiện thường xuyên. Nhờ việc đánh giá tài chính khách hàng thường xuyên, ngân hàng có thể phát hiện các rủi ro tiềm tàng, để kịp thời đưa ra phương án xử lý hợp lý, giúp giảm thiểu tối đa rủi ro tín dụng có thể xảy ra.