Chương 1: Lý luận về môi trường đầu tư và đầu tư trực tiếp nước ngoài Chương 2: Thực trạng môi trường đầu tư và tình hình thu hút FDI ở Hải Phòng Chương 3: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện môi trường đầu tư nhằm tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Hải Phòng 13 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ MÔI TRƢỜNG ĐẦU TƢ VÀ ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI 1.1 Lý luận về môi trƣờng đầu tƣ 1.1 Khái niệm môi trường đầu tư * Môi trường đầu tư là một thuật ngữ đã được nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế và quản trị kinh doanh ở nhiều nước trên thế giới. Thuật ngữ môi trường đầu tư không phải mới mẻ, nhưng đến nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm này. Môi trường đầu tư được xem xét theo nhiều khía cạnh khác nhau tùy theo mục đích, phạm vi, đối tượng nghiên cứu. - Theo WB “Vietnam Development Report 2006”: “Môi trường đầu tư là tập hợp các yếu tố đặc thù địa phương đang định hình cho các cơ hội và động lực để doanh nghiệp đầu tư có hiệu quả, tạo việc làm và mở rộng sản xuất”.23] - Theo Vũ Chí Lộc: “Môi trường đầu tư nước ngoài là tổng hòa các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội có liên quan tác động đến hoạt động đầu tư và bảo đảm khả năng sinh lợi của vốn đầu tư nước ngoài.
TS Tô Xuân Dân: “Môi trường đầu tư là một tập hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội, pháp luật, tâm lý của nước tiếp nhận đầu tư nhằm bảo vệ sự an toàn và khả năng sinh lợi tối đa của nguồn vốn đầu tư bên ngoài.”[1] Như vậy, từ những khái niệm trên có thể hiểu môi trường đầu tư theo nghĩa chung nhất là: tổng hòa các yếu tố bên ngoài liên quan đến hoạt động đầu tư. * Môi trường đầu tư có thể chia thành 2 loại: 14 - Môi trường cứng: liên quan đến các yếu tố thuộc kết cấu hạ tầng giao thông (đường xá, cầu cảng…), hệ thống thông tin liên lạc, hệ thống cung cấp năng lượng, hệ thống khu, cụm công nghiệp… - Môi trường mềm: hệ thống dịch vụ hành chính, dịch vụ pháp lý liên quan đến hoạt động đầu tư (nhất là các vấn đề liên quan đến chế độ đối xử và giải quyết các tranh chấp, khiếu nại), hệ thống các dịch vụ tài chính, ngân hàng, kế toán, bảo hiểm…Môi trường mềm còn bao gồm các yếu tố về ổn định chính trị, xã hội, phát triển kinh tế… Ngoài ra, có thể phân chia môi trường đầu tư theo: - Các yếu tố môi trƣờng bên ngoài: toàn cầu hóa, liên kết kinh tế khu vực, sự phát triển của các công ty xuyên quốc gia, bầu không khí chính trị thế giới, khu vực và môi trường của nước đầu tư. - Các yếu tố môi trƣờng bên trong: vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, chính trị, pháp lý, cơ chế chính sách, trình độ phát triển kinh tế, môi trường cạnh tranh, độ mở của nền kinh tế… Hình 1.1: Các yếu tố ảnh hƣởng đến thu hút FDI Các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI Thị trường thu hút vốn FDI Môi trường thu hút FDI Thị Thị Ổn Chính Hệ Tập trườ ng trường định sách thống quán tiề m lao chính kinh pháp văn hóa năng động trị tế luật – xã hội 15 1.2 Các yếu tố cấu thành Mục đích cuối cùng của mọi hoạt động đầu tư là hướng tới lợi nhuận. Vì vậy, môi trường đầu tư hấp dẫn là môi trường có hiệu quả đầu tư cao và mức độ rủi ro thấp.
Môi trường đầu tư cấu thành bởi các yếu tố như: - Môi trường pháp lý, cơ chế, chính sách ưu đãi đầu tư và thủ tục hành chính. - Kết cấu hạ tầng kỹ thuật và xã hội. - Môi trường chính trị xã hội và sự ổn định kinh tế vĩ mô. - Các nguồn lực cho sự phát triển và thu hút FDI - Quy mô và tốc độ phát triển của thị trường - Công tác vận động, xúc tiến đầu tư - Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (CPI) Dưới đây là sự phân tích một số yếu tố cấu thành môi trường bên trong: *Một là: môi trường pháp lý, các cơ chế, chính sách ưu đãi đầu tư và thủ tục hành chính - Môi trường pháp lý Một trong những nhân tố quan trọng thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, đó là hệ thống luật pháp phải thực sự rõ ràng, nhất quán, minh bạch và ổn định.
Pháp luật phải tạo ra một mặt bằng chung về pháp lý cho mọi nhà đầu tư thuộc các thành phần kinh tế, xóa bỏ sự khác biệt giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, phù hợp với luật pháp quốc tế. Việc xây dựng Luật đầu tư phải gắn liền với các luật liên quan khác như: Luật doanh nghiệp, Luật thương mại, luật thuế…và ban hành các văn bản dưới luật đảm bảo kịp thời, nhất quán, mang tính khả thi cao. Đồng thời, phải hoàn chỉnh hệ thống pháp luật có liên quan đến chính sách đầu tư để tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. - Cơ chế, chính sách ưu đãi đầu tư nước ngoài 16 Cơ chế, chính sách đầu tư nước ngoài có ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng thu hút FDI của một quốc gia.
Bởi cơ chế, chính sách phản ánh khả năng sinh lợi của vốn đầu tư, cũng như đảm bảo an toàn cho sự sinh lợi của đồng vốn. Nó thể hiện sự ưu đãi, khuyến khích hay hạn chế đối với nhà đầu tư nước ngoài. Chính sách ưu đãi đầu tư là công cụ nhằm thu hút đầu tư theo những mục tiêu phát triển nhất định. Chính sách ưu đãi đầu tư tác động trực tiếp đến việc khai thác, phát huy các nguồn lực bên trong và thu hút các nguồn lực bên ngoài.
Mặt khác, chính sách đầu tư còn tác động đến sự phân bổ các nguồn lực một cách đúng hướng và đạt hiệu quả cao. Điều này đồng nghĩa với việc thu hút, sử dụng có hiệu quả vốn đầu tư nói chung, vốn FDI nói riêng. Nếu chính sách đầu tư không phù hợp, thiếu tính đồng bộ và nhất quán thì việc thu hút FDI sẽ gặp nhiều trở ngại. Thực tế cho thấy, các nước NICs ở Đông Nam Á và một số nước khác như: Trung Quốc, Thái Lan… là những nước tiêu biểu cho việc xác định chính sách ưu đãi đầu tư phù hợp, nên đã thu hút và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn FDI, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Thủ tục hành chính Thủ tục hành chính bao gồm tất cả những thủ tục cơ bản để một nhà đầu tư được phép đầu tư ở một quốc gia. Cùng với cơ chế chính sách ưu đãi, thông thoáng cần phải có thủ tục hành chính đơn giản, ít khâu trung gian và thời gian thực hiện ngắn. Để có được một thủ tục như vậy, ngoài việc có một hệ thống văn bản pháp luật quy định rõ ràng trách nhiệm của các chủ thể, cần xây dựng một quy trình làm việc khoa học với một độ ngũ cán bộ công chức có trình độ chuyên môn cao, tinh thần trách nhiệm tận tụy, và có chế độ khen thưởng và kỷ luật nghiêm minh. Thủ tục hành chính gọn nhẹ cho phép giải quyết công việc nhanh chóng, vừa tiết kiệm thời gian, vừa tránh lãng phí, tạo được niềm tin cho nhà đầu tư.
Ngược lại, thủ tục hành chính rườm rà sẽ làm 17 hạn chế mọi ưu thế về môi trường đầu tư của nước đó, ảnh hưởng đến thời gian, chi phí và cơ hội của nhà đầu tư, khiến họ nản lòng. Vì vậy, cải cách thủ tục hành chính, thực hiện mô hình “một cửa liên thông” nhằm rút ngắn thời gian giải quyết công việc, là một trong những tiêu chí đánh giá môi trường đầu tư của các quốc gia và từng địa phương. Do đó, vấn đề cải các thủ tục hành chính cần được điều chỉnh cho phù hợp trong tình hình mới nhằm tăng cường thu hút FDI. * Hai là, kết cấu hạ tầng kỹ thuật và xã hội - Kết cấu hạ tầng kỹ thuật Hệ thống kết cấu hạ tầng vừa có vai trò quyết định đến hiệu quả đầu tư, vừa có ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt của các nhà đầu tư.
Trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng thể hiện thông qua sự phát triển của hệ thống giao thông vận tải, thông tin liên lạc, các dịch vụ cung cấp điện, nước và một số dịch vụ hỗ trợ khác. Xây dựng kết cấu hạ tầng là điều kiện tiên quyết và lâu dài cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Hệ thống giao thông vận tải an toàn, tiện lợi sẽ góp phần giảm chi phí lưu thông cho doanh nghiệp. Một hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật hoàn chỉnh (bao gồm hệ thống đường bộ, đường sắt, đường hàng không, mạng lưới cung cấp điện, nước, bưu chính viễn thông và các dịch vụ tiện ích khác) là điều mong muốn của mọi nhà đầu tư nước ngoài.
Ngược lại, một kết cấu hạ tầng yếu kém với mạng lưới giao thông chưa hoàn chỉnh, hệ thống thông tin liên lạc lạc hậu, hệ thống cung cấp năng lượng thiếu thốn…sẽ gây ra những thiệt hại và lãng phí lớn cho nhà đầu tư, cản trở hoạt động thu hút FDI. Do vậy, địa phương nào có kết cấu hạ tầng tốt thì sẽ có lợi thế lớn trong việc thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. - Kết cấu hạ tầng xã hội 18 Bên cạnh kết cấu hạ tầng kỹ thuật, các nhà đầu tư cũng rất quan tâm đến kết cấu hạ tầng xã hội. Kết cấu hạ tầng xã hội bao gồm hệ thống y tế và chăm sóc sức khỏe cho người dân, hệ thống giáo dục và đào tạo, hoạt động thương mại, khu vui chơi giải trí, các dịch vụ hỗ trợ, nhà ở cho người lao động…càng hoàn thiện thì càng tăng sức thu hút đối với nhà đầu tư.
* Ba là, môi trường chính trị xã hội và sự ổn định kinh tế vĩ mô Việc giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo trật tự an toàn xã hội có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạt động đầu tư nước ngoài. Ổn định chính trị luôn là yếu tố hấp dẫn hàng đầu đối với các nhà đầu tư nước ngoài, vì có ổn định chính trị thì các cam kết của Chính phủ nước chủ nhà với các nhà đầu tư về sở hữu vốn, các chính sách ưu tiên định hướng phát triển mới được thực hiện.