Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC THANH TRA, KIỂM TRA THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận của công tác thanh tra, kiểm tra thuế 1. Khái niệm về thanh tra, kiểm tra thuế * Kiểm tra thuế Theo Luật quản lý thuế (2006) “ Kiểm tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấp hành nghĩa vụ nộp thuế của người nộp thuế, nhằm đảm bảo pháp luật thuế được thực thi nghiêm chỉnh trong đời sống kinh tế xã hội.” [11] Theo Lê Xuân Trường (2010) “ Kiểm tra thuế là hoạt động của cơ quan thuế trong việc xem xét tình hình thực tế của đối tượng được kiểm tra, từ đó đối chiếu với chức năng, nhiệm vụ yêu cầu đặt ra đối với đối tượng được kiểm tra để có những nhận xét, đánh giá.” [18] Vậy ta có thể hiểu kiểm tra thuế là hoạt động xem xét và đánh giá mức độ tuân thủ các sắc thuế đối với các đối tượng được áp dụng theo quy định về thuế của nhà nước. * Khái niệm thanh tra thuế: Giáo trình Nghiệp vụ công tác thanh tra (2008) của Trường Cán bộ Thanh tra: “Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt động kiểm tra, xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân; được thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị các biện pháp khắc phục; phát huy nhân tố tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực của hoạt động quản lý nhà nước, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
[20] Theo luật thanh tra (2010): “Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá 5 nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó”. [12] Theo Luật Thanh tra số 56/2010/QH12 ngày 15 tháng 11 năm 2010 có giải thích về thanh tra nhà nước, thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành. “Thanh tra nhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủtục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Thanh tra nhà nước bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành.” “Thanh tra hành chính là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trực thuộc trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn được giao.” “Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực đó.” “Cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành là cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực, bao gồm tổng cục, cục thuộc bộ, chi cục thuộc sở được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành” Theo Giáo trình nghiệp vụ thuế của Học viện Tài chính: “Thanh tra thuế là hoạt động kiểm tra của tổ chức chuyên trách làm công tác kiểm tra của CQT đối với đối tượng thanh tra nhằm phát hiện, ngăn chặn và xử lý những hành vi trái pháp luật” [12] Như vậy ta có thể hiểu thanh tra thuế là hoạt động của các cơ quan chức năng có nhiệm vụ thanh tra về việc tuân thủ các quy định về thuế của các đối tượng đã được nộp thuế nhằm đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước.
Phân biệt thanh tra và kiểm tra thuế * Sự giống nhau Về mục đích: cả thanh tra và kiểm tra đều có một mục đích chung đó là phát hiện và xử lý các vi phạm của doanh nghiệp về các quy định thuế. Điều này góp phần nâng cao tính nghiêm minh của pháp luật cũng như nâng cao ý thức trách nhiệm của các doanh nghiệp. 6 Nội dung của thanh tra, kiểm tra thuế đối với doanh nghiệp đó là xem xét và đánh giá tình hình chấp hành thuế của doanh nghiệp. Về phương pháp: cả hai hình thức này đều áp dụng những phương pháp nhằm xác định mức độ thực hiện các quy định của pháp luật về thuế, ngoài ra còn xem xét để mức độ vi phạm của các doanh nghiệp.
Cách thức tiến hành: thanh tra thuế và kiểm tra thuế đều phải dựa trên tình hình thực tế của doanh nghiệp, từ đó xem xét và có những đánh giá, phát hiện những sai phạm của các doanh nghiệp, chỉ ra được những sai phạm và giải thích các sai phạm đó dựa trên các quy định của pháp luật * Sự khác nhau Chỉ tiêu Kiểm tra thuế Thanh tra thuế Bộ phận thanh tra thuế, bộ phận Chủ thể tiến Bộ phận chuyên trách thuộc kiểm tra thuế và các bộ phận chức hành cơ quan thuế năng khác Thường có chọn lọc, các Đối tượng rộng, diễn ra liên tục, Đối tượng trường hợp có dấu hiệu phức phạm vi hẹp hơn tạp Về nội dung Các vấn đề hiện tại và đang diễn ra Những vấn đề trong quá khứ Thường diễn ra trong dài Thời gian Thường diễn ra ngắn ngày ngày Có thể không cần thành lập đoàn, Bắt buộc thành lập đoàn và Hình thức không cần có quyết định có quyết định Biện pháp xử Áp dụng biện pháp xử lý Chủ yếu nhắc nhở, hướng dẫn lý mạnh Về trình độ Không nhất thiết đòi hỏi kỹ thuật Cần có kiến thức chuyên sâu nghiệp vụ chuyên môn cao như thanh tra. Đặc điểm, vai trò thanh tra, kiểm tra thuế 1. Đặc điểm của thanh tra, kiểm tra thuế Thu thập thông tin về tình hình nộp thuế của doanh nghiệp. trước khi thanh tra, kiểm tra CQT thường tiến hành thu thập thông tin về các doanh nghiệp nhằm đảm bảo việc thanh tra, kiểm tra đạt hiệu quả.
Các thông tin được thu thập như: tình hình tài chính của doanh nghiệp, tình hình thực hiện các quy định về thuế, tình hình sản xuất kinh doanh… Thông qua việc thu thập này sẽ CQT sẽ tiến hành sàng lọc và có thêm những bằng chứng sắc đáng chứng minh doanh nghiệp có nhiều biểu hiện vi phạm từ đó việc thanh tra, kiểm tra tăng thêm tính hiệu quả. Khuyến khích sự tuân thủ pháp luật. có rất nhiều doanh nghiệp có sự hiểu biết về pháp luật thuế bị hạn chế. Do vậy, qua quá trình thanh tra kiểm tra các cán bộ thuế chính là lực lượng tham gia vào tuyên truyền thực hiện pháp luật cho doanh nghiệp.
Động viên, khuyến khích cũng như giải đáp các thắc mắc giúp các doanh nghiệp không tái phạm. Bên cạnh đó CQT cũng tuyên truyền các hình thức xử lý, các biện pháp xử lý từ đó doanh nghiệp nhận thức được vai trò và nghĩa vụ đối với nhà nước. Liên quan đến nhiều cơ quan chức năng: để hoạt động thanh tra, kiểm tra được hiệu quả. Cơ quan thuế thu thập một lượng thông tin lớn từ các cơ quan như: hải quan, thanh tra nhà nước, kiểm toán….
Từ đó xác định được các rủi ro thuế và xây dựng kế hoạch thanh tra, kiểm tra phù hợp cho từng giai đoạn, từng doanh nghiệp. Giúp doanh nghiệp thực hiện tốt các quy định pháp luật về thuế. Trong quá trình thanh tra, kiểm tra các CBT sẽ phát hiện những sai phạm, những khó khăn mà doanh nghiệp đang gặp phải. CBT sẽ tiến hành xác định nguyên nhân của những sai phạm cũng như những khó khăn đó, CBT sẽ tiến hành phân tích và hướng dẫn để DN thực hiện đúng với quy định của pháp luật.
Vai trò của thanh tra, kiểm tra thuế Kiểm tra xem xét việc thực hiện các chính sách về luật thuế: Quá trình thực hiện thanh tra, kiểm tra được thực hiện bởi cơ quan thuế. Đây là cơ quan chuyên môn trong lĩnh vực thuế, chính vì vậy cơ quan sẽ thông qua việc thanh tra, kiểm tra để xem xét việc thực hiện các quy định luật pháp về thuế của các doanh nghiệp. Qua 8 thanh tra, kiểm tra CQT sẽ thấy được mức độ thực hiện của các doanh nghiệp từ đó đưa ra các biện pháp nhằm tăng cường thực hiện các chính sách đó. Đảm bảo nguồn thu ngân sách nhà nước: Thanh tra, kiểm tra sẽ sớm phát hiện các sai phạm của các doanh nghiệp.
Các sai phạm này có thể xuất phát từ các nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan. Với những nguyên nhân do khách quan đưa lại thì CQT sẽ tiến hành có những hướng dẫn và điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tại. Còn nguyên nhân chủ qua thì CQT sẽ tiến hành truy thu nhằm đảm bảo nguồn thu cho NSNN, với những trường hợp cố tình không thực hiện thì có thể xử lý theo quy định của pháp luật. Góp phần điều chỉnh những quy định không phù hợp: trong quá trình thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp có những giải đáp cũng như báo cáo về những sai phạm, những khó khăn khi thực hiện các quy định của nhà nước.
CQT sẽ thu thập và xem xét những báo cáo đó và sớm kiếm nghị với cấp trên có những hướng dẫn và sửa đổi để phù hợp với tình hình thực tế, giảm những khó khăn cho doanh nghiệp. Đảm bảo bình đẳng trong việc thực hiện pháp luật. Các doanh nghiệp đều có quyền bình đẳng trước pháp luật. Bất cứ doanh nghiệp nào vi phạm các quy định của pháp luật đều bị xử lý nhằm đảm bảo tính nghiêm minh.
Với những doanh nghiệp có nhiều đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội và đất nước thì sẽ được ưu đãi. Với những doanh nghiệp kinh doanh vào những mặt hàng không được khuyến khích thì sẽ chụi mức thuế cao hơn. Vì vậy, việc bình đẳng ở đây chính là việc bắt buộc các doanh nghiệp phải tuân thủ, không có doanh nghiệp nào là trường hợp ngoại lệ và mức đóng đã được quy định rõ ràng.