Chương 1: Những vấn đề cơ bản về thẩm định tài sản bảo đảm trong cho vay của ngân hàng thương mại. Chương 2: Thực trạng công tác thẩm định tài sản bảo đảm trong cho vay khách hàng doanh nghiệp tại BIDV Bắc Hưng Yên. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác thẩm định tài sản bảo đảm trong cho vay khách hàng doanh nghiệp tại BIDV Bắc Hưng Yên. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CÔNG TÁC THẨM ĐỊNH TÀI SẢN BẢO ĐẢM TRONG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.
Tổng quan về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm chung Ngân hàng thương mại là một doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ. Đây là một loại hình kinh doanh mang tính chất rất đặc thù khi mà ngân hàng thương mại là một trung gian tài chính nhận tiền gửi của khách hàng và lấy đồng vốn đó cho đi vay đối với khách hàng khác. Nói cách khác sản phẩm chính của ngân hàng thương mại là đồng vốn và những hoạt động trao đổi đồng vốn giữa ngân hàng và khách hàng của họ được diễn ra hàng ngày với sự hỗ trợ của những thông tư, nghị định hướng dẫn và nghiệp vụ ngân hàng.
Các dịch vụ chủ yếu của ngân hàng thương mại a. Nhận tiền gửi của khách hàng cá nhân, doanh nghiệp - Tiền gửi để lấy lãi: Đây là một trong những kênh huy động vốn chính của NHTM, khách hàng khi có một khoản tiền dư thừa không sử dụng sẽ gửi vào ngân hàng theo dạng tài khoản tích lũy hoặc tiết kiệm, kì hạn của hình thức tiền gửi này cũng rất đa dạng, dao động từ 1 tháng đến vài năm thậm chí không kì hạn. - Tiền gửi thanh toán: Đây là loại hình tiền gửi không kì hạn vì khách hàng lập tài khoản tiền gửi thanh toán với mục đích chính là thu chi các giao dịch kinh doanh và chuyển khoản tiền một cách an toàn và nhanh chóng. Tiền gửi thanh toán vẫn được tính lãi theo ngày nhưng lãi suất thường thấp hơn tiền gửi tiết kiệm.
Bảo hiểm Những năm gần đây ngân hàng thương mại đã lấn sân sang lĩnh vực bảo hiểm (bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm xe,…), lí do là vì NHTM đang tìm những nguồn tăng thu nhập khác ngoài tín dụng vì thị trường kinh doanh của các NHTM hiện nay đang rất khó khăn vì những lí do khác nhau. Ngoài ra tỉ lệ hưởng chiết khấu khá cao cũng là một trong những lí do bảo hiểm đang là vũ khí tiềm năng của các NHTM. Hoạt động cho vay - Cho vay thế chấp: Là dịch vụ cho vay đối với khách hàng có tài sản bảo đảm (VD: Nhà cửa, BĐS, ô tô, máy móc, thiết bị,…), sau khi vay khách hàng có nghĩa vụ phải trả tiền lãi vay và vốn đúng hạn cho ngân hàng, trong trường hợp khách hàng 3 mất khả năng thanh toán thì ngân hàng sẽ là chủ sở hữu tài sản mà khách hàng đã thế chấp. Thường thì khách hàng sẽ được vay số vốn tối đa bằng 75% giá trị của tài sản bảo đảm để tránh trường hợp nợ xấu đối với ngân hàng.
- Cho vay tín chấp: Là dịch vụ cho vay không cần tài sản bảo đảm, ngân hàng sẽ dựa trên uy tín và năng lực tài chính của khách hàng để cho vay. Thường thì có rất ít khách hàng được cho vay tín chấp, bởi rủi ro nợ xấu cao, mức lãi suất cũng cao hơn cho vay có tài sản bảo đảm. Đối tượng khách hàng vay tín chấp thường là khách hàng lâu năm của ngân hàng, có uy tín cao và vay trong một khoảng thời gian ngắn. Trao đổi ngoại tệ Đây là một trong những dịch vụ đầu tiên của lịch sử ngành ngân hàng, NHTM sẽ mua đi bán lại các loại tiền khả dụng của các quốc gia trên thế giới theo nhu cầu của khách hàng và nhận lợi nhuận bằng chênh lệch tỉ giá giữa tỉ giá mua vào và tỉ giá bán ra.
Ngân quỹ - Thu đổi tiền không đủ chuẩn: NHTM sẽ đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông (áp dụng cả ngoại tệ). - Bảo quản tài sản: Vì ngân hàng là nơi cất giữ tiền nên có một hệ thống an ninh rất cao và tối mật nên NHTM có dịch vụ cho thuê két hoặc ký thác, trực tiếp bảo quản tài sản cho khách hàng. - Ủy nhiệm thu/chi: Là dịch vụ NHTM sẽ thu/chi hộ khách hàng tại những địa điểm, thời gian do khách hàng chỉ định. Chứng khoán Phần lớn các NHTM sẽ cung cấp cho khách hàng tất cả những dịch vụ liên quan đến chứng khoán từ môi giới chứng khoán, tư vấn đầu tư, hỗ trợ giao dịch, cung cấp các sản phẩm phái sinh,… g.
Dịch vụ thẻ Về cơ bản thì có hai loại thẻ đó là thẻ thanh toán nội địa (ATM) và thẻ thanh toán quốc tế (VISA hoặc Master Card). Khách hàng nạp tiền vào thẻ và sử dụng nó như một chiếc ví để đựng tiền và chi tiêu mà không cần lo lắng đến những rủi ro trộm cắp, hoặc rơi mất. Đây cũng là một kênh huy động vốn lớn của NHTM. Ngân hàng điện tử 4 Với sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật, hiện nay khách hàng có thể sử dụng Internet Banking để quản lí, tra cứu, nhận và chuyển tiền hết sức nhanh chóng và tiện lợi.
Các hình thức bảo đảm tiền vay bằng tài sản ở ngân hàng thương mại a. Khái niệm bảo đảm tiền vay ở NHTM Theo Theo Khoản 1, Điều 2 Nghị định số 178/1999/NĐ-CP: “ Bảo đảm tiền vay là việc tổ chức tín dụng áp dụng các biện pháp nhằm phòng ngừa rủi ro, tạo cơ sở kinh tế và pháp lý để thu hồi được các khoản nợ đã cho khách hàng vay.” Như vậy bảo đảm tiền vay là các điều kiện được NHTM thiết lập đối với khách đi vay để xác định khả năng tài chính (khả năng trả nợ) của khách hàng, vừa là để phòng ngừa rủi ro nợ xấu đối với NHTM, tạo ra tính trách nhiệm cũng như động lực để trả nợ vốn vay và lãi vay đối với khách hàng và bù đắp rủi ro nếu khách hàng mất khả năng thanh toán. Các hình thức bảo đảm tiền vay ở NHTM - Cầm cố tài sản Điều 309 bộ luật dân sự năm 2015 có định nghĩa về cầm cố tài sản: “ Cầm cố tài sản là việc một bên (sau đây gọi là bên cầm cố) giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận cầm cố) để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.” Như vậy, có thể hiểu cầm cố tài sản là cá nhân, tập thể mang tài sản thuộc sở hữu của mình đến cho NHTM để đáp ứng các điều kiện về vay nợ, cam kết có trách nhiệm với nghĩa vụ trả nợ. Các tài sản cầm cố thường là những tài sản nhỏ gọn nhưng có giá trị kinh tế cao, dễ quản lí, bảo quản, bao gồm: + Máy móc, thiết bị sản xuất, phương tiện vận tải.
+ Đá quý, kim loại quý hiếm. + Các tác phẩm nghệ thuật có giá trị kinh tế. + Nguyên vật liệu có giá trị kinh tế. + Những giấy tờ có giá như: Trái phiếu, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ,… + Các tài sản vô hình như: Quyền góp vốn ở doanh nghiệp, quyền khai thác khoáng sản, quyền tác giả,… + Các tài sản khác theo quy định của pháp luật.
5 Khi nhận cầm cố các tài sản trên ngân hàng phải kiểm tra tính hợp pháp, an toàn, cũng như giá trị của tài sản một cách cẩn thận. - Thế chấp tài sản Khoản 1, Điều 317 Bộ luật dân sự năm 2015 nêu rõ:“ Thế chấp tài sản là việc một bên (sau đây gọi là bên thế chấp) dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và không giao tài sản cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận thế chấp).” Khoản 2, Điều 317 Bộ luật dân sự năm 2015 có viết: “ Tài sản thế chấp do bên thế chấp giữ. Các bên có thể thỏa thuận giao cho người thứ ba giữ tài sản thế chấp.” Theo đó, tài sản thế chấp có thể là động sản hoặc bất động sản như: + Đất đai, nhà cửa, công trình xây dựng gắn liền với đất, thậm chí cả các tài sản gắn liền với nhà ở, công trình xây dựng và đất đai. + Giấy tờ có giá như trái phiếu nhà nước, trái phiếu doanh nghiệp, cổ phiếu,… + Quyền tài sản như giá trị quyền sử dụng đất.
+ Các loại tài sản hình thành trong tương lai như các hoa lợi, hoa màu hình thành trên bất động sản thế chấp sau khi kí kết hợp đồng thế chấp. + Các tài sản khác theo quy định của pháp luật. - Bảo đảm tín dụng bằng tài sản hình thành từ vốn vay. Khoản 2, Điều 108 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định: “Tài sản hình thành trong tương lai bao gồm: a) Tài sản chưa hình thành; b) Tài sản đã hình thành nhưng chủ thể xác lập quyền sở hữu tài sản sau thời điểm xác lập giao dịch.” Như vậy, so với hai hình thức bảo đảm tín dụng bằng tài sản là thế chấp và cầm cố thì rủi ro tín dụng của hình thức bảo đảm tín dụng bằng tài sản hình thành từ vốn vay tiềm ẩn rủi ro hơn rất nhiều.
Lí do bởi vì khi kí hợp đồng cho vay thì tài sản bảo đảm chưa hình thành. Vì vậy, để có thể kí hợp đồng vay vốn bằng hình thức bảo đảm tài sản hình thành trong tương lai thì khách hàng phải thỏa mãn những điều kiện sau: + Chứng minh được năng lực tài chính để có khả năng trả được vốn vay và lãi vay. 6 + Có sự tín nhiệm đối với các tổ chức tín dụng. + Có dự án dự án đầu tư, kinh doanh, sản xuất hoặc các loại hình dịch vụ hợp pháp, khả thi.
Có phương án hoàn trả nợ. + Có mức vốn tự có tham gia vào dự án đầu tư hoặc phương án sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, đời sống và giá trị các tài sản đảm bảo bằng tiền vay qua các phương pháp như cầm cố, thế chấp tối thiểu bằng 50 % vốn đầu tư của phương án đó. Ngoài các điều kiện về khách hàng thì còn có một số điều kiện mà tài sản tương lai hình thành từ vốn vay phải đáp ứng như: + Tài sản bảo đảm hình thành từ vốn vay phải xác định được quyền sở hữu, quản lí và sử dụng. + Phải xác định được số lượng, giá trị, tính chất sử dụng và tính hợp pháp được phép giao dịch của tài sản.
+ Phải mua bảo hiểm cho tài sản hình thành trong tương lai nếu có quy định của pháp luật yêu cầu trong suốt thời gian vay vốn đến khi tài sản hình thành.