CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC THẨM ĐỊNH GIÁ BẤT ĐỘNG SẢN TRONG CHO VAY TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. BẤT ĐỘNG SẢN VÀ BẤT ĐỘNG SẢN THẾ CHẤP 1. Khái quát về bất động sản a. Khái niệm và đặc điểm chủ yếu của bất động sản v Khái niệm: Theo tiêu chuẩn thẩm định giá quốc tế, BĐS là đất đai và những công trình do con người tạo nên gắn liền với đất.
Đó là những vật hữu hình cùng với những tài sản nằm ở trên, phía trên hay dưới mặt đất. Theo hệ thống tiêu chuẩn thẩm định giá Việt Nam – tiêu chuẩn số 12 về phân loại tài sản [1], BĐS là các tài sản không di dời được. BĐS có đặc điểm là gắn cố định với một không gian, vị trí nhất định, không di dời được, bao gồm: Đất đai; nhà ở, công trình xây dựng gắn liền với đất đai, kể cả các tài sản gắn liền với nhà ở, công trình xây dựng đó; các tài sản khác gắn liền với đất đai; các tài sản khác theo quy định của pháp luật. v Đặc điểm: - Là loại tài sản gắn cố định với một không gian, vị trí nhất định, không di dời được.
Đây là thuộc tính tự nhiên của BĐS và là tiêu chí để phân biệt với động sản. - Đối với BĐS là đất đai ở Việt Nam, nó không thuộc sở hữu của bất kỳ cá nhân nào mà cá nhân đó chỉ có thể có quyền sử dụng đối với đất đai. Về mặt pháp lý, đây là quyền sử dụng tài sản của người không phải là chủ sở hữu tài sản. Theo đó, người không phải là chủ sở hữu tài sản đó có quyền sử dụng tài sản “đúng tính năng, công dụng, đúng phương thức” nhằm “hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản” và quyền sử dụng này có thể được chuyển giao cho người khác thông qua hợp đồng hoặc theo quy định của pháp luật.
Các thuộc tính bất động sản v Cố định Bất động sản gắn liền với một vị trí cố định cụ thể, mà yếu tố vị trí có ảnh hưởng lớn và tạo ra giá trị BĐS. Yếu tố vị trí chính là khoảng cách từ BĐS đến các trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị hay cũng chính là khả năng tiếp cận của BĐS với các trung tâm đó. Khi “tính vị trí” của BĐS thay đổi sẽ làm cho giá trị BĐS thay đổi tăng hay giảm tùy thuộc vào khả năng tiếp cận với các trung tâm đó. Do tính “cố định về vị trí” nên giá trị và khả năng sinh lời của BĐS còn chịu tác động của yếu tố môi trường như: yếu tố tự nhiên, điều kiện kinh tế, điều kiện môi trường và tính chất xã hội… Khi đầu tư và định giá BĐS, cần lưu ý và dự tính trước các khả năng khi có sự thay đổi hai yếu tố này sẽ tác động và ảnh hưởng như thế nào đến giá trị BĐS.
v Bền vững Thông thường BĐS có tính bền vững cao, đặc biệt là đối với đất đai. Tuy nhiên, khi định giá và đầu tư BĐS cũng cần xem xét trên góc độ kỹ thuật và kinh tế: - Khi đầu tư cần chú trọng chu kỳ kinh tế để quyết định chu kỳ vật lý nhằm bảo đảm công trình/BĐS phát huy được hiệu quả, thu hồi được vốn,… trước khi công trình/BĐS chấm dứt chu kỳ vật lý: hư hỏng, sập đổ, không còn sử dụng… Và khi định giá chỉ chọn và quyết định giá trị BĐS căn cứ vào chu kỳ nào ngắn hơn giữa hai chu kỳ kinh tế và chu kỳ vật lý. - Vào cuối chu kỳ kinh tế để bảo đảm được lợi ích kinh tế của BĐS không bị suy giảm, các chi phí duy trì thường tăng lên. Do vậy, cần so sánh lợi ích kinh tế mang lại với các chi phí duy trì và chi phí cơ hội của việc duy trì BĐS để quyết định chu kỳ vật lý.
- Cần tính toán và dự tính các công năng và nhu cầu thay đổi của BĐS 10 khi đầu tư. v Khác biệt Các BĐS có những khác biệt: khác nhau về vị trí, về kết cấu và kiến trúc, khác nhau về quyền, về quang cảnh, môi trường… Sự khác biệt đó chính là lợi ích kinh tế riêng mang lại cho từng BĐS: - Khi đầu tư cần chú trọng khai thác tính khác biệt để làm tăng giá trị BĐS đồng thời đáp ứng được tính riêng biệt của người tiêu dùng. - Khi định giá không áp đặt một giá trị BĐS này cho BĐS khác mà không chú ý đến tính khác biệt giữa hai BĐS. v Khan hiếm Xuất phát từ “giới hạn về diện tích”, “khác biệt”, “vị trí cố định”,… đã tạo ra sự khan hiếm của BĐS, làm cho quan hệ cung cầu về BĐS mất cân đối theo chiều hướng cung < cầu, dẫn đến tình trạng đầu cơ về BĐS.
v Giá trị lớn Giá trị đất và chi phí xây dựng là rất lớn, làm cho giá trị BĐS thường rất cao, do vậy: - Hoạt động đầu tư kinh doanh BĐS phải cần vốn lớn và dài hạn. - Vốn đầu tư cho BĐS có thể tái tạo qua kinh doanh hoặc thế chấp. - Do có giá trị lớn nên thường phát sinh quan hệ vay vốn khi mua bán BĐS. vẢnh hưởng lẫn nhau Các BĐS thường có tác động lẫn nhau và có ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế - xã hội, do vậy: - Sự thống nhất quản lý về BĐS của Nhà nước là điều cần thiết.
- Khi đầu tư xây dựng các công trình phải tính đến sự ảnh hưởng đối với các công trình khác, đối với môi trường và cảnh quang. - Khi định giá phải tính đến khả năng ảnh hưởng nếu như có các công trình khác ra đời. Giá của bất động sản v Giá trị thị trường của bất động sản - Theo Hiệp hội các nhà Thẩm định giá Hoa kỳ: “Giá trị thị trường là mức giá có khả năng xảy ra nhất của tài sản sẽ được mua bán trên thị trường cạnh tranh và mở dưới những điều kiện giao dịch công bằng vào thời điểm TĐG giữa người mua sẵn sàng mua và người bán sẵn sàng bán, các bên hành động một cách thận trọng, am tường và thừa nhận giá cả không bị ảnh hưởng của những yếu tố tác động thái quá cũng như không bị ép buộc”. - Theo Quyết định số 24/2005/QĐ-BTC ngày 18/04/2005 của Bộ Tài chính ban hành Tiêu chuẩn số 01 (TĐGVN 01) định nghĩa: “Giá trị thị trường của một tài sản là mức giá ước tính sẽ được mua bán trên thị trường vào thời điểm TĐG và được xác định giữa một bên là người mua sẵn sàng mua và một bên là người bán sẵn sàng bán, trong một giao dịch mua bán khách quan và độc lập, trong điều kiện thương mại bình thường”.
Qua các cách định nghĩa trên, nhìn chung có thể hiểu giá trị thị trường của BĐS là số tiền ước tính để một BĐS nên trao đổi vào ngày TĐG giữa một người mua tự nguyện (muốn mua) với một người bán tự nguyện (muốn bán) trong các giao dịch khách quan, trong khoảng thời gian giao dịch đủ dài sau khi đã tìm hiểu kỹ thị trường và các bên hành động một cách hiểu biết lẫn nhau, thận trọng và không áp đặt. v Giá trị phi thị trường của bất động sản Để hiểu rõ hơn về giá trị phi thị trường của BĐS, cần làm rõ các khái niệm liên quan đến giá trị phi thị trường [15] như: + Giá trị sử dụng hay giá trị hữu dụng của BĐS: đó là khả năng thỏa mãn nhu cầu của người sử dụng. Mỗi BĐS có một giá trị chủ quan đối với người đang sử dụng hoặc muốn sử dụng BĐS đó. + Giá trị đầu tư: là giá trị hiện tại của các quyền trong tương lai về thu 12 nhập do khai thác BĐS và bị ảnh hưởng bởi khả năng thu hồi vốn của việc khai thác BĐS nhanh hay chậm và thu nhập mang lại do đầu tư vào BĐS nhiều hay ít.
Giá trị đầu tư của một BĐS thường là khác nhau đối với những nhà đầu tư riêng lẻ khác nhau, trong khi giá trị thị trường chỉ có một. + Giá trị trao đổi hay giá cả BĐS: đó là một khoản tiền yêu cầu, chào bán hoặc trả cho một BĐS. Do các động cơ và các mối quan tâm đặc biệt của một người mua và người bán nhất định, mức giá được trả cho BĐS có thể có hoặc không có sự liên hệ nào với giá trị có thể được quy cho BĐS bởi những người khác. Nhìn chung có thể hiểu giá trị phi thị trường của tài sản là mức giá ước tính được xác định theo những căn cứ khác với giá trị thị trường hoặc có thể được mua bán, trao đổi theo các mức giá không phản ánh giá trị thị trường như: giá trị tài sản đang trong quá trình sử dụng, giá trị đầu tư, giá trị đặc biệt, giá trị thanh lý, giá trị tài sản bắt buộc phải bán, giá trị tài sản chuyên dùng, giá trị tài sản có thị trường hạn chế,… d.
Các yếu tố tác động đến giá của bất động sản Các yếu tố tác động đến giá của BĐS [4] được chia thành 03 nhóm sau: v Nhóm các yếu tố liên quan đến giao dịch - Mối liên hệ giữa các bên trong giao dịch: chỉ khi người mua và người bán thực hiện việc giao dịch theo mục đích hợp lý và khách quan thì mới được coi là chứng cứ thị trường. - Các điều khoản giao dịch: các điều khoản bán khác nhau sẽ dẫn đến giá bán khác nhau, do vậy thẩm định viên phải xem xét kỹ các điều khoản bán để xác định chứng cứ thị trường. - Các điều kiện thị trường: thị trường bình thường là khi cung cầu cân bằng và mức giá không phản ánh sự khan hiếm của cung hay cầu. Giao dịch đã thực hiện là giao dịch chín muồi, có thông tin tốt và đáp ứng yêu cầu của 13 giá trị thị trường thì khi đó giá của BĐS giao dịch mới được xem là chứng cứ giá trị thị trường.
v Nhóm các yếu tố vĩ mô - Chính sách của Nhà nước: tác động rất lớn và trực tiếp đến giá BĐS thể hiện trên các mặt chủ yếu sau: + Nhà nước ban hành các quy định về quyền sở hữu, thuê đất, sử dụng, chuyển nhượng BĐS. + Nhà nước quy định các chính sách và nghĩa vụ tài chính có liên quan đến QSDĐ (thuế, tiền thuê, tiền sử dụng đất. + Nhà nước hoạch định và công bố quy hoạch về việc sử dụng đất cho từng khu vực. - Các yếu tố kinh tế chung của quốc gia, địa phương.
Các yếu tố này ảnh hưởng đến cầu và qua đó tác động đến cung BĐS nên ảnh hưởng đến giá BĐS.