Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động công tác xã hội đối với trẻ em mồ côi Chương 2: Hoạt động trợ giúp trẻ em mồ côi tại Trung tâm Bảo trợ xã hội số IV, Ba Vì, TP. Hà Nội KET LUẬN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC CHUONG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE HOAT ĐỘNG CÔNG TÁC XÃ HOI DOI VỚI TRE EM MO COI Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu về các mô hình, dịch vụ, hoạt động công tác xã hội với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt Cho đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu về mô hình chăm sóc, giáo dục, phục héi chức năng cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Trong đó gồm các mô hình nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục dựa vào Nhà nước; các mô hình dựa vào cộng đồng và các tổ chức tư nhân, phi chính phủ.
Trong bài viết “Các mô hình trợ giúp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại cộng đồng và vai trò của nhân viên công tác xã hội” đã chỉ ra những mô hình tại cộng đồng như mô hình nuôi con nuôi, mô hình lớp học tình thương, mô hình lớp học linh hoạt hướng đến tất cả các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Bên cạnh đó tác giả cũng đưa ra những mô hình đặc thù cho từng nhóm trẻ như mô hình phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật tại gia đình. Mô hình tổ, nhóm trong trợ giúp trẻ cũng đem lại những hiệu quả nhất định (Nguyễn Thị Liên, 2018). Các dịch vụ công tác xã hội chủ yếu dành cho trẻ em nói chung hiện nay được chia thành hai nhóm bao gồm: (1) Dịch vụ chăm sóc, nuôi dưỡng thông thường và (2) dịch vụ có tính chất chuyên môn, chuyên sâu của công tác xã hội.
Các cơ sở trợ giúp xã hội đang thực hiện các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng: dạy nghé; phục hồi chức năng: cung cấp các dịch vụ công tác xã hội. Liên quan đến hoạt động công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, có rất nhiều nghiên cứu đề cập đến trong đó bao gồm phân tích về các loại hình dịch vụ công tác xã hội, chất lượng cung cấp dịch vụ công tác xã hội, các khó khăn, hạn chế và giải pháp trong hoạt động công tác xã hội đối với trẻ em nói chung tại các mô hình chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Các tác giả có các công trình nghiên cứu có liên quan tới lĩnh vực này gồm có Nguyễn Văn Thanh (2018); Nguyễn Thị Tuyết Mai, Lê Thị Thêm (2018); Nguyễn Thị Thái Lan (2018); Nguyễn Thị Thanh Hương (2018); Hà Thị Thư (2016);và Nguyễn Hải Hữu (2016). Các nghiên cứu trực tiếp về hoạt động công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các cơ sở chăm sóc tập trung mới chỉ dừng lại ở phân tích tính cấp thiết của công tác xã hội đối với hòa nhập xã hội cho trẻ tại các cơ sở chăm sóc tập trung, các kỹ năng cân thiét của công tác xã hội giúp trẻ sông tại các trung tâm hòa nhập và nêu lên một số hoạt động thực tiễn trong can thiệp đối với trẻ em hòa nhập xã hội.
Các nghiên cứu có thé ké đến gồm có: Tác giả Nguyễn Hữu Hùng trong tác pham Kỹ năng chia sé cảm xúc với trẻ mồ côi của cán bộ công tác xã hội đã đề cập tới các kỹ năng công tác xã hội cá nhân đối với trẻ mồ côi như kỹ năng thiết lập mối quan hệ, kỹ năng chia sẻ cảm xúc, kỹ năng hướng dẫn trẻ hòa nhập cộng đồng. Tác giả Nguyễn Thị Thu Hà trong công trình nghiên cứu về “Cham sóc, giáo dục trẻ mô côi hòa nhập cuộc sống đã nêu lên hiện trạng khó hòa nhập xã hội của trẻ em mô côi sống tại các cơ sở chăm sóc tập trung” và nêu lên nhu cầu về hoạt động công tác xã hội đối với trẻ không chỉ là nhóm bị thiệt thòi vật chất mà còn cả đối với cả các nhóm trẻ khó khăn về tinh thần. Các dich vu công tác xã hội tại các trung tâm bảo trợ xã hội rất đa dạng như tham vấn, trị liệu tâm lý, giáo dục hướng nghiệp, dạy nghề, hỗ trợ hòa nhập cộng đồng (Nguyễn Hồng Kiên, Trần Văn Công, Lại Thị Yến Ngọc, 2016). Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong các mô hình trợ giúp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt dựa vào cộng đồng bao gom vai trò vận động, vai trò kết nối các nguồn lực và vai trò người trò chuyện, bầu bạn, chăm sóc trực tiếp VỚI trẻ (Nguyễn Văn Vệ, 2015).
Trong các mô hình nhận nuôi có thời hạn trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nhân viên công tác xã hội có vai trò người giáo dục, nâng cao nhận thức; vai trò người kết nối các nguồn lực; vai trò người tổ chức, quản lý; vai trò người tham vấn (Trần Thị Minh Đức, Phạm Thị Hòa, 2017). Giải pháp phát triển công tác xã hội với trẻ em được nhắc đến bao gồm: M6 rộng dịch vụ công tác xã hội, tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng, chuyên môn, nghiệp vụ cho người chăm sóc tại các cơ Sở; bồ sung nhân lực có chuyên môn về công tác xã hội (Nguyễn Hải Hữu, 2016). Bên cạnh đó có thể thấy một số tác giả đưa ra những nhóm giải pháp như tìm kiếm chăm sóc thay thế (Phạm Văn Sỹ, 2018), mở rộng dịch vụ xã hội (Nguyễn Hải Hữu, 2018), trợ giúp tâm lý (Vũ Thị Lai, 2016). Một số tác giả có đề cập tới mô hình nhóm như Nguyễn Thu Liên, 2018 đề cập tới việc vận dụng mô hình tô, nhóm trong trợ giúp trẻ em m6 côi lao động sớm tại xã Thượng Cửu, huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ; tác giả Nguyễn Bá Đạt chỉ ra rằng can thiệp nhóm phù hợp và hiệu quả trong việc tham van và trị liệu cho trẻ em mồ côi sống tại các trung tâm bảo trợ xã hội (Nguyễn Bá Đạt, 2016).
Trong số các nghiên cứu nước ngoài, tác giả Abadur Seid đã nêu lên vai trò quan trọng của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc trẻ em như: Vai trò là người môi giới dịch vụ, vai trò là một giáo viên, vai trò là người ủng hộ, vai trò là người quản lý trường hợp, vai trò người hỗ trợ, tạo điều kiện va vai trò của một nhà hoạt động (Abadir Seid, 2015). Các nghiên cứu khác có đề cập tới vai trò quan trọng của hỗ trợ xã hội, mạng lưới xã hội đối với trẻ em như các hỗ trợ xã hội giúp trẻ giảm căng thắng và làm cho trẻ cảm thấy hạnh phúc hơn (Zabibu Khamis Mbangwa, 2013) hay mạng lưới xã hội có vai trò quan trọng trong chăm sóc trẻ em tại cộng đồng cũng như các trung tâm chăm sóc. Trẻ em đã nhận được rất nhiều nguồn viện trợ từ các mạng lưới xã hội không chính thức khác nhau. Như vậy có thê thấy, qua các công trình nghiên cứu những mô hình hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và hoạt động, dịch vụ công tác xã hội cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các mô hình hiện nay thì thấy rằng những mô hình công tác xã hội đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt hiện nay rất đa dạng và phong phú, tuy nhiên chưa có sự thống nhất, đồng bộ giữa các mô hình nên tạo ra những khó khăn cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.
Vai trò và hoạt động của nhân viên công tác xã hội tại các mô hình chưa có sự chuyên nghiệp, phần lớn tại các mô hình các hoạt động chăm sóc là chính. Nghiên cứu về fhực trạng, khó khăn và nhu cầu của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các mô hình nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục Các nghiên cứu về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các mô hình nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục chỉ ra rằng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, khi không còn lựa chọn nào khác sẽ được đưa vào nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục tại các mô hình tập trung. Ở đây, các em được hưởng các chế độ về ăn uống, sinh hoạt và học tập. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong và ngoải nước đều chỉ ra những khó khăn của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các mô hình.
Nghiên cứu gần đây của Phạm Tiến Sỹ, 2018 chỉ ra răng, hình thức chăm sóc tập trung tại các trung tâm là sự lựa chọn cuối cùng cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khi các lựa chọn khác bị thất bại. Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt sống trong các trung tâm thường bị thiếu hụt tình yêu thường của cha mẹ nên thường có tâm lý bất an, không an toàn. Trẻ sông trong các trung tâm thường bị đối mặt với các nguy cơ bị ngược đãi, bỏ bê dẫn tới tâm lý lo âu, trầm cảm. Trẻ em sống trong các trung tâm tập trung có triệu chứng và các rối loạn bên trong cao hơn như chán ăn, tâm thần, lo âu, trầm cảm, ám ảnh.
Nghiên cứu này cũng chi ra rang trẻ sống trong các trung tâm chăm sóc tập trung có khả năng nhận thức, trí nhớ tập trung kém nên có kết quả học tập kém. Tác giả cũng đồng thời chỉ ra nguyên nhân tác động tới phát triển tâm lý của trẻ xuất phát từ môi trường của trung tâm và đội ngũ cán bộ của các trung tâm. Tác giả Nguyễn Bá Đạt trong nghiên cứu về Những khó khăn tâm lý của trẻ em sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội: Tổng quan các nghiên cứu trên thế giới cũng đã chỉ ra khó khăn tâm lý của các trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các cơ sở bảo trợ xã hội là các hiện tượng tâm lý bất lợi cản trở các hoạt động của trẻ. Tác giả này cũng có sự so sánh giữa trẻ em sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội so với trẻ em sống ở ngoài cộng đồng và cho thấy trẻ em sống trong các cơ sở bảo trợ xã hội thường hay bị rối loạn tâm lý nhiều hơn so với trẻ em sống ngoài cộng đồng.
11 Trái ngược với kết quả nghiên cứu của các công trình tại Việt Nam về điều kiện sức khỏe, sức khỏe tâm thần của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại các trung tâm, các công trình nghiên cứu về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trên thế giới đã nêu lên hai khuynh hướng trái ngược nhau.