Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ VẤN ĐỀ HÌNH TƯỢNG NGUYỄN ÁI QUỐC- HỒ CHÍ MINH TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học Việt Nam hiện đại 1. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn 1945 – 1975 1. Bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội Văn học Việt Nam là một dòng chảy không ngừng, tùy thuộc vào bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội mỗi giai đoạn mà văn học có những hướng phát triển, đặc điểm, diện mạo riêng của nó.
Văn học Viêt Nam giai đoạn 1945- 1975 phát triển trong bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội đặc biệt. Dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, chúng ta đã làm cuộc cách mạng Tháng 8 năm 1945 thành công, đưa dân tộc Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành dân tộc tự do, đưa nước Việt Nam từ nước thuộc địa trở thành nước độc lập. Nhưng ngay sau đó, chúng ta phải bước vào hai cuộc trường kỳ kháng chiến: Chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp hào hùng (1946- 1954), hơn hai mươi năm chống Mỹ cứu nước gian khổ (1954- 1975). Với tinh thần “Trường kỳ kháng chiến, nhất định thắng lợi”, “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!”, “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào!” (lời Hồ Chí Minh), dưới ngọn cờ của Đảng quang vinh và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại cả dân tộc đoàn kết đấu trang để đến thắng lợi vào 30/4/1975.
Văn học Việt Nam đã phát triển trong hoàn cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội đặc biệt ấy và đã hoàn thành sứ mệnh của mình trước dân tộc, đất nước. Các nhà văn, nhà thơ trong những năm kháng chiến, trước khi cầm bút đều xác định quan điểm sáng tác: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xung phong” (Hồ Chí Minh) Và “Dẫu một cây chông trừ giặc Mỹ Hơn nghìn trang giấy luận văn chương” (Tố Hữu) Văn học phát triển trong điều kiện chiến tranh nên cũng mang những đặc điểm riêng. Đó là nền văn học chủ yếu vận động theo hướng cách mạng hoá, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước, của dân tộc. Đề tài được tập trung phản ánh là hiện thực cách mạng sôi nổi trong hai cuộc kháng chiến và lao động dựng xây Chủ nghĩa xã hội.
Vì vậy, âm hưởng chủ đạo của văn học thời kỳ này là âm hưởng hào hùng, lãng mạn tràn đầy mơ ước, hướng tới tương lai tươi sáng “Trán cháy rực nghĩ trời đất mới Lòng ta bát ngát ánh bình minh” (Nguyễn Đình Thi) hoặc “Từ trong đổ nát hôm nay Ngày mai đã đến từng giây từng giờ” (Tố Hữu) Các tác phẩm tập trung ca gợi Đảng quang vinh, Bác Hồ kính yêu! Sự lãnh đạo của Đảng, của Bác Hồ sẽ mang lại ấm no, tự do, hạnh phúc. “Ôi Việt Nam hai tiếng diệu kì Một tiếng Đảng vang lên kiêu hãnh Ta suốt đời nguyện là người lính Dưới cờ Đảng thân yêu Gieo mầm thơ trên cuộc sống phì nhiêu” (Hoàng Trung Thông) Và “Tháp Mười đẹp nhất bông sen Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ” (Bảo Định Giang) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 1975 đã hoàn thành sứ mệnh của mình, đó là bám sát hiện thực xã hội chủ nghĩa, tuyên truyền chủ nghĩa anh hùng cách mạng, đấu tranh thống nhất nước nhà. Hình tượng Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh trong văn học giai đoạn 1945- 1975 Trong cuốn Từ điển thuật ngữ Văn học, nhà nghiên cứu Lê Bá Hán- Trần Đình Sử- Nguyễn Khắc Phi cho rằng “Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được nghệ sỹ tái hiện bằng tưởng tượng sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật… Nói tới hình tượng nghệ thuật người ta thường nghĩ tới hình tượng con người… Hình tượng nghệ thuật tái hiện cuộc sống, nhưng không phải sao chép y nguyên những hiện tượng có thật, mà là tái hiện có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng tượng và tài năng của nghệ sỹ, sao cho các hình tượng truyền lại được ấn tượng sâu sắc… Hình tượng nghệ thuật vừa có giá trị thể hiện những nét cụ thể, cá biệt không lặp lại, lại vừa có khả năng khái quát, làm bộc lộ được bản chất của một loại người hay một quá trình đời sống theo quan điểm của nghệ sĩ ” [20, tr. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là nhân vật lịch sử, là lãnh tụ của dân tộc, là linh hồn của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Thời đại Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh sống, lãnh đạo cách mạng Việt Nam được gọi là “Thời đại Hồ Chí Minh”. Vì vậy, sáng tác về lãnh tụ chiến một vị trí trang trọng trong văn học thời kỳ này. Có thể nhận thấy, những tác giả viết về Bác thường là những người đã được trực tiếp gặp Bác, được nghe kể về Bác và sống “cùng thời” với Bác. Đội ngũ sáng tác rất đông đảo có thể là các nhà văn, nhà thơ đã thành danh và trưởng thành trước cách mạng như Tố Hữu, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Nam Cao hay những cây bút trưởng thành trong kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ như Minh Huệ, Nguyễn Đình Thi, Bàn Tài Đoàn… Có thể nói, hầu hết những người cầm bút thời kỳ kháng chiến đều có những sáng tác về lãnh tụ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, có tác giả sáng tác nhiều và có nhiều tác phẩm thành công, khẳng định được tên tuổi của mình khi viết về đề tài lãnh tụ như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Minh Huệ,… Hình tượng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh được thể hiện ở nhiều thể loại văn học khác nhau như truyện, ký, tiểu thuyết… nhưng ở thể loại thơ là thành công hơn cả.
Có lẽ thơ là thể loại phản ánh được nhanh nhất, thời sự nhất những con người, sự việc đang diễn ra, trong khi một số thể loại khác cần “độ lùi thời gian nhất định”. Qua những trang viết của mình, các nhà văn nhà thơ tập trung xây dựng hình tượng Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh ở những khía cạnh chính sau: Thứ nhất, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đã hy sinh cuộc sống riêng để vì độc lập của tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân. Trước cảnh nước mất nhà tan, trong khi mà rất nhiều người trong chúng ta còn đang lo cho bản thân mình, bằng lòng với “hạnh phúc nhỏ hẹp” như nhà thơ Chế Lan Viên khẳng định trong bài Tiếng hát con tàu: “Lũ chúng ta ngủ trong giường chiếu hẹp Giấc mơ con đè nát cuộc đời con! Hạnh phúc đựng trong một tà áo đẹp! Một mái nhà yên rủ bóng xuống tâm hồn” [21, tr.101] Ngày 5/6/1911, tại bến cảng Nhà Rồng, Người đã ra đi tìm đường cứu nước. Tại phương trời xa, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh chịu bao cay đắng để tìm đường đi cho dân tộc.
Trong cuốn Trông vời cố quốc, Hoàng Quảng Uyên viết “Công việc của phụ bếp nặng nhọc và vất vả ngay cả với những người khỏe mạnh là một thử thách với một thanh niên dánh thư sinh như Văn Ba. Công việc nối tiếp công việc, chưa xong việc này đã có người sai việc khác. quét dọn nhà bếp, đốt lửa trong các lò, khuân than, xuống hầm tàu lấy rau, thịt, cá, nước đá. vừa làm những việc không tên bất cứ lúc nào” [65, tr.
Ba mươi năm bôn ba ở nước ngoài tìm đường cứu nước với biết bao Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đắng cay, rồi sau đó bước vào hai cuộc kháng chiến gian khổ, tất cả vì dân vì nước, như Người tâm sự "Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành". Thứ hai, Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là lãnh tụ cách mạng, người cầm lái con thuyền cách mạng Việt Nam. Các nhà văn, nhà thơ tập trung khắc họa hình ảnh vị lãnh tụ tối cao của Đảng, của dân tộc: Người là hiện thân của độc lập, tự do và hòa bình; Người đưa con thuyền cách mạng Việt Nam đến với bến bờ vinh quang, hạnh phúc. Nhà thơ Tố Hữu trong bài Sáng tháng năm (sáng tác năm 1951) viết: “Người ngồi đó, với cây chì đỏ Vạch đường đi, từng bước, từng giờ ….
Bác bảo đi, là đi Bác bảo thắng là thắng…” [16, tr.252- 253] Và nhà thơ Tố Hữu tiếp tục khẳng định trong bài Việt Bắc (sáng tác năm 1954), hình tượng lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là hiện thân của niềm tin vào tương lai chiến thắng trong cuộc “Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi!” “Ở đâu u ám quân thù Nhìn lên Việt Bắc Cụ Hồ sáng soi Ở đâu đau đớn giống nòi Trông về Việt Bắc mà nuôi chí bền” [16, tr.269] Nhà văn Nam Cao trong tác phẩm Đôi mắt (viết năm 1948) đã để văn sỹ Hoàng đánh giá về Ông Cụ (Hồ Chí Minh) trong cuộc trò chuyện với nhà văn Độ như sau: “Ấy đấy, tôi bi lắm. Cứ quan sát kỹ thì rất nản. Nhưng tôi chưa nản có lẽ chỉ vì tôi tin vào ông Cụ. Tôi cho rằng cuộc Cách mạng tháng Tám cũng như cuộc kháng chiến hiện nay chỉ ăn vì người lãnh đạo cừ.
Hồ Chí Minh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đáng lẽ phải cứu vãn một nước như thế nào kia, mới xứng tài. Phải cứu một nước như nước mình kể cũng khổ cho ông Cụ lắm. Anh tính tượng trưng cho phong trào giải phóng cả một cái đệ tứ cường quốc là Ðại Pháp, mà chỉ có đến thằng Ðờ-Gôn. Tôi nhắc đến tên mấy nhân vật kháng chiến khác của Pháp, còn đáng tiêu biểu bằng mấy Ðờ-Gôn.
Anh lắc đầu: - Bằng thế nào được Hồ Chí Minh! Và anh tiếp: - Ông Cụ làm những việc nó cừ quá, đến nỗi tôi cứ cho rằng dù dân mình có tồi đi nữa, ông Cụ xoay quanh rồi cũng cứ độc lập như thường”.