MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Từ khi ra đời cho đến nay, lịch sử và văn học có một mối quan hệ gắn bó không thể tách rời. Trong khi văn học phản ánh, soi chiếu xã hội hiện thực và con ngƣời thì lịch sử cung cấp những dữ kiện và là căn cứ cho những sáng tác nghệ thuật. Lúc này đây, văn chƣơng và lịch sử vận hành theo các quy tắc nội tại riêng cho nên không tránh khỏi sự giao thoa lẫn xung đột.
Lịch sử trong chính bản thân của nó cũng chỉ là một hiện thực được kể lại theo cái nhìn của ngƣời chép sử cho nên dù là những bộ sử khách quan nhất cũng phải chịu sự chi phối của vai trò mà tác giả đang đảm nhiệm [85].Sự phức tạp trong chính mỗi lĩnh vực đã khiến vấn đề hiện thực và hƣ cấu trong tác phẩm văn học viết về lịch sử nảy sinh, đến nay vẫn chƣa có đƣợc câu trả lời thỏa đáng. Nói về những nhân vật lịch sử đƣợc văn học nghệ thuật khai thác, Quang Trung – Nguyễn Huệ và nhà Tây Sơn là sự kiện nằm giữa những lằn ranh tranh cãi. Đƣợc biết đến nhƣ một thủ lĩnh dẫn dắt cuộc khởi nghĩa chấm dứt tình trạng Lê – Trịnh phân tranh, cuộc đời thực và giai thoại về “vị anh hùng áo vải cờ đào” luôn đan xen. Dƣới thời vua Tự Đức, Đại Nam liệt truyện(tài liệu chính sử của Sử quán triều Nguyễn) khi viết về các vị vua triều đại Tây Sơn, nhóm tác giả sử dụng nhan đề “Ngụy Tây liệt truyện” (Truyện về sự tiêu vong của ngụy triều Tây Sơn), coi Quang Trung – Nguyễn Huệ là kẻ “ngụy triều”.
Nhƣng cũng một tài liệu sử đặc biệt khác dƣới triều Nguyễn là Hoàng Lê Nhất thống chí, trong những chƣơng hồi chép về nhà Tây Sơn lại gọi Nguyễn Huệ là Vua Quang Trung và ghi chép không ít công lao đánh phá quân Thanh, dẹp yên đất nƣớc. Sự khác biệt từ cấp độ nhỏ nhất nhƣ cách gọi đến lớn hơn là những đánh giá riêng của ngƣời chép trong các bộ sử cho thấy sự không nhất quán về quan điểm qua từng giai đoạn khác nhau. Chiến công và chất hƣ – thực về 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quang Trung – Nguyễn Huệ đƣợc ghi chép lại trong các tài liệu chính sử, dã sử trong quá khứ đã trở thành chất liệu cho các tác phẩm văn chƣơng về nhân vật này ra đời. Đến ngày nay, Quang Trung – Nguyễn Huệ đã trở thành một đại diện lịch sử đƣợc giảng dạy ở nhiều cấp bậc nhƣ một biểu tƣợng của anh hùng chống giặc ngoại xâm, đƣợc đặt tên cho nhiều di tích lịch sử, tên đƣờng và đƣợc lập đền thờ.
Quá trình thay đổi cục diện nhận thức và quan điểm nhìn nhận về một nhân vật trong quá khứ khiến chúng tôi nảy sinh câu hỏi: Qua lăng kính văn học, nhân vật Quang Trung – Nguyễn Huệ đã đƣợc bồi đắp thêm những đặc điểm nào mà ở lịch sử không có? Điều gì đã chi phối và quyết định đến sự khác nhau trong cách đánh giá, nhìn nhận về Nguyễn Huệ trong hệ thống các tác phẩm văn chƣơng Việt Nam? Quá trình đƣa nhân vật từ lịch sử bƣớc vào trang văn thực chất là hành trình tạo dựng giá trị tinh thần mang tính biểu tƣợng của dân tộc. Cơ sở cho sự hình thành những “thần tƣợng” (idol) này là các nhân vật lịch sử có thật hoặc không có thật. Bản thân các idol mang trong mình các mã văn hóa, chứa đựng giá trị văn hóa, ý thức hệ có chức năng cố kết cộng đồng. Có nhiều công cụ để kiến tạo nên những hình tƣợng/idol đó trong đó sử học và văn học là những công cụ quan trọng.
Nó vừa kiến tạo vừa có sức tác động mạnh mẽ tới cộng đồng, làm nên sự đồng thuận và gắn kết cộng đồng. Việc giải mã những giá trị của biểu tƣợng này trong các sáng tác văn chƣơng về đề tài lịch sử nói chung, về nhân vật Quang Trung – Nguyễn Huệ nói riêng một mặt sẽ bổ sung cho những nghiên cứu đã có về mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và sáng tạo văn học; một mặt cho thấy những thay đổi trong quan niệm của từng thế hệ nhà văn. Từ câu chuyện chống ngoại xâm của Quang Trung, có thể thấy những cách hình dung về anh hùng dân tộc qua từng thời kỳ lịch sử khác nhau. Qua đó, gợi mở cho các hƣớng tiếp cận tiếp theo về sự kiện, nhân vật lịch sử khác.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo khảo sát, đến nay cách tiếp cận về nhân vật Quang Trung – Nguyễn Huệ theo hƣớng này vẫn chƣa có một nghiên cứu mang tính chất hệ thống và tập trung. Do đó, chúng tôi chọn đề tài Quang Trung – Nguyễn Huệ từ nhân vật lịch sử đến hình tượng văn chươngvới mong muốn đi tìm dấu vết của nhân vật trong giai đoạn văn học từ năm 1900 – 1945. Bản thân đề tài đã cho thấy đối tƣợng tập trung là văn chƣơng (với các thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, bài báo) nhƣng rất cần sự tham chiếu với lịch sử bởi lẽ, lịch sử vẫn là thứ tiệm cận nhất với những gì đã diễn ra trong hiện thực. Lịch sử vấn đề Mặc dù là nhân vật lịch sử đƣợc nhiều tác giả quan tâm nhƣng chƣa có công trình nào so sánh Quang Trung – Nguyễn Huệ trong sự chuyển hóa từ con ngƣời lịch sử đến con ngƣời văn học.
Cụ thể có thể kể đến các công trình lấy nhân vật - hình tƣợng Quang Trung làm đối tƣợng nghiên cứu nhƣ sau: Thứ nhất, các nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử, nhân vật lịch sử trong văn học nói chung với hàng loạt bài viết chỉ ra tính đặc biệt của sự thật lịch sử khi đƣa vào thể loại này. Đầu tiên là luận án tiến sĩ ngữ văn Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945 của NCS Bùi Văn Lợi, trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội năm 1999 [36]. Tác giả chỉ ra diện mạo của thể loại thông qua những nghiên cứu về mặt nội dung và nghệ thuật. Trên cơ sở đó, luận án xác lập vị trí và vai trò của tiểu thuyết lịch sử trong tiến trình văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945.
Đây là một trong những công trình mang tính khái quát về thể loại, các tác phẩm viết về Quang Trung – Nguyễn Huệ cũng đƣợc nhắc tới nhƣng ở cấp độ khái quát bên cạnh các đối tƣợng nghiên cứu khác. Đến năm 2003 nhà văn Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Xuân Khánh và Ngô Văn Phú trả lời một bài phỏng vấn trên http://www.com với tựa đề Viết tiểu thuyết lịch sử cũng cần hư cấu. Bài viết ghi nhận quan điểm của 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ba nhà văn khi cho rằng hƣ cấu trong tiểu thuyết lịch sử là cần thiết và không phải lúc nào nhân vật lịch sử đƣợc chọn cũng phải là “ông hoàng bà chúa”. Cũng bàn về “sự thật lịch sử” trong các thể loại tự sự đặc biệt này, nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch dành hai bài viết: Tiểu thuyết Việt Nam đương đại, suy nghĩ từ những tác phẩm mang chủ đề lịch sử và Quá trình cá nhân hóa hư cấu (Tự sự đương đại Việt Nam về đề tài lịch sử giữa truyền thống và hiện đại) trên website cá nhân để chỉ ra tính chất đặc biệt của những tƣ liệu lịch sử (tính không đầy đủ, tính khả tín).
Tác giảcũng cho rằngviệc nghiên cứu một thể loại thuộc về quá khứ cần phải “khôi phục đƣợc cái lôgich chi phối sự ra đời, sự hình thành của hiện tƣợng văn học đó” [63]. Đây là cơ sở chúng tôi làm tiền đề để thực hiện đề tài này. Ngoài ra, còn có Luận án tiến sĩ ngữ văn Đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thập niên đầu thế kỉ XXI của NCS Lê Thị Thu Trang trƣờng ĐH Huế năm 2017 [66]. Công trình đƣa ra đánh giá tổng quan về diện mạo tiểu thuyết lịch sử những năm đầu thế kỷ XXI.
Từ đó phân tích ba phƣơng thức tự sự của tiểu thuyết lịch sử (ngƣời kể chuyện, điểm nhìn trần thuật, diễn ngôn trần thuật) và so sánh với giai đoạn trƣớc đó. Những công trình vừa kể trên tập trung làm rõ các khía cạnh khác nhau của tiểu thuyết lịch sử nói chung nhƣ: nghệ thuật hƣ cấu, hình tƣợng nhân văn trong một giai đoạn văn chƣơng, ảnh hƣởng của văn hóa – lịch sử tới tiểu thuyết lịch sử hay quá trình cá nhân hóa lịch sử….Cấp độ khái quát một khuynh hƣớng của những công trình này là cơ sở cho chúng tôi phát triển luận văn nghiên cứu riêng về nhân vật lịch sử Quang Trung – Nguyễn Huệ Thứ hai, vấn đề hình tƣợng Quang Trung trong văn học cũng đã có một số tác giả quan tâm đến. Năm 2012, tác giả Linh San viết bài Hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ trong văn học Việt Namđăng trên Tạp chí Bình Định số 50 [50]. Bài viết bƣớc đầu đã thống kê những phiên bản văn học xây dựng nhân vật lịch sử này tuy nhiên mới chỉ ở mức liệt kê các tác phẩm đồng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuận với quan điểm tích cực về Nguyễn Huệ mà bỏ qua một số nghiên cứu mang tính chất phản đề nhƣ trong Đại Nam thực lục.
Năm 2017,bài viết Dấu ấn văn hóa Việt trong hình tượng nhân vật Quang Trung – Nguyễn Huệ (khảo sát Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác) của tác giả Đoàn Thị Huệ đăng trên Tạp chí Khoa học đại học Đồng Nai, số 05[24] đã tập trung làm rõ hình tƣợng Quang Trung trong văn hóa Việt nhƣng bài viết mới chỉ dừng ở phạm vi thống kê một tác phẩm nhất định mà chƣa đƣa ra sự bao quát theo các giai đoạn văn học hoặc với các tác phẩm trái chiều khác. Ngoài ra còn có các nghiên cứu dừng lại ở việc phân tích đặc trƣng nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử của một số tác giả có đề cập đến hình tƣợng Quang Trung - Nguyễn Huệ nhƣ: Luận văn thạc sĩ Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Namcủa Nguyễn Văn Sang năm 2013 [50] tập trung vào những khía cạnh của nhân vật anh hùng và cách xây dựng nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử, hình tƣợng Quang Trung – Nguyễn Huệ chỉ chiếm một phần nhỏ trong số những dẫn chứng của luận văn.