Luận văn thạc sĩ về hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng hiện nay, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Trần Lệ Trinh
• Người hướng dẫn: TS. Trương Quang Vinh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Hình phạt tiền trong Luật hình sự Việt Nam và việc áp dụng hình phạt này ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT VÀ HÌNH PHẠT TIỀN
• 1.1. Khái niệm, mục đích của hình phạt và hình phạt tiền
• 1.1.1. Khái niệm, mục đích và hệ thống hình phạt
• 1.1.2. Khái niệm hình phạt
• 2. CHƯƠNG 2: HÌNH PHẠT TIỀN TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999
• 2.1. Hình phạt tiền khi áp dụng là hình phạt chính
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TIỀN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC ÁP DỤNG HÌNH PHẠT NÀY Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền ở nước ta hiện nay
• 3.2. Thực trạng việc áp dụng hình phạt tiền trong quá trình xét xử
• 3.3. Những khó khăn, hạn chế trong việc áp dụng hình phạt tiền trong thực tế
• 3.4. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt tiền
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam

Hình phạt tiền là một trong những hình thức xử phạt quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Nó không chỉ có vai trò trong việc trừng phạt người phạm tội mà còn góp phần bảo vệ trật tự xã hội và quyền lợi hợp pháp của công dân. Hình phạt tiền đã có một lịch sử lâu dài, từ các quy định trong các bộ luật đầu tiên của triều đại phong kiến cho đến nay. Sự phát triển của hình phạt tiền phản ánh sự tiến bộ trong tư duy pháp lý và chính sách hình sự của Nhà nước.

1.1. Khái niệm và mục đích của hình phạt tiền

Hình phạt tiền được định nghĩa là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền lợi của người phạm tội. Mục đích chính của hình phạt tiền là giáo dục, cải tạo người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm, đồng thời bảo vệ lợi ích của xã hội.

1.2. Lịch sử hình phạt tiền trong pháp luật Việt Nam

Hình phạt tiền đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử pháp luật Việt Nam. Từ các sắc lệnh đầu tiên của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa cho đến các quy định trong Bộ luật Hình sự hiện hành, hình phạt tiền đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và hoàn thiện.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng hình phạt tiền

Mặc dù hình phạt tiền có vai trò quan trọng, nhưng việc áp dụng nó trong thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các quy định pháp luật chưa hoàn thiện, và thực tiễn áp dụng còn nhiều bất cập. Điều này dẫn đến việc hình phạt tiền chưa phát huy được hiệu quả như mong đợi.

2.1. Những hạn chế trong quy định về hình phạt tiền

Các quy định về hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự năm 1999 còn thiếu sót, không rõ ràng, dẫn đến việc áp dụng không đồng nhất và thiếu công bằng trong xử lý các vụ án.

2.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền hiện nay

Thực tiễn cho thấy hình phạt tiền chưa được áp dụng một cách hiệu quả. Nhiều trường hợp người phạm tội không bị xử lý nghiêm khắc, dẫn đến tình trạng tái phạm và không đủ sức răn đe.

III. Phương pháp cải thiện hiệu quả áp dụng hình phạt tiền

Để nâng cao hiệu quả của hình phạt tiền, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và cải thiện thực tiễn áp dụng. Việc này không chỉ giúp tăng cường tính răn đe mà còn đảm bảo công bằng trong xử lý tội phạm.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về hình phạt tiền

Cần xem xét và sửa đổi các quy định về hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự để đảm bảo tính rõ ràng, cụ thể và phù hợp với thực tiễn xã hội.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp

Đào tạo cán bộ tư pháp về quy định và thực tiễn áp dụng hình phạt tiền là cần thiết để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được thực hiện một cách chính xác và công bằng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hình phạt tiền

Nghiên cứu về hình phạt tiền không chỉ giúp làm rõ các vấn đề lý luận mà còn cung cấp những thông tin quý giá cho việc cải thiện thực tiễn áp dụng. Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải có những thay đổi trong quy định và thực tiễn áp dụng hình phạt tiền.

4.1. Kết quả nghiên cứu về thực tiễn áp dụng hình phạt tiền

Nghiên cứu cho thấy nhiều trường hợp áp dụng hình phạt tiền không đạt được mục tiêu giáo dục và cải tạo, cần có những biện pháp khắc phục kịp thời.

4.2. Những bài học từ thực tiễn áp dụng hình phạt tiền

Các bài học từ thực tiễn cho thấy việc áp dụng hình phạt tiền cần phải linh hoạt và phù hợp với từng trường hợp cụ thể, nhằm đảm bảo tính công bằng và hiệu quả.

V. Kết luận và tương lai của hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam

Hình phạt tiền có vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần có những cải cách mạnh mẽ trong quy định và thực tiễn áp dụng. Tương lai của hình phạt tiền sẽ phụ thuộc vào sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật và năng lực thực thi của các cơ quan chức năng.

5.1. Tương lai của hình phạt tiền trong bối cảnh hiện nay

Trong bối cảnh xã hội đang thay đổi nhanh chóng, hình phạt tiền cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu của cuộc sống.

5.2. Đề xuất hướng đi cho hình phạt tiền trong tương lai

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về hình phạt tiền để đưa ra các đề xuất cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng và đảm bảo tính công bằng trong xử lý tội phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, hình phạt tiền giữ vị trí quan trọng khi vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung. Tại Bộ luật Hình sự năm 1999, quy định về phạt tiền đã có bước tiến vượt bậc khi chiếm 26% tổng số điều luật ở phần tội phạm dưới tư cách hình phạt chính (68 trên tổng số 263 điều) và 45% dưới tư cách hình phạt bổ sung (104 trên tổng số 263 điều). Tỷ lệ này cao hơn rất nhiều so với mức khiêm tốn 2,4% hình phạt chính và 25,5% hình phạt bổ sung được ghi nhận trong Bộ luật Hình sự năm 1985. Tuy nhiên, việc áp dụng chế tài kinh tế này trên thực tế vẫn còn khoảng cách lớn so với tiềm năng lập pháp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của hình phạt tiền, phân tích các điểm mới của Bộ luật Hình sự năm 1999 so với các giai đoạn lịch sử trước đó, đồng thời đánh giá toàn diện thực trạng xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân trong giai đoạn từ năm 2000 đến tháng 8 năm 2008. Mục tiêu cụ thể là chỉ rõ những vướng mắc trong việc định lượng mức tiền phạt, cơ chế thi hành án và điều kiện áp dụng đối với người chưa thành niên hoặc người phạm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành án, hướng tới mục tiêu tăng tỷ lệ áp dụng hình phạt tiền thực tế lên mức 15% đến 20% đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, qua đó giúp ngân sách nhà nước tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí giam giữ và quản lý trại giam mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết về mục đích của hình phạt được quy định tại Điều 27 Bộ luật Hình sự năm 1999, khẳng định hình phạt không chỉ nhằm mục đích trừng trị mà còn hướng tới giáo dục, cải tạo người phạm tội và phòng ngừa tội phạm chung cho toàn xã hội. Bên cạnh đó, nghiên cứu dựa trên học thuyết phân hóa và cá thể hóa trách nhiệm hình sự, cho phép Tòa án lựa chọn biện pháp tác động kinh tế phù hợp với tính chất nguy hiểm của hành vi và điều kiện tài sản của người bị kết án.

Bốn khái niệm then chốt được phân tích chuyên sâu bao gồm:

• Khái niệm hình phạt (Điều 26): Biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội theo phán quyết của Tòa án.
• Khái niệm hình phạt tiền (Điều 30): Sự tước đoạt một khoản tiền nhất định sung công quỹ nhà nước đối với người bị kết án, với mức sàn luật định tối thiểu không dưới 1.000.000 đồng.
• Tính chất lưỡng tính của chế tài: Khả năng áp dụng độc lập với tư cách hình phạt chính cho các tội ít nghiêm trọng hoặc áp dụng kèm theo hình phạt tù với tư cách hình phạt bổ sung tại 12 loại hình phạt thuộc hệ thống chế tài Điều 28.
• Hậu quả pháp lý và xóa án tích (Điều 64): Cơ chế chấm dứt tình trạng mang án tích sau thời hạn luật định khi người bị kết án chấp hành xong toàn bộ nghĩa vụ nộp tiền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm 263 điều luật của Bộ luật Hình sự năm 1999, 215 điều luật của Bộ luật Hình sự năm 1985, các sắc lệnh giai đoạn 1945 - 1957 (như Sắc lệnh số 163-SL, Sắc lệnh số 001-SL) và các tài liệu cổ luật như Quốc triều hình luật thời Hậu Lê (quy định 3 bậc tiền phạt từ 5 quan đến 500 quan). Dữ liệu thực chứng được thu thập từ hơn 5.000 bản án hình sự sơ thẩm được xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp trên phạm vi toàn quốc trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến tháng 8 năm 2008.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo khu vực địa lý (miền Bắc, miền Trung, miền Nam) được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm tội phạm kinh tế, trật tự công cộng và ma túy. Tác giả kết hợp phương pháp phân tích luật học so sánh, phương pháp thống kê lượng hóa, phương pháp quy nạp và diễn dịch logic. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính giúp đánh giá chính xác mối tương quan giữa quy định của luật thực định và khả năng thi hành án trên thực tế, hạn chế tối đa tính chủ quan trong quá trình đưa ra các giải pháp hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát dữ liệu thực chứng và văn bản lập pháp mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Sự mở rộng mạnh mẽ trong kỹ thuật lập pháp: Bộ luật Hình sự năm 1999 đã tăng tỷ lệ quy định phạt tiền là hình phạt chính lên gấp 10,8 lần so với Bộ luật năm 1985 (từ 2,4% lên 26%), đồng thời tăng tỷ lệ hình phạt bổ sung từ 25,5% lên 45% (chiếm 104 điều luật).
2. Xác lập mức sàn chế tài tối thiểu rõ ràng: Quy định mức phạt tiền không được thấp hơn 1.000.000 đồng tại khoản 3 Điều 30 đã khắc phục triệt để tình trạng thả nổi mức tối thiểu ở 24 khung chế tài thời kỳ trước (vốn quy định mức khởi điểm quá thấp chỉ từ 50.000 đồng đến 250.000 đồng).
3. Tỷ lệ tuyên án thực tế tại Tòa án còn thấp: Thống kê qua các Bảng 3.1, 3.2, 3.3 và 3.4 trong giai đoạn 2000 - 2008 cho thấy tỷ lệ bị cáo bị tuyên phạt tiền với tư cách hình phạt chính chỉ dao động trong khoảng 4,5% đến 6,8% tổng số vụ án sơ thẩm được đưa ra xét xử, trong khi hình phạt tù giam vẫn chiếm trên 65%.
4. Hiệu quả thu hồi tiền phạt chưa tương xứng: Tỷ lệ thi hành xong các khoản tiền phạt chỉ đạt khoảng 48% đến 56% trên tổng giá trị tiền phạt mà Tòa án đã tuyên, nguyên nhân chủ yếu do Tòa án chưa đánh giá chính xác khả năng tài chính và tài sản thực tế của bị cáo trước khi ra bản án.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa chính sách hình sự tiến bộ và công tác điều tra, xét xử thực tiễn. Thực tế cho thấy nhiều thẩm phán còn e ngại áp dụng hình phạt tiền độc lập vì tâm lý coi phạt tiền là biện pháp xử lý nhẹ, chưa đủ sức răn đe, dẫn đến việc lạm dụng hình phạt tù ngắn hạn dưới 3 năm. Sự chênh lệch này có thể được biểu diễn rõ ràng qua biểu đồ cột so sánh: trong khi tỷ lệ tội danh có chế tài phạt tiền trong luật đạt mức 26%, thì tỷ lệ áp dụng tại phòng xử án thực tế chỉ đạt dưới 7%.

Bên cạnh đó, việc thiếu các quy định chi tiết để định lượng thế nào là "xét đến tình hình tài sản của người phạm tội và sự biến động giá cả" đã dẫn đến sự không thống nhất giữa các Tòa án địa phương. Một bảng ma trận đối chiếu giữa các tỉnh thành phố lớn và vùng miền núi cho thấy khả năng thu nộp tiền phạt tại các đô thị đạt trên 70%, trong khi tại các khu vực khó khăn tỷ lệ này giảm xuống dưới 35%. Điều này khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch trọng tâm từ việc trừng phạt thân thể sang các chế tài kinh tế có kiểm soát, vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật vừa giảm bớt gánh nặng kinh tế cho xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp cụ thể được kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thi hành hình phạt tiền:

1. Sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật thực định: Quốc hội và Ban soạn thảo luật cần tiến hành rà soát, mở rộng phạm vi áp dụng phạt tiền là hình phạt chính sang các tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng thuộc nhóm tội xâm phạm quyền sở hữu và kinh tế; ấn định mức tiền phạt theo tỷ lệ lương tối thiểu chung hoặc theo bội số giá trị thiệt hại (từ 1 đến 5 lần); hoàn thiện trong giai đoạn 2010 - 2012.
2. Ban hành Nghị quyết hướng dẫn xét xử của Hội đồng Thẩm phán: Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về tiêu chí xác minh tình trạng tài sản của bị cáo, quy định rõ trường hợp nào bắt buộc phải áp dụng phạt tiền thay cho phạt tù, phấn đấu đạt mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng hình phạt tiền lên 15% vào năm 2015.
3. Thiết lập quy trình điều tra tài sản bắt buộc: Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra các cấp phải thực hiện nghĩa vụ kê biên, xác minh nguồn thu nhập và tài sản của 100% bị can phạm tội có tính chất vụ lợi trước khi ban hành cáo trạng truy tố.
4. Đổi mới cơ chế thi hành án phạt tiền: Cơ quan Thi hành án dân sự phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã áp dụng linh hoạt quy định tại khoản 4 Điều 30 cho phép nộp tiền phạt chia làm 2 đến 3 đợt trong thời hạn 6 tháng đến 1 năm đối với người có hoàn cảnh khó khăn, nâng tỷ lệ thu hồi tiền phạt thực tế đạt trên 85%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Nắm vững cơ sở pháp lý và phương pháp định lượng mức tiền phạt phù hợp với nhân thân người phạm tội trong 68 điều luật của Bộ luật Hình sự.
• Kiểm sát viên và Điều tra viên: Vận dụng quy trình xác minh tài sản và thu thập chứng cứ chứng minh động cơ vụ lợi, phục vụ việc đề xuất mức phạt tiền bổ sung chính xác tại phiên tòa.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên ngành Luật học: Sử dụng tài liệu như một nguồn tham khảo chuyên khảo toàn diện với hệ thống 4 bảng số liệu thực chứng giai đoạn 2000 - 2008 và tiến trình lịch sử lập pháp từ thời phong kiến.
• Chuyên viên xây dựng chính sách tại Bộ Tư pháp và Ủy ban Tư pháp Quốc hội: Tiếp cận các luận cứ khoa học và số liệu so sánh giữa Bộ luật Hình sự năm 1985 và 1999 nhằm phục vụ công tác soạn thảo, sửa đổi các văn bản pháp luật hình sự trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Hình phạt tiền khác biện pháp phạt tiền trong xử phạt vi phạm hành chính ở điểm nào? Hình phạt tiền là chế tài hình sự nghiêm khắc nhất do Tòa án nhân dân quyết định trong bản án có hiệu lực pháp luật, áp dụng đối với người bị kết án, để lại án tích theo Điều 64 và có mức sàn tối thiểu từ 1.000.000 đồng. Trong khi đó, phạt tiền hành chính do cơ quan quản lý nhà nước áp dụng, mức xử phạt từ 10.000 đồng và không để lại án tích.

Có thể áp dụng đồng thời hình phạt tiền vừa là hình phạt chính vừa là hình phạt bổ sung không? Không thể áp dụng. Căn cứ theo Điều 28 và Điều 30 Bộ luật Hình sự năm 1999, hình phạt tiền mang tính lưỡng tính nhưng trong cùng một vụ án cụ thể đối với một tội danh, Tòa án chỉ được phép tuyên phạt tiền với tư cách là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung nhằm tránh việc xử phạt trùng lặp.

Mức tiền phạt tối thiểu được pháp luật hình sự hiện hành quy định là bao nhiêu? Khoản 3 Điều 30 Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định mức tiền phạt tối thiểu khi áp dụng là 1.000.000 đồng. Quy định này khắc phục tình trạng phân tán mức tối thiểu ở Bộ luật năm 1985 (vốn có 24 khung chế tài quy định mức sàn khởi điểm từ 50.000 đồng nhưng đa số các điều còn lại không có mức sàn).

Người bị kết án không đủ khả năng nộp tiền phạt một lần thì xử lý như thế nào? Theo khoản 4 Điều 30, Tòa án có thẩm quyền quyết định cho phép người bị kết án nộp tiền phạt một lần hoặc nhiều lần trong một thời hạn nhất định được ghi rõ trong bản án. Quy định nhân đạo này giúp gia tăng tỷ lệ chấp hành án xong trên thực tế đạt trên 80% đối với các đối tượng có thu nhập không ổn định.

Quy định về hình phạt tiền giữa Bộ luật Hình sự năm 1999 và năm 1985 có sự khác biệt lớn nhất là gì? Sự khác biệt lớn nhất nằm ở phạm vi áp dụng: Bộ luật năm 1999 quy định phạt tiền là hình phạt chính ở 68 điều (26%) và hình phạt bổ sung ở 104 điều (45%), trong khi Bộ luật năm 1985 chỉ quy định phạt tiền là hình phạt chính ở 6 điều (2,4%) và hình phạt bổ sung ở 42 điều (25,5%).

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hình phạt tiền, khẳng định đây là biện pháp cưỡng chế kinh tế nhân đạo, không cách ly người phạm tội khỏi cộng đồng.
• Làm rõ tiến trình lập pháp từ Quốc triều hình luật thời phong kiến, các sắc lệnh sau năm 1945 đến bước ngoặt mở rộng phạm vi áp dụng tại 68 điều luật của Bộ luật Hình sự năm 1999.
• Chỉ ra thực trạng mất cân đối trong giai đoạn 2000 - 2008 khi tỷ lệ tuyên phạt tiền thực tế chỉ đạt dưới 7% và tỷ lệ thu hồi tiền phạt dừng lại ở mức 48% đến 56%.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao về sửa đổi khung chế tài, ban hành nghị quyết hướng dẫn xét xử và bắt buộc kê biên tài sản trong giai đoạn điều tra.
• Đề xuất lộ trình hoàn thiện các văn bản hướng dẫn trong giai đoạn tiếp theo nhằm nâng cao hiệu lực tư pháp và khuyến khích các cơ quan tiến hành tố tụng tích cực áp dụng hình phạt tiền trong thực tế xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Một số vấn đề lý luận về hình phạt và hình phạt tiền 1. Khái niệm, mục đích của hình phạt và hình phạt tiền 1. Khái niệm, mục đích và hệ thống hình phạt 1. Khái niệm hình phạt Tội phạm và hình phạt là hai chế định cơ bản trong pháp luật hình sự của tất cả các quốc gia trên thế giới.

Nếu như tội phạm là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội, xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước và pháp luật thì hình phạt ra đời bắt nguồn từ nhiệm vụ đấu tranh với tình hình tội phạm và để bảo vệ quyền lợi, duy trì điều kiện tồn tại của giai cấp thống trị, của nhà nước trong bất kỳ một chế độ xã hội nào. Dù là trong chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, tư bản hay chế độ xã hội chủ nghĩa thì các nhà nước luôn coi hình phạt là một công cụ hữu hiệu để bảo vệ lợi ích của xã hội và nhà nước bởi "hình phạt không phải là một cái gì khác ngoài phương tiện để tự bảo vệ mình của xã hội chống lại sự vi phạm các điều kiện tồn tại của nó" (C. Do đó, trong tất cả các biện pháp đấu tranh phòng và chống tội phạm thì hình phạt là biện pháp nghiêm khắc nhất, được áp dụng phổ biến và có lịch sử lâu đời nhất. Tuy nhiên, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, trong các quốc gia khác nhau không phải lúc nào cũng có những quan điểm thống nhất về bản chất, nội dung và mục đích của hình phạt.

Thông thường quan niệm về hình phạt phụ thuộc và tương ứng với quan niệm về tội phạm trong mỗi một hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Và cũng chính những quan điểm không giống nhau về khái niệm tội phạm mà ở mỗi thời kỳ, ở mỗi nhà nước, hình phạt lại có những tác động khác nhau đến người phạm tội, đến các thành viên khác trong xã hội cũng như đến tình hình tội phạm nói chung. Về cơ bản có hai quan niệm về hình phạt cần được xem xét: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quan niệm thứ nhất coi hình phạt là công cụ trả thù người phạm tội, tức là hình phạt được áp dụng để trừng phạt, trả thù người đã thực hiện hành vi vi phạm quy định của pháp luật hình sự. Theo đó, tính chất trừng trị của các hình phạt theo quan niệm này rất dã man, hà khắc.

Nhà nước cho phép áp dụng phổ biến và rộng rãi các hình phạt có tính chất nhục hình, đầy đọa thể xác và chà đạp lên phẩm giá của con người. Điều này được biểu hiện ở nhiều nhà nước chiếm hữu nô lệ và nhà nước phong kiến. Quan niệm thứ hai mang tính chất tiến bộ và nhân đạo hơn khi coi hình phạt là công cụ đấu tranh để phòng ngừa tội phạm. Theo đó, hình phạt được đặt ra không chỉ nhằm trừng trị người thực hiện hành vi phạm tội mà còn nhằm mục đích cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm.

Mục đích cuối cùng được đặt ra đối với việc áp dụng hình phạt trong trường hợp này là hạn chế và đi đến triệt tiêu các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, tiến tới loại bỏ tội phạm ra khỏi đời sống xã hội. Quan điểm này về tội phạm và hình phạt được biểu hiện rất sâu sắc trong các nhà nước dân chủ tiến bộ. Có thể nói, việc quan niệm thế nào về hình phạt phụ thuộc rất nhiều vào chính sách kinh tế - xã hội nói chung và chính sách hình sự nói riêng của mỗi một quốc gia. Pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay cho thấy chúng ta đã kết hợp hài hòa trong việc kế thừa truyền thống văn hóa nhân đạo chủ nghĩa với việc tiếp thu những tinh hoa văn minh của luật hình sự thế giới, đồng thời có xét đến thực trạng và yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm trong thực tế để xây dựng những vấn đề có liên quan đến hình phạt, mà trước tiên là khái niệm hình phạt.

Về cơ bản, các nhà khoa học hình sự đã luôn coi hình phạt là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Tòa án áp dụng đối với người thực hiện tội phạm, nhằm mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm. Điều đó biểu hiện trong các quan niệm cụ thể như sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Uông Chu Lưu, TS. Nguyễn Đức Tuấn đưa ra khái niệm: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Tòa án áp dụng đối với người thực hiện tội phạm theo quy định của luật hình sự, tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm mục đích cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm" [13].

Lê Văn Cảm cũng cho rằng: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án để tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự" [8]. Đỗ Ngọc Quang coi hình phạt là: "biện pháp cưỡng chế rất nghiêm khắc của Nhà nước được quy định trong luật hình sự do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và mục đích nhất định với mục đích cải tạo giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân" [Dẫn theo 6]. Võ Khánh Vinh định nghĩa: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế do Tòa án quyết định trong bản án đối với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và được thể hiện ở việc tước đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với người bị kết án" [38]. Nguyễn Ngọc Hòa và TS.

Lê Thị Sơn thì hình phạt "là biện pháp cưỡng chế nhà nước được luật hình sự quy định và do Tòa án áp dụng có nội dung tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội nhằm rse41cũng như nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm" [10]. Với những cách diễn đạt khác nhau song nhìn chung nội hàm của các khái niệm trên không có sự khác biệt. Chúng ta có thể kết hợp những ưu điểm từ những khái niệm nêu trên cũng như căn cứ vào bản chất của hình phạt để đưa ra một khái niệm khoa học về hình phạt như sau: Hình phạt là biện pháp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước quy định trong luật hình sự do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội nhằm tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án với mục đích cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm. Như vậy, tuy Bộ luật Hình sự đầu tiên của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1985 chưa quy định cụ thể khái niệm về hình phạt song ngay từ trước khi khái niệm về hình phạt chính thức được ghi nhận trong một văn bản pháp lý thì các nhà khoa học luật hình sự nước ta đều đã thống nhất trong việc đánh giá về bản chất, nội dung cũng như mục đích của hình phạt.

Những quan điểm khoa học đó là một trong những cơ sở lập pháp quan trọng cho sự ra đời của khái niệm hình phạt theo Điều 26 của Bộ luật Hình sự năm 1999. Theo đó: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội. Hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án quyết định [22]. Khái niệm trên cho thấy trước hết hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước.

Tính nghiêm khắc ở đây thể hiện ở chỗ người bị kết án bị tước đi các quyền và lợi ích thiết thân nhất như quyền tự do, quyền chính trị, quyền sở hữu, thậm chí cả quyền sống. Ví dụ như khi bị kết án ba năm tù giam thì đồng nghĩa với việc họ bị mất quyền tự do trong thời hạn ba năm khi chấp hành án phạt tù, bên cạnh đó các quyền khác của người chấp hành hình phạt cũng bị ảnh hưởng trong thời gian họ thực hiện án phạt giam đó. Mặt khác, hình phạt bao giờ cũng để lại cho người bị kết án hậu quả pháp lý là án tích. Và trong trường hợp chưa được xóa án tích thì người bị kết án và thi hành hình phạt chưa được hoàn toàn chấm dứt việc thực hiện trách 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiệm pháp luật hình sự.

Đây là hậu quả để lại mà không có ở bất kỳ một biện pháp cưỡng chế nào khác của Nhà nước. Chẳng hạn một người bị kết án phạt tù có thời hạn năm năm thì năm năm sau khi chấp hành xong hình phạt theo quy định của Điều 64 Bộ luật Hình sự năm 1999 thì người đó vẫn bị coi là đang mang án tích. Mặc dù có thể thấy hình phạt luôn là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của các nhà nước song không phải trong mọi điều kiện, hoàn cảnh, tính chất và mức độ nghiêm khắc của hình phạt do các nhà nước áp dụng là hoàn toàn giống nhau. Phù hợp với mỗi một chế độ kinh tế - xã hội, mỗi nhà nước lại đưa ra những hình phạt áp dụng khác nhau với từng tội phạm cụ thể để tính nghiêm khắc của hình phạt phát huy được hiệu quả cao nhất trong việc đạt được mục đích của hình phạt.

Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam bên cạnh sự nghiêm khắc của tính cưỡng chế còn mang nội dung giáo dục, cải tạo và phòng ngừa tội phạm, thể hiện tính ưu việt và tính nhân đạo của chế độ xã hội chủ nghĩa với tư tưởng trừng trị là cơ sở để giáo dục, cải tạo; giáo dục, cải tạo là sự phát huy tính tích cực của trừng trị. Thứ hai, hình phạt chỉ có thể áp dụng đối với người thực hiện hành vi phạm tội hay nói một cách khác hình phạt là hậu quả pháp lý của tội phạm. Các dấu hiệu tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, tính trái pháp luật hình sự gắn liền với tính chịu hình phạt của tội phạm.