Luận văn: Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội của chính sách DVMTR Hoàng Liên

Luận văn đánh giá hiệu quả chính sách chi trả DVMTR tại VQG Hoàng Liên về kinh tế, xã hội, môi trường. Phân tích thuận lợi, khó khăn và giải pháp.

• Tác giả: Phan Anh Trung Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Tiến
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chính sách Chi trả Dịch vụ Môi trường Rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Lào Cai được triển khai từ năm 2014 với mục tiêu bảo vệ tài nguyên rừng và cải thiện đời sống cộng đồng địa phương. Đây là một cơ chế kinh tế quan trọng nhằm ghi nhận giá trị dịch vụ môi trường mà rừng cung cấp, bao gồm lưu giữ carbon, điều hòa khí hậu, bảo vệ đa dạng sinh học và cung cấp nước sạch. Chương trình này kết hợp các stakeholder bao gồm nhà nước, cộng đồng địa phương, và các tổ chức quản lý rừng để tạo ra một hệ thống bảo vệ rừng bền vững. Trong giai đoạn 2014-2018, chính sách đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận quản lý tài nguyên rừng và nâng cao nhận thức về giá trị sinh thái của các khu bảo tồn.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của chi trả dịch vụ môi trường rừng

Chi trả dịch vụ môi trường rừng là một cơ chế bền vững nhằm bù đắp kinh tế cho những người bảo vệ rừng. Ý nghĩa của chính sách này nằm ở việc ghi nhận giá trị sinh thái, tạo động lực kinh tế cho cộng đồng, và thúc đẩy bảo vệ rừng một cách tự nguyện. Tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên, chính sách này đã giúp nâng cao thu nhập của người dân địa phương đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học và hệ sinh thái rừng quý giá.

1.2. Bối cảnh thực hiện tại Lào Cai

Vườn Quốc gia Hoàng Liên là một trong những khu bảo tồn quan trọng nhất miền Bắc Việt Nam, sở hữu tài nguyên rừng phong phú. Bối cảnh địa phương với dân số địa phương phụ thuộc vào rừng, điều kiện kinh tế hạn chế, và áp lực bảo vệ môi trường cao đã tạo nên sự cần thiết triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ sinh thái.

II. Hiệu quả Kinh tế của Chính sách Chi trả DVMTR

Hiệu quả kinh tế của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên được thể hiện rõ qua tăng cường thu nhập của cộng đồng địa phương. Trong giai đoạn 2014-2018, khoản chi trả trực tiếp đã giúp cải thiện điều kiện sống của hơn nghìn hộ dân sống trong vùng đệm của Vườn Quốc gia. Nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng không chỉ tạo ra thu nhập bổ sung cho người dân mà còn khuyến khích họ tham gia bảo vệ rừng tích cực. Các hộ gia đình tham gia chương trình đã có cơ hội diversify nguồn thu nhập và giảm áp lực khai thác rừng không bền vững. Hiệu quả này chứng minh rằng chi trả kinh tế có thể là công cụ hiệu quả để cân bằng giữa bảo vệ rừng và phát triển kinh tế địa phương.

2.1. Tác động đến thu nhập và điều kiện sống cộng đồng

Chi trả DVMTR đã mang lại tăng thu nhập hàng năm cho các hộ tham gia, giúp cải thiện mức sống và giảm tỷ lệ nghèo tại vùng đệm. Nguồn thu nhập này cho phép gia đình đầu tư vào giáo dục con em, cải thiện nhà ở, và phát triển kinh tế gia đình. Đặc biệt, các phụ nữ và nhóm dân tộc thiểu số đã được hưởng lợi trực tiếp từ chính sách.

2.2. Giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng

Chính sách chi trả đã tạo động lực kinh tế mạnh mẽ để cộng đồng từ bỏ khai thác rừng trái phép. Thu nhập từ bảo vệ rừng thường cao hơn so với thu nhập từ khai thác gỗ trái phép, từ đó giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Kết quả là diện tích rừng bị phá đã giảm đáng kể trong giai đoạn triển khai chương trình.

III. Hiệu quả Môi trường và Bảo vệ Đa dạng Sinh học

Hiệu quả môi trường của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng được phản ánh qua cải thiện đáng kể trạng thái rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên. Chương trình bảo vệ rừng dựa trên chi trả kinh tế đã thúc đẩy phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái. Diện tích rừng được quản lý bền vững tăng lên, độ che phủ rừng được duy trì và phát triển, và đa dạng sinh học trong khu bảo tồn được bảo tồn hiệu quả. Các loài động vật quý hiếm đã được ghi nhận sự phục hồi về quần thể sau khi chính sách được thực hiện. Đặc biệt, chính sách chi trả đã giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị sinh thái của rừng, từ đó tạo lực cầu ngoài cho công tác bảo vệ tài nguyên thiên nhiên quý giá.

3.1. Cải thiện trạng thái rừng và độ che phủ

Hiệu quả bảo vệ rừng được thể hiện qua sự ổn định và phát triển của diện tích rừng. Chính sách chi trả DVMTR đã khuyến khích cộng đồng tham gia trồng rừng và bảo vệ rừng tự nhiên. Độ che phủ rừng tại Vườn Quốc gia Hoàng Liên trong giai đoạn 2014-2018 được duy trì ổn định và phát triển tích cực.

3.2. Bảo vệ đa dạng sinh học và các loài quý hiếm

Vườn Quốc gia Hoàng Liên là nơi cư trú của nhiều loài động vật quý hiếm. Chính sách chi trả DVMTR đã giúp tạo điều kiện bảo vệ các sinh cảnh tự nhiên và đặc biệt giúp phục hồi các quần thể động vật. Sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ rừng đã giảm thiết hiểm cho đa dạng sinh học.

IV. Hiệu quả Xã hội và Nhận thức Cộng đồng

Hiệu quả xã hội của chính sách chi trả DVMTR được thể hiện rõ nét qua sự thay đổi nhận thức và hành động của cộng đồng địa phương. Chương trình đã tạo cơ hội cho người dân tham gia trực tiếp vào quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng, từ đó nâng cao vai trò cộng đồng trong quản lý môi trường. Cộng đồng địa phương đã phát triển ý thức bảo vệ rừng mạnh mẽ hơn, hiểu rõ hơn về giá trị sinh thái của rừng không chỉ cho họ hàng địa phương mà còn cho toàn xã hội. Sự tham gia của phụ nữ và thanh niên trong chương trình đã nâng cao vị thế xã hội của họ. Ngoài ra, chính sách chi trả DVMTR đã tạo nền tảng cho phát triển bền vững địa phương thông qua du lịch sinh thái và các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường.

4.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị sinh thái

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã khơi động sự thay đổi tư duy trong cộng đồng địa phương. Người dân bắt đầu hiểu rõ hơn rằng rừng không phải chỉ là nguồn lợi từ khai thác gỗ mà là nguồn tài nguyên quý giá cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái. Các hoạt động tuyên truyền kèm theo chương trình đã giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ rừng cho thế hệ tương lai.

4.2. Tăng cường tham gia cộng đồng trong quản lý rừng

Chính sách chi trả DVMTR đã trao quyền cho cộng đồng địa phương trong quản lý tài nguyên rừng. Cộng đồng không chỉ nhận lợi ích kinh tế mà còn có tiếng nói trong đưa ra quyết định liên quan đến bảo vệ và phát triển rừng. Sự tham gia chủ động này đã tạo động lực mạnh mẽ cho công tác bảo vệ rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu chi trả dịch vụ môi trường rừng trên thế giới 1. Chi trả dịch vụ môi trường rừng ở Hoa Kỳ và các nước Mỹ - Latinh 1. Hoa Kỳ: Quốc gia nghiên cứu và tổ chức thực hiện các mô hình chi trả PES sớm nhất là Hoa Kỳ.

Từ giữa thập kỷ 80, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ đã thực hiện Chương trình duy trì bảo tồn, ở Hawai đã áp dụng chính sách mua lại đất hoặc mua nhượng quyền để bảo tồn, bảo vệ rừng đầu nguồn, duy trì, cải thiện nguồn nước mặt, nước ngầm, phục vụ đời sống sinh hoạt, phát triển du lịch, nông nghiệp và các ngành nghề khác (Nguyễn Tuấn Dũng (2005). Tại Oregon thuộc tiểu bang Portland đã áp dụng chính sách bảo tồn và phát triển cá Hồi và môi trường sinh thái của chúng. Từ việc xác định và đầu tư đúng mục tiêu sẽ hình thành các dịch vụ hệ sinh thái, cụ thể họ đã phát triển du lịch sinh thái, lấy dòng sông nơi cá Hồi đẻ là nơi tham quan về sinh thái, lấy các khu rừng bi khai thác quá mức xưa kia là nơi giáo dục cho học sinh, sinh viên và du khách vê ý thức bảo vệ rừng v. Ở New York, chính quyền thành phố đã thực hiện các chương trình mua đất để quy hoạch và bảo vệ rừng đầu nguồn và nhiều chương trình hỗ trợ cho các chủ đất áp dụng các phương thức quản lý tốt nhất nhằm tích cực hạn chế các nguy cơ ô nhiễm đối với nguồn cung cấp nước cho thành phố.

Các hoạt động hỗ trợ sản xuất cho chủ đất được đầu tư từ nguồn tiền nước bán cho người sử dụng nước ở thành phố, kể cả du khách. Chính quyền thành phố đã lập ra công ty phi lợi nhuận để tiếp thu nguồn kinh phí này và hỗ trợ cho các nông dân là chủ đất đã chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho thành phố (Số liệu điều tra về dân sinh, kinh tế, xã hội). Costa Rica - Năm 1996, quốc gia này đã thực hiện Chi trả DVMTR thông qua Quỹ tài chính Quốc gia về rừng (FONAFIFO) đã chi trả cho các chủ rừng và các khu bảo tồn để phục hồi, quản lý và bảo tồn rừng. FONAFIFO hoạt động như một người trung gian giữa chủ rừng và người mua các dịch vụ hệ sinh thái.

Nguồn tài chính thu được từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm: thuế nhiên liệu hóa thạch, bán tín chỉ cacbon, tài trợ nước ngoài và khoản chi trả từ các dịch vụ hệ sinh thái. FONAFIFO và nhà máy thủy điện chi trả cho các chủ rừng tư nhân cung cấp dịch vụ rừng phòng hộ đầu nguồn khoảng 45 USD/ha/năm cho hoạt động bảo vệ rừng của mình và 116 USD/ha/năm cho phục hồi rừng [6]. - Bắt đầu từ năm 1997, nước này đã tiến hành xây dựng cơ chế chi trả DVMTR trên các văn bản luật. Theo đó người chủ sử dụng đất có thể nhận được sự chi trả cho một số hình thức sử dụng đất bao gồm trồng rừng, khai thác gỗ bền vững, và bảo tồn rừng nguyên sinh.

Ngoài ra, Costa Rica còn tiến hành xây dựng chương trình chi trả dịch vụ môi trường (PSA). Nguồn tài chính thu được bao gồm: Thuế nhiên liệu hóa thạch, bán tín chỉ carbon, tài trợ nước ngoài và các khoản chi trả từ các dịch vụ hệ sinh thái. Trong đó thuế tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch chiếm 1/3 tổng nguồn thu của chương trình. Ngay từ khi chương trình được đi vào thực hiện, người ta đã hi vọng rất lớn vào nguồn thu từ việc bán các tín chỉ carbon.

Năm 1998, Chính phủ Costa Rica đã tuyên bố bán ra 300 triệu đô la trái phiếu carbon, hay còn gọi là chứng chỉ hấp thụ thương mại CTO, vì vậy một Tổ chức đặc biệt OCIC đã được thành lập để trợ giúp cho việc mua bán các tín chỉ carbon. Tuy nhiên, kết quả đạt được lại không như mong đợi, chỉ có một hóa đơn duy nhất trị giá 2 triệu đô được bán ra. Từ năm 2000, chương trình chi trả dịch vụ môi trường PSA đã được Ngân hàng Thế giới cho vay vốn ưu đãi 32.6 triệu USD nhằm giúp Chính phủ nước này duy trì các hợp đồng dịch vụ môi trường, và Quỹ Môi trường Toàn cầu - GEF đã tài trợ 8 triệu USD để xem xét sự chi trả từ 7 phía cộng đồng thế giới về dịch vụ đa dạng sinh học mà Costa Rica đang cung cấp. Và cuối cùng là, những người được hưởng lợi từ dịch vụ nước (bao gồm: nhà máy thủy điện, nhà máy cung cấp nước, người sử dụng trong nước, các nhà máy) sẽ phải chi trả cho dịch vụ nguồn nước mà họ được nhận.

Hiện tại, các nhà máy thủy điện đã chấp nhận chi trả cho loại dịch vụ này. Tuy nhiên khoản tài chính thu được từ phía nhà máy thủy điện vẫn còn khá nhỏ, khoảng 100.000 đô kể từ khi chương trình được bắt đầu (Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam (2016). Bolivia Một tổ chức phi chính phủ của Bolivia và Ủy ban bảo vệ thiên nhiên đã phối hợp với hai công ty năng lượng Mỹ để tài trợ cho việc ngừng khai thác gỗ và các hoạt động khác nhằm mở rộng diện tích và chất lượng của Vườn Quốc gia Noel Kempff với mục đích tăng cường hấp thụ cacbon (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009). Khu vực Trung Mỹ và Mexico Chương trình về DVMT thủy văn (PSA-H) là Chương trình lớn nhất Châu Mỹ.

PSA-H tập trung vào bảo tồn các rừng tự nhiên bị đe dọa nhằm duy trì các dòng chảy và chất lựợng nước. Mexico đã thành lập quỹ lâm nghiệp năm 2002, thực hiện chi trả DVMTR từ việc sử dụng đất. Ủy ban Lâm nghiệp Quốc gia ký hợp đồng với chủ đất để quản lý nhằm duy trì các dịch vụ đầu nguồn. Brazil Chính phủ phân bổ ngân sách cho các thành phố để bảo vệ các khu rừng phòng hộ đầu nguồn và phục hồi diện tích rừng nghèo kiệt.

Ở Parana cũng như ở Minas Gerais, 5% doanh thu từ lưu thông hàng hóa và dịch vụ (ICMS)- một loại thuế gián tiếp đánh vào tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ được phân bổ cho các thành phố có cơ quan bảo tồn hay diện tích rừng cần bảo vệ hoặc cho các thành phố cung cấp nước cung cấp nước cho các thành phố lân cận (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009). Bên cạnh đó, Chính phủ 8 cũng đã thực hiện “Chương trình ủng hộ môi trường” trong đó, chi trả để thúc đẩy sự bền vững môi trường của khu vực Amazon. Một số sáng kiến carbon được thực hiện, ví dụ Dự án Plantar được tài trợ bởi Ngân hàng Thế giới (WB), nhằm cung cấp các biện pháp kinh tế cho việc cung cấp gỗ bền vững để sản xuất gang ở bang Minas Gerais. Một số thành phố ở miền nam Bazil cung quan tâm đến PES trong việc bảo vệ rừng đầu nguồn.

Chile Một số cá nhân khu vực tư nhân đã bỏ tiền đầu tư vào khu vực bảo vệ tư nhân chỉ vì mục đích bảo tồn trên những diện tích có tính đa dang sinh học cao. Việc chi trả được thực hiện trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện xuất phát từ ý nguyện muốn hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn của Chính phủ tại những sinh cảnh có nguy cơ bị đe dọa (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009). Chi trả dịch vụ môi trường rừng ở Châu Âu 1. Pháp Công ty Perrier Vittel nhận thấy rằng, nếu đầu tư vào bảo tồn diện tích đất xung quanh khu vực đất ngập nước sẽ tiết kiệm chi phí hơn là việc xây dựng nhà máy lọc nước để giải quyết vấn đề chất lượng nước.

Theo đó họ đã mua 600 mẫu đất nằm trong khu vực sinh cảnh nhạy cảm và ký hợp đồng bảo tồn dài hạn với nông dân trong vùng. Nông dân vùng đầu nguồn Rhine-Meuse ở miền đông nam nước Pháp được nhận tiền đền bù để chấp nhận giảm quy mô chăn nuôi bò sửa trên đồng cỏ, nâng cao hiệu quả quản lý chất thải chăn nuôi và trồng rừng ở những khu vực nước thẩm thấu nhạy cảm. Công ty Perrier Vittel chi trả chất lượng nước cho mỗi trang trại nuôi bò sữa ở thượng lưu khoảng 230 USD/ha/năm, trong 7 năm Công ty đã chi trả số tiền là 3,8 triệu USD (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009). Đức 9 Chính phủ đã đầu tư một loạt chương trình để chi trả cho các chủ đất tư nhân với mục đích thay đổi cách sử dụng đất của họ nhằm tăng cường hoặc duy trì dịch vụ hệ sinh thái.

Những dự án này bao gồm trợ cấp cho sản xuất cà phê và ca cao trong bóng râm, quản lý rừng bền vững, bảo tồn đất và cải tạo các cánh đồng chăn thả ở các nước Mỹ La tinh gồm Honduras, Costa Rica, Colombia, Ecuador, Peru, Paraguay và Cộng hòa Dominica (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009). Chi trả dịch vụ môi trường rừng ở Châu Á Một số nước như: Indonesia, Philippines, Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal và Việt Nam được lựa chọn để thí điểm và phát triển phát triển các chương trình về PES nhằm xác định điều kiện để thành lập cơ chế chi trả dịch vụ môi trường. Đặc biệt là Indonesia, Philippines đã có nhiều nghiên cứu điển hình về chi trả dịch vụ môi trường đối với quản lý khu vực đầu nguồn. Ngoài ra nhằm liên kết người cung cấp dịch vụ môi trường với người sử dụng dịch vụ môi trường trong chương trình thử nghiệm cơ chế chi trả.

Trong khi, mối quan hệ giữa các doanh nghiệp với cộng đồng địa phương thường xuyên xảy ra xung đột, và điều đó chứng tỏ rằng cộng đồng vùng cao cũng nhận ra được tầm quan trọng và vai trò của họ. Các doanh nghiệp như: nhà máy thủy điện, công ty cung cấp nước thành phố là đối tượng thường không đưa ra cam kết dài hạn với cộng đồng địa phương vì họ cho rằng đây là mặt hàng không có nhiều người mua để lựa chọn. Vì vậy, các kế hoạch chi trả môi trường có thể hợp thức hóa cơ chế chia sẻ trách nhiệm về sinh kế và đạt được mục tiêu kinh tế bền vững. việc thực hiện chi trả dịch vụ môi trường bao gồm các hợp đồng bảo tồn giữa người cung cấp dịch vụ và bên hưởng lợi từ dịch vụ (Nguyễn Huy Thuận (2017),.

Bakun (Phillipines) Chính phủ công nhận các quyền sở hữu không chính thức về đất đai do tổ tiên để lại. Việc được giao đất ở Bakun được xem là hoạt động chi trả cho 10 việc quản lý bên vững. Về phía cộng đồng, tất cả mọi người đều được chi trả, hưởng lợi cho việc trao đổi cung cấp dịch vụ đầu nguồn.