CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ NGHIỆP VỤ BAO THANH TOÁN 1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ BAO THANH TOÁN Theo các nhà nghiên cứu, BTT xuất phát từ dịch vụ làm đại lý hưởng hoa hồng. Do hệ thống thông tin liên lạc lúc đó còn sơ khai nên đại lý hoa hồng đứng ra thực hiện chức năng marketing giữa nhà nhà sản xuất nước ngoài và người mua trong nước. Với tư cách là đại lý, họ nắm giữ quyền sở hữu hàng hóa của bên ủy nhiệm, tức nhà sản xuất nước ngoài, rồi giao hàng hóa đó cho người mua trong nước, tiến hành ghi sổ doanh thu/ thu nợ khi đến hạn và chuyển dư nợ cho bên ủy nhiệm thu sau khi đã trừ phần hoa hồng của mình (phần hoa hồng này thường được thể hiện bằng lượng phần trăm của tổng doanh thu).Và khi đại lý BTT dần dần tin vào khả năng trả nợ của người mua trong nước mà họ giao dịch cùng, họ bắt đầu cấp tín dụng cho người ủy nhiệm mình để lấy hoa hồng cao hơn.
Thực tế là, với khoản hoa hồng nhiều hơn, đại lý BTT bắt đầu đảm bảo khả năng trả nợ của người mua bằng cách hứa trả cho người ủy nhiệm của mình trong tương lai, nếu người mua không thể trả nợ đúng hạn do khả năng tài chính không cho phép. Sở dĩ như vậy là do trước đó những đại lý BTT có vốn nhiều bắt đầu thực hiện trả trước một phần (tạm ứng) cho người ủy nhiệm của mình dựa trên khoản thanh toán của người mua trong tương lai hoặc là của đại lý BTT, nếu người mua không trả tiền và nếu nó bảo lãnh khoản tín dụng đó của người mua. Xuất phát từ những khoản tạm ứng này mà đại lý BTT tính thêm phí hoa hồng hay lãi suất. Thông thường, để tránh khỏi tình trạng không thanh toán hay thanh toán không đủ do những vấn đề không thuộc phạm trù tín dụng (như là người mua khiếu nại người bán về số lượng, chất lượng hàng hóa hay giao hàng không đúng hạn), đại lý BTT không tạm ứng toàn bộ số tiền doanh thu bán hàng.
Thay vào đó, họ sẽ giữ lại một phần để dự trữ phải trả cho người bán cho tới khi sự việc không thanh toán không tồn tại nữa. Người mua thường được thông báo là đại lý BTT đã mua quyền nhận thanh toán của họ. Đến năm 1492, đại lý BTT đã phát triển thêm một chức năng nữa ngoài chức năng marketing là chức năng tài chính. Đến cuối thế kỷ 19, một sự kiện quan trọng trong thế giới thương mại xảy ra, đó là Mỹ phát triển thành một quốc gia chủ quyền nên nó ít phụ thuộc vào hàng hóa nước ngoài.
Ngành công nghiệp trong nước rất phát triển do dân số và lực lượng trong nước tăng rất nhanh, tài nguyên thiên nhiên rất dư thừa và do việc đánh thuế rất cao đối với hàng hóa nước ngoài. Đồng thời những nhà sản xuất Mỹ rất chú trọng phát triển đội ngũ kinh doanh của mình nên nhu cầu về chức năng marketing của các đại lý BTT 12 giảm đi. Tuy nhiên, một lần nữa, các đại lý BTT lại phát triển và điều chỉnh theo nhu cầu của nền kinh tế mới của nước mình, tập trung vào tín dụng, thu nợ, kế toán và các chức năng tài chính (thường là thông báo người mua các khoản phải thu). Việc giao cho các đại lý BTT thực hiện các chức năng này cho phép các nhà sản xuất ngành dệt của Mỹ tập trung vào sản xuất và tiếp thị trong thời kỳ phát triển rất nhanh này.
Khi các nhà sản xuất Mỹ mở rộng vào đầu thế kỷ 20 sang cho các sản phẩm may mặc và phụ kiện, nội thất, thảm thì các đại lý BTT của Mỹ cũng mở rộng chuyên môn dịch vụ sang ngành công nghiệp này. Đến giữa thế kỷ 20, BTT của Mỹ phát triển sang những ngành công nghiệp mới đang phát triển như điện, hóa chất, và sợi tổng hợp. Dần dần, BTT đã mở rộng nhiều ngành nghề khác như: giao nhận, cung cấp nhân sự tạm thời, quảng cáo, thiết kế đồ họa.và theo thời gian, theo đà phát triển của thương mại nói riêng và kinh tế thế giới nói chung, BTT đã dần đạt đến trình độ ưu việt như hiện nay. Ngày nay, rất nhiều nước trên thế giới sử dụng BTT như một giải pháp tối ưu thúc đẩy quá trình buôn bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ diễn ra thuận lợi và hiệu quả hơn.
Những lợi ích mà BTT mang lại cho thương mại trong phạm vi quốc gia và trên toàn thế giới ngày càng được khẳng định và công nhận rộng rãi. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM BAO THANH TOÁN 2. Khái niệm Với lịch sử lâu đời như trên nên định nghĩa nghiệp vụ BTT cũng hết sức đa dạng, mô tả dịch vụ BTT dưới nhiều khía cạnh và góc nhìn khác nhau. Theo Hiệp hội BTT quốc tế (FCI), BTT là một dịch vụ tài chính trọn gói, kết hợp việc tài trợ vốn lưu động, phòng ngừa rủi ro tín dụng, theo dõi công nợ và thu hồi nợ.
Đó là sự thỏa thuận giữa ĐVBTT và người bán, trong đó ĐVBTT sẽ mua lại khoản phải thu của người bán, thường là không truy đòi, đồng thời có trách nhiệm đảm bảo khả năng chi trả của người mua. Nếu người mua phá sản hay mất khả năng chi trả vì những lý do tín dụng thì ĐVBTT sẽ thay người mua trả tiền cho người bán. Khi người mua và người bán ở hai nước khác nhau thì dịch vụ này được gọi là BTT quốc tế. Theo công ước về BTT quốc tế của UNIDROIT 1988, nghiệp vụ BTT được định nghĩa như là một dạng tài trợ bằng việc mua bán các khoản nợ ngắn hạn trong giao dịch thương mại giữa tổ chức tài trợ và bên cung ứng.
Theo đó, tổ chức tài trợ thực hiện tối thiểu hai trong số các chức năng sau: Tài trợ bên cung ứng (gồm cho vay và ứng trước tiền), quản lý sổ sách liên quan đến các khoản phải thu, thu nợ các khoản phải thu, bảo đảm rủi ro không thanh toán của bên mua hàng. 13 Theo Quyết định số 1096/2004/QĐ-NHNN ban hành ngày 06/09/2004 của Thống đốc NHNN, BTT là một hình thức cấp tín dụng của tổ chức tín dụng cho bên bán hàng thông qua việc mua bán các khoản phải thu phát sinh từ việc mua bán hàng hóa giữa bên bán hàng và bên mua hàng thỏa thuận trong hợp đồng mua bán. Qua các khái niệm về factoring trên, ta có thể hiểu “BTT là việc người bán hàng chuyển nhượng cho ĐVBTT tất cả các quyền lợi và lợi ích liên quan tới những khoản phải thu ngắn hạn của người bán hàng phát sinh từ việc mua bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ giữa người bán và người mua để người bán được ĐVBTT cung cấp ít nhất một trong 4 chức năng chủ yếu của BTT như sau: - Theo dõi sổ sách bán hàng của người bán - Tài trợ dưới dạng tạm ứng cho người bán hàng dựa trên giá trị các khoản phải thu - Thu nợ hộ - Bảo hiểm rủi ro tín dụng 100% tổng giá trị các khoản phải thu.” Ngoài ra, nghiệp vụ BTT còn bao gồm một số dịch vụ như quản lý tài khoản phải thu của khách hàng, cung cấp các thông tin kinh tế, tiền tệ, tín dụng và thương mại nhằm tăng thu và giữ tốt quan hệ với khách hàng lâu dài. Đặc điểm của sản phẩm BTT o ĐVBTT thu hồi các khoản nợ thay cho khách hàng của mình o ĐVBTT chịu các rủi ro tín dụng về người mua (trong trường hợp miễn truy đòi) o ĐVBTT ứng trước tiền dựa trên các khoản phải thu.
CÁC HÌNH THỨC BAO THANH TOÁN 3. Dịch vụ BTT đầy đủ BTT đầy đủ là dịch vụ cung ứng đầy đủ 4 chức năng chủ yếu của dịch vụ BTT. Như vậy, người bán hàng trả phí và lãi cho ĐVBTT để đổi lại những lợi ích sau: - Không phải quản lý sổ sách bán hàng, không phải đòi nợ từ các con nợ - Không phải cấp tín dụng thương mại hoặc chỉ cấp một phần cho người mua hàng 14 - Vẫn nhận 100% tiền hàng ngay cả khi người mua hàng không thanh toán, với điều kiện không có tranh chấp giữa người mua và người bán. Các hình thức biến tấu khác của dịch vụ BTT đầy đủ 3.
Phân loại theo chức năng BTT Chiết khấu hóa đơn (invoice discounting) Chiết khấu hóa đơn là dịch vụ BTT chỉ cung cấp chức năng tài trợ (tạm ứng trước), mà không cung cấp các chức năng còn lại. Người bán tự theo dõi sổ sách bán hàng, thu nợ từ người mua, và chuyển tiền thanh toán cho ĐVBTT. Người bán tự chịu rủi ro khi người mua không thanh toán. Đôi khi, người ta còn gọi chiết khấu hóa đơn là BTT kín vì người mua không hề hay biết về việc người bán đã chuyển nhượng các khoản phải thu cho ĐVBTT.
BTT trung gian (agency factoring) BTT trung gian tương tự như dịch vụ chiết khấu hóa đơn, nhưng người mua được thông báo về việc người bán đã chuyển nhượng các khoản phải thu cho ĐVBTT để tăng mức độ an toàn cho ĐVBTT. Sở dĩ nó được gọi là BTT trung gian vì người bán hàng đứng ra làm trung gian giữa người mua và ĐVBTT để theo dõi sổ sách bán hàng và thu nợ từ người mua hàng. Trong một số trường hợp, người mua được yêu cầu thanh toán trực tiếp cho ĐVBTT. Thường thì hình thức này được sử dụng đối với người bán hàng có nhiều người mua hàng nhỏ nhưng không đủ tiêu chuẩn để sử dụng dịch vụ chiết khấu hóa đơn.
Một biến tấu của BTT trung gian là ĐVBTT theo dõi sổ sách bán hàng nhưng cho phép người bán thực hiện chức năng thu nợ. BTT đến hạn BTT đến hạn là dịch vụ BTT cung cấp tất cả các chức năng BTT trừ chức năng tài trợ. BTT thu hộ BTT thu hộ là dịch vụ BTT chỉ cung cấp chức năng thu hộ các khoản phải thu phát sinh trong một khoảng thời gian nhất định trước ngày ĐVBTT đồng ý cung cấp dịch vụ. Người bán có trách nhiệm theo dõi sổ sách và thu nợ cho tới tận ngày đó.
ĐVBTT chỉ thu hộ tất cả các khoản phải thu hiện có tại thời điểm đồng ý cung cấp dịch vụ và sẽ không thu những khoản phải thu phát sinh sau thời điểm này. BTT có truy đòi Là dịch vụ BTT cung cấp tất cả các chức năng BTT trừ chức năng bảo hiểm rủi ro tín dụng. Nếu các khoản phải thu (đã được chuyển nhượng) đến hạn mà ĐVBTT không 15 đòi được từ người mua hàng, thì ĐVBTT có quyền truy đòi lại số tiền đã ứng trước/ thanh toán cho người bán hàng.