Chương 1: Cơ sở lý luận về hệ thống kiểm soát nội bộ tại các tổ chức BHTG. Chương 2: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ tại BHTGVN Chương 3: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại BHTGVN. 9 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Giới thiệu tổng quan về hoạt động BHTG 1.
Khái niệm và mục tiêu của hoạt động BHTG Hoạt động tài chính – ngân hàng là một trong những hoạt động “huyết mạch” của nền kinh tế, tuy nhiên hoạt động này luôn gắn liền với sự nhạy cảm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Sự bất ổn của hệ thống tài chính - ngân hàng sẽ gây ra những bất ổn về mặt xã hội do vậy cần cân bằng giữa sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống tài chính - ngân hàng và sự phát triển ổn định. Để đạt được mục tiêu đó, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều sử dụng công cụ tài chính là BHTG để bảo vệ người gửi tiền và góp phần đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng thông qua các công cụ kiểm soát rủi ro. Chính vì vậy mà khái niệm về BHTG đã xuất hiện từ khá lâu trên thế giới.
Theo tài liệu Bộ nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả của Hiệp hội BHTG quốc tế (IADI - International Association of Deposit Insurers): “BHTG là một hệ thống được thiết lập để bảo vệ người gửi tiền khỏi những tổn thất về tiền gửi được bảo hiểm của họ khi một ngân hàng không có khả năng đáp ứng các nghĩa vụ của mình đối với người gửi tiền”. |Theo Luật BHTG số 06/2012/QH13 ngày 18/6/2012: BHTG là sự đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho người gửi tiền được BHTG trong hạn mức BHTG khi tổ chức tham gia BHTG lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản.| Từ định nghĩa BHTG của IADI và Luật BHTG 2012 có thể thấy BHTG là một cam kết công khai giữa ba chủ thể là tổ chức BHTG, tổ chức tham gia BHTG và người được BHTG. Cụ thể: Tổ chức BHTG: Tổ chức BHTG là chủ thể nhận phí BHTG (là khoản tiền mà tổ chức tham gia BHTG phải nộp cho tổ chức BHTG để bảo hiểm cho tiền gửi của 10 người được BHTG tại tổ chức tham gia BHTG) từ tổ chức tham gia BHTG và có trách nhiệm sẽ phải chi trả tiền bảo hiểm cho người có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG khi tổ chức này lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản. Tổ chức tham gia BHTG: Tổ chức tham gia BHTG là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân.
Các tổ chức này khi tham gia BHTG có trách nhiệm phải đóng phí BHTG-cho-tổ-chức-BHTG-và-được-yêu-cầu-tổ-chức-BHTG- chi-trả-tiền bảo hiểm cho người được BHTG tại tổ chức đó khi phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm. Tùy thuộc vào mục tiêu của chính sách BHTG và chính sách tiền tệ, các quốc gia quy định sự gia nhập hệ thống BHTG là tự nguyện hoặc bắt buộc. Hiện nay hầu hết các hệ thống BHTG trên thế giới (trong đó có Việt Nam) đang áp dụng hình thức tham gia BHTG bắt buộc vì hình thức này có ít hạn chế hơn. Người được BHTG: Là các cá nhân có gửi tiền được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG.
Các cá nhân này không phải đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng họ có quyền nhận được khoản tiền bảo hiểm đối với khoản tiền gửi được bảo hiểm của mình. Có thể hiểu, BHTG là một loại hình bảo hiểm phi thương mại, theo đó các tổ chức tham gia BHTG phải đóng góp phí BHTG cho tổ chức BHTG để khi xảy ra rủi ro thì tổ chức BHTG sẽ có trách nhiệm đứng ra chi trả khoản tiền bảo hiểm cho người được BHTG. BHTG là loại hình chính sách công với vai trò cơ bản là bảo vệ người gửi tiền, bảo đảm an sinh xã hội góp phần bảo đảm sự phát triển an toàn và lành mạnh của hệ thống tài chính quốc gia. Hoạt động của hệ thống BHTG có thể khác nhau nhưng đều hướng tới 4 nhóm mục tiêu chính sau đây: ● Thứ nhất, góp phần ổn định hệ thống tài chính – ngân hàng: Ngân hàng là kênh dẫn vốn hàng đầu cho nền kinh tế, do đó tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.
Đặc biệt là trong thời kỳ hội nhập kinh tế thế giới, việc liên kết giữa các ngân hàng trong nước 11 với ngoài nước, giữa ngân hàng lớn và các ngân hàng bé hơn càng diễn ra nhiều hơn nên nguy cơ ngân hàng đổ vỡ càng cao. Hoạt động BHTG góp phần đảm bảo cho hệ thống tài chính – ngân hàng hoạt động lành mạnh, ổn định và tạo điều kiện cho các giao dịch tài chính có hiệu quả hơn bằng cách ngăn chặn đổ vỡ ngân hàng thông qua các hoạt động nghiệp vụ của tổ chức BHTG. ● Thứ hai, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, đặc biệt là người gửi tiền nhỏ, lẻ: Người gửi tiền thông thường chia thành hai nhóm đối tượng: nhóm những người gửi tiền nhỏ lẻ và nhóm người gửi tiền lớn. Đối tượng chính mà chính sách BHTG nhắm tới là những người gửi tiền nhỏ lẻ, do đây là đối tượng có những hạn chế nhất định trong việc tiếp cận thông tin về tình hình hoạt động của các tổ chức tài chính, họ thường có xu hướng phản ứng mạnh hơn khi nghe được bất kỳ thông tin bất lợi nào của tổ chức họ gửi tiền.
Điều này có ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự an toàn và ổn định trong hệ thống tài chính – ngân hàng. Do đó mà việc bảo vệ lợi ích của những người gửi tiền nhỏ, lẻ là một trong ba mục tiêu quan trọng mà hoạt động BHTG nhắm tới. ● Thứ ba, góp phần xây dựng một thị trường tài chính có tính cạnh tranh và bình đẳng cho các tổ chức tài chính có quy mô và trình độ phát triển khác nhau. Việc thu phí dựa trên mức độ rủi ro cũng như hỗ trợ tài chính bình đẳng giữa các tổ chức tham gia BHTG sẽ tạo nên một môi trường cạnh tranh và bình đằng lành mạnh đối với các tổ chức tài chính có quy mô và trình độ phát triển khác nhau.
● Thứ tư, giảm gánh nặng cho Chính phủ trong trường hợp xử lý đổ vỡ của tổ chức tín dụng và điều này đồng nghĩa với việc giảm gánh nặng cho người dân đóng thuế để Chính phủ hỗ trợ giải quyết những ngân hàng phá sản. Trong trường hợp ngân hàng đơn lẻ bị đổ vỡ, nếu Chính phủ tự bỏ tiền để chi trả cho người gửi tiền, tức là Chính phủ phải lấy tiền từ ngân sách để gánh vác cho sự sụp đổ của tổ chức tín dụng. Điều này không phù hợp với quy luật của nền kinh tế thị trường, bởi lẽ đã kinh doanh thì phải gánh chịu rủi ro. Chính vì vậy, các quốc gia rất hạn chế trong việc sử dụng ngân sách nhà nước để xử lý đổ vỡ của các tổ chức tín dụng.
Đồng thời, với sự hình thành của hệ thống BHTG, rủi ro đã được phân tán chia sẻ 12 cho nhiều bên liên quan nên sẽ tạo ra tính ổn định cho toàn bộ nền kinh tế nói chung và hệ thống tài chính – ngân hàng nói riêng. Đặc điểm của BHTG Cũng như các loại hình bảo hiểm khác, BHTG hoạt động theo nguyên lý lấy số đông bù số ít. Tuy nhiên, xuất phát từ mục đích của chính sách BHTG mà BHTG được xem như là một loại hàng hóa công. Tính chất công cộng của BHTG được thể hiện ở chỗ nó đáp ứng được nhu cầu chung của toàn xã hôi, tức là nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, góp phần duy trì sự ổn định của các tổ chức tín dụng và đảm bảo sự phát triển lành mạnh của hệ thống ngân hàng.
Có thể kể đến một số đặc điểm nổi bật của BHTG như sau: Pháp luật điều chỉnh về BHTG và hoạt động của tổ chức BHTG: BHTG là loại hình bảo hiểm thực hiện chính sách công của Nhà nước để bảo vệ người gửi tiền, đảm bảo sự phát triển an toàn và lành mạnh của hệ thống tài chính – ngân hàng. Chính vì vậy, hoạt động BHTG và của tổ chức BHTG không chịu sự điều chỉnh của Luật Kinh doanh bảo hiểm mà tuân thủ theo quy định của Luật BHTG. Ở các quốc gia có hệ thống BHTG phát triển, Luật BHTG được xây dựng làm nền tảng trước khi thành lập tổ chức BHTG giúp tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động BHTG. Các tổ chức BHTG này độc lập cả về hoạt động và tài chính.
Tại Việt Nam, mặc dù Luật BHTG mới được thông qua vào năm 2012, tuy nhiên các văn bản pháp luật trước đó cũng chỉ rõ tổ chức BHTG duy nhất là BHTGVN được Chính phủ thành lập và giao nhiệm vụ để thực hiện mục tiêu trên, không có sự cạnh tranh trong lĩnh vực hoạt động BHTG.” Về cơ chế bảo hiểm: Trong mô hình BHTG, khi gửi tiền vào các tổ chức nhận tiền gửi, người gửi tiền không phải làm các thủ tục để tham gia BHTG mà tổ chức nhận tiền gửi phải có trách nhiệm tham gia BHTG. Ở đây, xuất hiện mối quan hệ ba bên, đó là:” i) Mối quan hệ giữa tổ chức nhận tiền gửi và người gửi tiền: khi người dân gửi tiền vào các tổ chức nhận tiền gửi; 13 ii) Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG và tổ chức nhận tiền gửi: Tổ chức nhận tiền gửi phải đóng phí BHTG cho tổ chức BHTG; iii) Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG với người gửi tiền: Tổ chức BHTG có trách nhiệm chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền khi tổ chức nhận tiền gửi xảy ra đổ vỡ. Có thể mô tả mối quan hệ ba bên theo sơ đồ sau: Tổ Ngƣời chức gửi BHTG tiền Ngân hàng, TCTD Sơ đồ 1.1: Cơ chế BHTG Nguồn: BHTGVN Đối tượng đóng phí BHTG: Đối với các loại hình bảo hiểm thương mại người tham gia bảo hiểm (người hưởng quyền lợi) phải trực tiếp nộp phí bảo hiểm. Còn đối với BHTG, người gửi tiền không phải đóng phí BHTG mặc dù là người được hưởng lợi từ chính sách BHTG, trách nhiệm đóng phí thuộc về tổ chức nhận tiền gửi.
Đây là khác biệt cơ bản giữa BHTG với các loại hình bảo hiểm thương mại khác.