phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 03 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng hệ thống bài tập, hƣớng dẫn hoạt động giải bài tập Vật lí và bồi dƣỡng HSG Vật lí. Chƣơng 2: Xây dựng hệ thống bài tập và hƣớng dẫn hoạt động giải bài tập chƣơng “Động lực học vật rắn” Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỌC SINH GIỎI VẬT LÍ, HƢỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ, XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP. Tổng quan về học sinh giỏi Vật lí.
Khái niệm về học sinh giỏi Vật lí. Học sinh giỏi là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế. “Học sinh giỏi là học sinh chứng minh đƣợc trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết, khoa học, cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt đƣợc trình độ tƣơng ứng với năng lực của ngƣời đó”.1] Nhiều nƣớc quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết.
Những học sinh này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thƣờng của nhà trƣờng nhằm phát triển đầy đủ các năng lực. Có thể nói, hầu nhƣ tất cả các nƣớc đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dƣỡng HSG trong chiến lƣợc phát triển chƣơng trình GD phổ thông. Nhiều nƣớc ghi riêng thành một mục dành cho HSG, một số nƣớc coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chƣơng trình đặc biệt. Học sinh giỏi Vật lí là ngƣời có năng lực quan sát tốt, nắm vững bản chất của hiện tƣợng Vật lí mong muốn khám phá các hiện tƣợng Vật lí và vận dụng tối ƣu các kiến thức thức Vật lí để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới, bài tập mới có thể chƣa đƣợc học hoặc thấy bao giờ.
Nói chung HSG và HSG Vật lí đều có đặc điểm là tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập có năng lực tƣ duy phát triển. Trong quá trình dạy học để lựa chọn phƣơng pháp dạy học phù hợp giáo viên luôn phải quan tâm đến những đặc điểm này. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục tiêu dạy học sinh giỏi Mục tiêu chính của chƣơng trình dành cho HSG nhìn chung các nƣớc đều khá giống nhau.
Có thể nêu lên một số điểm chính sau đây: Phát triển phƣơng pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của trẻ. Bồi dƣỡng sự lao động, làm việc sáng tạo. Phát triển các kĩ năng, phƣơng pháp và thái độ tự học suốt đời. Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm.
Khuyến khích sự phát triển về lƣơng tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội. Phát triển phẩm chất lãnh đạo. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi. Năng lực và phẩm chất cần có của học sinh giỏi nói chung Học sinh giỏi cần có một số năng lực và phẩm chất quan trọng sau: - Năng lực tiếp thu kiến thức + Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng.
+ Luôn hứng thú trong các tiết học, đặc biệt là bài mới. + Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu đƣợc ngay từ dạng sơ khai. - Năng lực suy luận. + Biết phân tích sự vật, hiện tƣợng qua các dấu hiệu đặc trƣng của chúng.
+ Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tƣợng. + Biết cách tìm con đƣờng ngắn nhất để đi đến một kết luận chính xác. + Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để kết luận đƣợc giả thuyết đúng. + Biết quay lại điểm vừa xuất phát để tìm đƣờng đi mới.
- Năng lực đặc biệt. +Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn trình bày. + Sử dụng thành thạo hệ thống ký hiệu, các quy ƣớc để diễn tả vấn đề. + Biết phân biệt thành thạo các kỹ năng đọc, viết và nói.
+ Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trƣớc, mô tả cho khái niệm sau. - Năng lực lao động sáng tạo: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn. - Năng lực kiểm chứng: + Biết suy xét đúng sai từ một loạt sự kiện. + Biết tạo ra các tƣơng tự hay tƣơng phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trƣng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra.
+ Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. - Năng lực thực hành: + Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm. + Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lý thuyết thông qua thực nghiệm hoặc đi đến một vấn đề lý thuyết mới. Năng lực và phẩm chất cần có của học sinh giỏi Vật lí Dựa trên nguyên tắc chung về phẩm chất của một học sinh giỏi và đặc điểm của môn Vật lí có thể khái quát các năng lực và phẩm chất của một học sinh giỏi Vật lí nhƣ sau: - Có năng lực tƣ duy tốt và sáng tạo, biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa.
- Có kiến thức Vật lí vững vàng, sâu sắc, hệ thống, chính là nắm vững bản chất của các hiện tƣợng Vật lí. Biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức cơ bản trong các tình huống mới. - Có kỹ năng thí nghiệm tốt, có năng lực về phƣơng pháp nghiên cứu khoa học Vật lí. Biết nêu ra những lý luận cho những hiện tƣợng xảy ra trong thực tế, biết cách dùng thí nghiệm để kiểm chứng lại lý luận và biết cách dùng lý thuyết để giải thích những hiện tƣợng đã đƣợc kiểm chứng.
Nhƣ vậy đối với giáo viên, khi đào tạo những học sinh giỏi Vật lí, cần hƣớng học sinh học tập để học sinh đƣợc trang bị những kiến thức, kỹ năng, giúp các em tự học hỏi, sáng tạo nhằm phát huy tối đa năng lực của mình. Một số biện pháp bồi dƣỡng học sinh giỏi Vật lí 1. Tổ chức giảng dạy “Đào tạo các HSG là cả một quá trình đào tạo nghiêm túc khoa học và công phu. Trong quá trình này đòi hỏi chúng ta phải xây dựng đƣợc lộ trình đào tạo hàng năm cho nhóm, lớp học sinh giỏi.
Các nhóm HS này không chỉ đƣợc học theo chƣơng trình 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phổ thông hiện hành mà còn phải bổ sung thêm kiến mở rộng phù hợp với tính chất của các cuộc thi HSG thành phố hoặc quốc gia, vì vậy cần nghiên cứu để HS có thể đáp ứng theo chuẩn kiến thức kĩ năng và tiếp thu cũng nhƣ vận dụng đƣợc các kiến thức nâng cao trong các cuộc thi HSG. Từ việc xây dựng chƣơng trình chi tiết riêng cho các nhóm học sinh giỏi. Các giai đoạn thực hiện có thể nhƣ sau: Giai đoạn 1: Củng cố kiến thức ở THCS. Các em học sinh đƣợc tổng kết các kiến thức ở THCS, học một số kiến thức ở lớp 10, làm quen với một số chuyên đề bồi dƣỡng học sinh giỏi.
Giai đoạn 2: Chuyên đề nâng cao. Các em trong nhóm học sinh giỏi ngoài học các kiến thức cơ bản trên lớp còn học thêm các kiến thức cần thiết cho học sinh giỏi (những kiến thức không có trong chƣơng trình phổ thông). Ở trên lớp các em hoàn thành chƣơng trình của lớp 10 – 11 cơ bản đủ để học các chuyên đề bồi dƣỡng và giải các bài tập khó. Các học sinh lớp 10 trong nhóm luyện học sinh giỏi hoàn thành các nội dung kiến thức nâng cao phần thi HSG.
Hướng dẫn tự học “ Đối với các tài liệu khoa học lại cần phải biết cách đọc. Đối với học sinh giỏi càng cần nghiên cứu sâu vào chuyên ngành. Cần tập luyện cho học sinh tự học mở rộng đƣợc kiến thức và bồi dƣỡng đƣợc trí tuệ. - Rèn luyện cho học sinh cách đọc có hệ thống: + Học có hệ thống còn là học theo lịch sử phát triển của vấn đề.
Bất cứ vấn đề nào cũng có nguồn gốc phát sinh, quá trình phát triển trong đó nó liên quan đến nhiều vấn đề khác và bản thân nó cũng qua một quá trình đấu tranh phức tạp của mâu thuẫn nội tại, để đi đến hình thái ta thấy ngày nay. + Học có hệ thống còn là xem xét mỗi sự vật, mỗi hiện tƣợng trong mối tƣơng quan với xung quanh nó, xem xét các khía cạnh của sự vật cũng nhƣ các mặt của hiện tƣợng. + Học có hệ thống còn là khi học một ngành khoa học phải biết cả các ngành có liên quan. Không thể học nguyên Vật lí mà thiếu khái niệm cơ bản về toán học.
Không thể giỏi về Vật lí, nếu không có kiến thức về toán học, hóa học, sinh học. + Học có hệ thống là học phải đi đôi với hành, lý thuyết phải gắn liền với thực hành. Trong mọi quá trình đào tạo, phải đảm bảo cho sự cân đối nêu trên. - Rèn luyện cho học sinh cách lập kế hoạch và học có kế hoạch: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Học có kế hoạch trƣớc hết là chia giáo trình thành phần, quy định thời gian dành cho mỗi phần và tìm mọi cách để thanh toán từng phần theo thời gian đã định.
Sau phần đầu phải rút kinh nghiệm để, nếu cần, điều chỉnh thời gian dành cho các phần sau thích hợp hơn. + Học có kế hoạch còn là nhằm từng vấn đề trong thời kỳ nhất định rồi đặt kế hoạch đọc sách vở, tài liệu liên quan tới vấn đề đó. Khi chọn vấn đề cũng phải theo đúng quy trình logic của nhận thức, nhằm những vấn đề dễ trƣớc và vấn đề khó sau. Khi đọc tài liệu cũng phải đọc từ nông tới sâu, từ khái quát tới chi tiết.