Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy bài tập Vật lý phổ thông. Chương 2: Hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương Sóng ánh sáng – Vật lý 12 THPT. Chương 3: TN sư phạm. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY GIẢI BÀI TẬP VẬT LÝ PHỔ THÔNG NHẰM BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI 1.
Vấn đề bồi dƣỡng học sinh giỏi và phát huy năng khiếu Vật lý 1. Tầm quan trọng của công tác phát hiện, đào tạo bồi dưỡng học sinh giỏi và phát triển năng khiếu Vật lý Trong thời đại công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, cùng với nền kinh tế thị trường, đất nước ta đang trên đà phát triển. Trên cơ sở xác định “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”, Đảng ta đã chỉ ra phương hướng phấn đấu tiến hành sự nghiệp công nghiệp hòa, hiện đại hóa: Khơi dậy và phát huy nội lực, trên cơ sở đó phát huy nội lực. Nội lực hàng đầu kể đến đó là nội lực của con người Việt Nam.
Chính vì lẽ đó, công tác phát hiện và đào tạo nhân tài là một trong những quốc sách hàng đầu của đất nước. Nói cách khác, đó chính là thứ của cải nội lực mà chúng ta luôn phải quan tâm đầu tư và phát triển. Việc bồi dưỡng học sinh giỏi cũng nhằm thực hiện theo chủ trương của ngành Giáo dục trong việc phát triển và bồi dưỡng nhân tài, đào tạo tài năng sau này cho đất nước. Muốn đưa đất nước đi lên, muốn xây dựng đất nước giàu mạnh theo di chúc của Bác Hồ thì việc phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài là một yêu cầu vô cùng quan trọng.
Phát triển giáo dục là nền tảng, là quốc sách hàng đầu tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; là yếu tố cơ bản để phát triển xã hội. Bồi dưỡng và nâng cao kiến thức cho học sinh là một trong những mục tiêu giáo dục và đào tạo của Bộ Giáo dục. Thực tiễn trong nhiều năm qua cho thấy, ngành Giáo dục và Đào tạo nước ta đã có những chủ trương, biện pháp quan trọng nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và đến nay đã thu được những kết quả nhất định. Hàng năm, số học sinh năm cuối của các trường THPT khối năng khiếu thi đỗ đại học với tỷ lệ đạt khoảng trên 80% [12,tr.
Khối trường, lớp chuyên đã có những đóng góp to lớn trong việc phát hiện bồi dưỡng nhân tài, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước, đồng thời góp phần tích cực nâng cao chất lượng và thành tích các kỳ thi học sinh giỏi Quốc gia, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các kỳ thi Olympic Quốc tế. Số học sinh đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi Quốc Gia, Quốc tế ngày càng tăng. Học sinh giỏi Vật lý và năng khiếu Vật lý Theo GS. TS nhà giáo nhân dân Nguyễn Cảnh Toàn: “Học giỏi là ham học, chủ động tìm học, tự học một cách thông minh sáng tạo, biết gắn học với hành” [14, tr.
Học sinh giỏi Vật lý là người có năng lực quan sát tốt, nắm vững bản chất của hiện tượng, vận dụng tối ưu các kiến thức để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới chưa được học hoặc thấy bao giờ. Năng khiếu là mầm mống của tài năng, tương lai. Nếu được phát hiện bồi dưỡng kịp thời có phương pháp và hệ thống thì năng khiếu được phát triển và đạt tới đỉnh cao của năng lực, ngược lại thì năng khiếu sẽ bị thui chột. Người có năng lực năng khiếu thì thị giác thính giác xúc giác vị giác khứu giác có những cảm giác tri giác đặc biệt.
Cảm giác, tri giác, ghi nhớ tưởng tượng và tư duy có chất lượng cao sẽ quyết định năng khiếu và tài năng của mỗi con người. Gần đây kết quả điều tra về chỉ số trí tuệ của người Việt Nam cho thấy có từ 2- 5 % là những người xuất sắc, khoảng 25- 30 % là khá, khoảng 25- 30% trung bình yếu, 2- 5 % yếu. Số còn lại là trung bình. Về học sinh: 3- 5 % là học sinh giỏi (trong 20 vạn học sinh).
Vì vậy việc phát hiện bồi dưỡng sử dụng các năng khiếu và tài năng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nhà trường và xã hội [14, tr. Nét chung của giữa học sinh giỏi và học sinh năng khiếu về một đối tượng học tập là có tư chất tốt và có khả năng nhận thức vấn đề nhanh hơn những học sinh bình thường những kiến thức mới về lĩnh vực đó. Tuy nhiên học sinh giỏi và học sinh năng khiếu vẫn có sự khác biệt dễ nhận ra. Đó là học sinh giỏi có biểu hiện thông thạo những kĩ năng đã được làm quen, còn học sinh năng khiếu thường có biểu hiện vượt trội trong việc nhận biết những điều kiện của bài toán được cài vào trong cách hành văn và có biểu hiện sáng tạo trong cách giải những bài toán phức tạp.
Kinh nghiệm tuyển sinh vào lớp 10 ở các trường chuyên và quá trình bồi dưỡng tiếp theo cho thầy, nhiều thủ khoa của các kì thi tuyển về sau có thứ hạng thấp trong đội tuyển. Những học sinh đạt giải cao trong các cuộc thi học sinh giỏi 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quốc gia và đạt các huy chương tai các kì Olympic Vật lý Quốc tế trong nhiều năm đã thuộc về những người có điểm thi vào không cao lắm. Tóm lại học sinh giỏi thể hiện được yếu tố thành thạo “trong nghề” còn học sinh năng khiếu có ưu thế về khả năng trực giác. Vì vậy nếu một học sinh năng khiếu được học tập một cách hệ thống chu đáo, thì anh ta sẽ trở thành học sinh xuất sắc trong lĩnh vực đó và làm bước đầu của tài năng.
Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi [2, tr. Năng lực và phẩm chất cần có của học sinh giỏi nói chung Một học sinh giỏi được thể hiện qua một số năng lực và phẩm chất quan trọng sau: - Năng lực tiếp thu kiến thức + Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng + Luôn hứng thú trong các tiết học, đặc biệt là bài mới + Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ khai - Năng lực suy luận + Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng + Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tượng + Biết cách tìm con đường ngắn nhất để đi đến một kết luận chính xác + Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để kết luận được giả thuyết đúng + Biết quay lại điểm vừa xuất phát để tìm đường đi mới - Năng lực đặc biệt +Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn trình bày + Sử dụng thành thạo hệ thống ký hiệu, các quy ước để diễn tả vấn đề + Biết phân biệt thành thạo các kỹ năng đọc, viết và nói + Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trước, mô tả cho khái niệm sau - Năng lực lao động sáng tạo Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn - Năng lực kiểm chứng + Biết suy xét đúng sai từ một loạt sự kiện 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra + Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm - Năng lực thực hành + Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm + Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lý thuyết qua TN hoặc đi đến một vấn đề lý thuyết mới dựa trên TN 1. Năng lực và phẩm chất cần có của học sinh giỏi Vật lý Căn cứ vào nguyên tắc chung về phẩm chất của một học sinh giỏi, tôi xin trình bày năng lực và phẩm chất của một học sinh giỏi Vật lý. - Có năng lực tư duy tốt và sáng tạo, biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, có khả năng sử dụng các phương pháp.
- Có kiến thức Vật lý vững vàng, sâu sắc, hệ thống, chính là nắm vững bản chất của các hiện tượng Vật lý. Biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức cơ bản trong đó có các tình huống mới. - Có kỹ năng TN tốt, có năng lực về phương pháp nghiên cứu khoa học Vật lý. Biết nếu ra những lý luận cho những hiện tượng xảy ra trong thực tế, biết cách dùng TN để kiểm chứng lại lý luận và biết cách dùng lý thuyết để giải thích những hiện tượng đã được kiểm chứng.
Như vậy đối với giáo viên, khi đào tạo những học sinh giỏi Vật lý, cần hướng học sinh học tập để học sinh được trang bị những kiến thức, kỹ năng, giúp các em tự học hỏi, sáng tạo nhằm phát huy tối đa năng lực của mình. Một số biện pháp phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi và phát huy năng khiếu Vật lý [2, tr. 21 - 32] Mục tiêu chính của chương trình dành cho học sinh giỏi và học sinh tài năng nhằm phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng, trí tuệ của học sinh; bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo; phát triển các kỹ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên năng khiếu là cái bẩm sinh, có sẵn, không thể tạo mới được, mà cần tìm kiếm, phát hiện qua những biểu hiện trong các hoạt động đa dạng.
Để phát hiện học sinh năng khiếu cần phải kết hợp nhiều biện pháp. Thi chọn lọc học sinh giỏi Vật lý Hàng năm, các Trường, Phòng giáo dục, Sở giáo dục, Bộ giáo dục và đào tạo tổ chức các kỳ thi học sinh giỏi các bộ môn. Những học sinh đạt kết quả cao được tuyển chọn để bồi dưỡng trong các lớp tập trung, các trường chuyên để tạo điều kiện cho từng học sinh năng khiếu. Về quy trình thi, các em thường thi các cấp trường; tỉnh, thành phố, sau đó đến là thi cấp Quốc gia, Quốc tế.
Về nội dung thi kiến thức THPT, nhưng được mở rộng, đào sâu rất nhiều; đòi hỏi phải có năng lực Vật lý và kỹ năng tính toán cũng như thực nghiệm tốt.