phần mở đầu. Trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, với sự phát triển nhƣ vũ bão của khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin và truyền thông; với sự phổ biến của Internet và sự tiến nhanh đến nền kinh tế tri thức… thì vấn đề đào tạo, bồi dƣỡng nhân tài, đặc biệt là tài năng trẻ có vai trò cực kỳ quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. - Thông qua học tập chủ trƣơng, đƣờng lối chính sách của Đảng và Nhà nƣớc, với vốn kiến thức và kinh nhiệm của bản thân, tôi nhận thức đƣợc rằng: Nếu không làm tốt công tác tuyển chọn và bồi dƣỡng HSG thì đó là một lãng phí rất lớn Bồi dƣỡng học sinh giỏi vật lí là nhiệm vụ của ngƣời giáo viên Vật lí. Phát hiện bồi dƣỡng HSG là phát hiện bồi dƣỡng đào tạo nhân tài cho đất nƣớc.
Đó là một trong những nhiệm vụ quan trọng ở bậc THPT. Vì vậy, trong quá trình dạy học, ngoài việc cung cấp kiến thức kĩ năng bộ môn cho HS nói chung, ngƣời giáo viên Vật lí còn có nhiệm vụ phát hiện, bồi dƣỡng HSG Vật lí, cung cấp cho các trƣờng đại học nguồn sinh viên tài năng để đào tạo nguồn lao động chất lƣợng cao cho đất nƣớc. Trong các kì thi HSG quốc gia và quốc tế, số học sinh Việt Nam đoạt giải ngày càng nhiều về mặt số lƣợng và nâng cao về chất lƣợng. Những HS đó sau này đã trở thành những chuyên gia đầu ngành trong nhiều lĩnh vực, họ đã phát huy đƣợc khả năng của mình và cống hiến tài năng cho đất nƣớc.
Nhƣ vậy nguồn nhân lực chất lƣợng cao phải đƣợc phát hiện và bồi dƣỡng từ rất sớm, khi họ còn ngồi trên ghế nhà trƣờng phổ thông. Đó chính là nhiệm vụ của 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời giáo viên trƣờng phổ thông. Phát hiện bồi dƣỡng HSG vật lí là hoạt động chuyên môn cần thiết của ngƣời giáo viên Vật lí THPT. Học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lí 1.
Một số quan điểm về học sinh giỏi Ở nhiều nƣớc trên Thế giới việc tuyển chọn, bồi dƣỡng HSG, đƣợc tiến hành từ rất sớm với nhiều quan điểm về HSG Ở Hoa Kỳ định nghĩa: HSG là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt thành tích xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết, khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó. Ở nhiều nƣớc quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lý thuyết. Những học sinh này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên. Học sinh giỏi Vật lí là HSG có năng lực quan sát tốt, nắm vững bản chất của hiện tƣợng Vật lí mong muốn khám phá các hiện tƣợng Vật lí và vận dụng tối ƣu các kiến thức thức Vật lí để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới, bài tập mới có thể chƣa đƣợc học hoặc thấy bao giờ.
Nói chung HSG và HSG Vật lí đều có đặc điểm là tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập có năng lực tƣ duy phát triển. Trong qua trình dạy học để lựa chọn phƣơng pháp dạy học phù hợp, giáo viên luôn phải quan tâm đến những đặc điểm này. Mục tiêu dạy học sinh giỏi Mục tiêu dạy HSG ở nhiều nƣớc trên thế giới, thể hiện một số điểm sau: - Phát triển phƣơng pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của HS. - Thúc đẩy động cơ học tập.
- Bồi dƣỡng sự lao động, làm việc sáng tạo. - Phát triển các kĩ năng, phƣơng pháp và thái độ tự học suốt đời. - Nâng cao ý thức và khát vọng của tuổi trẻ về sự tự chịu trách nhiệm. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khuyến khích sự phát triển về lƣơng tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội.
- Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng nghiên cứu khoa học. - Tạo điều kiện tốt nhất để phát triển khả năng, năng khiếu của HS. - Định hƣớng nghề nghiệp. - Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng giao tiếp, ứng xử với mọi tình huống xảy ra.
Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi nói chung. Trong khoa học tâm lý ngƣời ta coi năng lực là những thuộc tính tâm lý riêng của mỗi cá nhân, nhờ có những thuộc tính này mà có thuộc tính này mà co ngƣời hoàn thành tốt đẹp một loại hoạt động nào đó, mặc dù phải bỏ ra ít công sức nhƣng vẫn đạt kết quả cao. Năng lực gắn liền với kĩ năng, kĩ xảo, nhƣng chứa đựng yếu tố mới mẻ, linh hoạt Học sinh giỏi cần có một số năng lực và phẩm chất quan trọng sau: - Năng lực tiếp thu kiến thức + Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng.
+ Luôn hứng thú trong các tiết học, đặc biệt là bài mới. + Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu đƣợc ngay từ dạng sơ khai. - Năng lực suy luận. + Biết phân tích sự vật, hiện tƣợng qua các dấu hiệu đặc trƣng của chúng.
+ Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tƣợng. + Biết cách tìm con đƣờng ngắn nhất để đi đến một kết luận chính xác. + Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để kết luận đƣợc giả thuyết đúng. + Biết quay lại điểm vừa xuất phát để tìm đƣờng đi mới.
- Năng lực đặc biệt. + Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn trình bày. + Sử dụng thành thạo hệ thống ký hiệu, các quy ƣớc để diễn tả vấn đề. + Biết phân biệt thành thạo các kĩ năng đọc, viết và nói.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trƣớc, mô tả cho khái niệm sau. - Năng lực lao động sáng tạo: Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn. - Năng lực kiểm chứng: + Biết suy xét đúng sai từ một loạt sự kiện. + Biết tạo ra các tƣơng tự hay tƣơng phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trƣng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra.
+ Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. - Năng lực thực hành: + Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm. + Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lý thuyết thông qua thực nghiệm hoặc đi đến một vấn đề lý thuyết mới. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi Vật lí.
Để có một đội tuyển HSG đi thi cấp thành phố thành công thì việc lựa chọn bồi dƣỡng đội tuyển là công việc vô cùng quan trọng và cần thiết. Để việc bồi dƣỡng đạt hiệu quả thì một trong các yếu tố quan trọng là phải xác định, lựa chọn cho đúng HSG. Căn cứ vào những năng lực, phẩm chất của HSG và đặc thù môn Vật lí có thể nêu ra một số phẩm chất và năng lực của học sinh giỏi Vật lí nhƣ sau - Có kiến thức Vật lí vững vàng, sâu sắc, hệ thống (chính là nắm vững bản chất của các hiện tƣợng Vật lí). + Có khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng và năng lực tƣ duy Vật lí tốt (biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa cao, có khả năng sử dụng phƣơng pháp phán đoán mới : quy nạp, diễn dịch, loại suy.
+ Có khả năng quan sát, nhận thức, nhận xét các hiện tƣợng tự nhiên, có khả năng vận dụng linh hoạt, mềm dẻo, sáng tạo những kiến thức cơ bản và những nhận 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức đó vào các tình huống khác nhau kể cả những tình huống mới. Có khả năng nhìn nhận một vấn đề từ nhiều góc độ. + Biết tìm ra con đƣờng hay nhất, ngắn nhất, độc đáo để đi đến đích và có khả năng diễn đạt những ý tƣởng của mình một cách ngắn gọn, chính xác, súc tích. + Có năng lực thực hành tốt, biểu hiện ở chỗ có kĩ năng tiến hành thí nghiệm Vật lí, biết nhận xét hiện tƣợng và phân tích kết quả thí nghiệm để rút ra kiến thức.
Có năng lực về phƣơng pháp nghiên cứu khoa học: biết nêu ra những đự đoán, lí luận và giải thích cho những hiện tƣợng xảy ra trong thực tế, biết cách dùng thực nghiệm để kiểm chứng lại lý thuyết. + Có năng lực lao động sáng tạo: biết tổng hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy hoạt động, nhằm đạt kết quả mong muốn. - Có lòng say mê đặc biệt với môn Vật lí, có sức khỏe tốt, có tính kiên trì bền bỉ để có thể học tập nghiên cứu trong một thời gian dài, có tính khiêm tốn và cầu tiến. Có ý thức học, tự hoàn thiện kiến thức ở mọi nơi, mọi lúc.
- Có kiến thức văn hóa nền tảng vững chắc. Đó là kiến thức ở các bộ môn bổ trợ nhƣ Toán học, Hóa học, Sinh học, Ngoại ngữ, Tin học và các kiến thức văn hóa nền nhƣ Địa lí, Lịch sử, văn hóa ứng xử. Một số dấu hiệu và một số biện pháp phát hiện HSG Vật lí ở bậc THPT Giáo viên bồi dƣỡng HSG có thể phát hiện đƣợc HSG thông qua các dấu hiệu: HSG có thể học bằng nhiều cách khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các HS khác. Mức độ nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo một cách đầy đủ, chính xác của HS so với yêu cầu của chƣơng trình hóa học phổ thông.
Mức độ tƣ duy, cách xử lý vấn đề của từng HS, khả năng vận dụng kiến thức của HS một cách linh hoạt, sáng tạo. Những đề xuất, những phƣơng pháp giải mới, ngắn gọn. Tính logic và độc đáo khi trình bày vấn đề. Thời gian hoàn thành bài kiểm tra.
Căn cứ những dấu hiệu trên đây của học sinh giỏi Vật lí có thể dùng những biện pháp cụ thể nhƣ sau để phát hiện HSG Vật lí. Nhƣng cũng cần lƣu ý tới mức 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.