phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, phần nội dung luận văn bao gồm 02 chương, 08 tiết. 2 CHƢƠNG 1 3 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU HỆ QUẢ XÃ HỘI 4 CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT XÂY DỰNG CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG CỘNG 1. Cơ sở lý luận liên quan đến phân tích hệ quả xã hội 1. Các khái niệm liên quan đến hệ quả xã hội * Tác động xã hội Có nhiều khái niệm khác nhau để định nghĩa về tác động xã hội.
Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng khái niệm của hai nhà xã hội học người Pháp Pierre Ansarb và Andre Akwoun: “Tác động là một kết quả đo được của một hành động đối với môi trường xã hội” [1, tr. Thuật ngữ “tác động” chỉ kết quả, hệ quả của một hành động, một quyết định, một thông điệp, một chính sách, một đường lối, một chương trình… đối với cá nhân, môi trường tự nhiên, môi trường xã hội. Trong xã hội học, thuật ngữ này dùng để đo những hệ quả, phức hợp do con người cảm nhận trực tiếp hay gián tiếp, trước mắt hay lâu dài của một hành động. Như vậy, việc thu hồi đất xây dựng công trình cấp nước cũng là một hành động mang tính chất tác động đến các đối tượng và chủ thể khác, mà ở đây chính là cuộc sống của người dân địa phương.
Thuật ngữ này được sử dụng để đo những những cảm nhận và biến đổi của người dân trước và sau khi thu hồi đất có tổ chức. Ở đây, hệ quả của việc thu hồi đất xây dựng công trình cấp nước được đánh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giá và đo ở cả hai khía cạnh: tích cực và tiêu cực đến cuộc sống, môi trường sống của người dân nông thôn. * Biến đổi xã hội Khái niệm biến đổi xã hội thường được dùng với nghĩa tương tự như các khái niệm gần nghĩa và cũng dẫn đến những nhầm lẫn như: biến chuyển xã hội, thay đổi xã hội, tiến bộ xã hội, tiến hóa xã hội, hiện đại hóa… Trong Từ điển xã hội học, Nguyễn Khắc Viện dùng khái niệm “thay đổi xã hội”. Theo đó, thay đổi xã hội “chỉ trạng thái vận động xã hội khác nhau: tiến bộ hoặc thoái bộ, tiến hóa hoặc cách mạng, bộ phận hoặc toàn bộ, v.
Với cách tiếp cận này, thay đổi xã hội ở tầm xã hội vĩ mô khi xã hội có sự vận động trong tồn tại xã hội, ý thức xã hội hoặc kết hợp cả hai. Như vậy, “thay đổi xã hội” là một khái niệm mang tính chất là một phạm trù triết học để chỉ sự vận động từ một giai đoạn xã hội (hình thái kinh tế - xã hội) này sang một giai đoạn khác. Một quan điểm khác cũng xem biến đổi xã hội ở khía cạnh tương tự: “Biến chuyển xã hội là những sự thay đổi diễn ra trong khuôn mẫu tổ chức xã hội, cấu trúc, thiết chế và đời sống văn hóa xã hội” (theo Nguyễn Minh Hòa, 1999: 192). Trong khái niệm này, biến chuyển xã hội được hiểu theo bình diện rất rộng với nhiều cấp độ: biến chuyển các khuôn mẫu trong tổ chức, trong các thiết chế và diễn ra trên quy mô xã hội tổng thể.
Trong Từ điển xã hội học Oxford xem biến đổi xã hội dưới góc nhìn xã hội học bao gồm rất nhiều nhiều phương diện. Từ biến đổi ngắn hạn đến những biến đổi dài hạn, những biến đổi quy mô lớn đến quy mô nhỏ, từ cấp độ toàn cầu tới cấp độ gia đình. Biến đổi xã hội không chỉ thể hiện trên phương diện cấu trúc chính trị và cơ cấu xã hội rộng lớn mà còn thể hiện trong chuẩn mực, giá trị, khuôn mẫu hành vi, các mối quan hệ. “Biến chuyển xã hội là sự thay đổi có tính cơ cấu trong những tổ chức, trong những lối suy nghĩ qua thời gian” (Nguyễn Xuân Nghĩa, 2003: 200).
Quan điểm này nhìn nhận biến đổi xã hội diễn ra không chỉ trong cấu trúc của xã hội tổng thể mà còn diễn ra trong những nhận thức và suy nghĩ. Một khái niệm về biến đổi xã hội thường được dùng trong các nghiên cứu xã hội học là khái niệm của hai tác giả Phạm Tất Dong, Lê Ngọc Hùng: “Biến đổi xã hội là một quá trình qua đó những khuôn mẫu của các hành vi, các quan hệ, các thiết xã hội và các hệ thống phân tầng được thay đổi qua thời gian” [5, tr. Qua đó, các tác giả đưa ra hai loại hình biến đổi xã hội như sau: - Biến đổi vĩ mô, nó diễn ra trên một phạm vi rộng lớn, diễn ra trong một thời gian dài. - Biến đổi vi mô, liên quan đến những biến đổi nhỏ, diễn ra nhanh hơn.
Trên cơ sở các định nghĩa đó, chúng tôi nhận thấy biến chuyển xã hội có một số đặc trưng như: 1) Diễn ra trong những môi trường, các không gian xã hội khác nhau; 2) Tốc độ và tính chất khác nhau; 3) Biến đổi xã hội cũng diễn ra trên nhiều phương diện khác nhau; 4) Vừa có tính tự giác, nhưng cũng mang tính phi kế hoạch, có những biến đổi người ta lường trước, nhưng có những thay đổi con người không thể lường được; 5) Biến đổi xã hội vừa mang kết quả tốt, nhưng cũng mang lại nhiều hậu quả xấu; TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6) Có những biến đổi diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng cũng có những biến đổi xã hội diễn ra trong thời gian rất dài. Như vậy, mỗi một khái niệm được đưa ra đều có một ý nghĩa nhất định và phù hợp với từng nghiên cứu. Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng khái niệm “Biến đổi xã hội” theo quan điểm của hai nhà xã hội học Phạm Tất Dong và Lê Ngọc Hùng. * Hành vi lệch chuẩn “Hành vi lệch chuẩn” hay còn gọi là “sai lệch xã hội” được đề cập đến nhiều trong các lý thuyết xã hội học, cụ thể như trong trường phái Cấu trúc - chức năng mà nổi bật là Emily Durkheim, hay lý thuyết xung đột của Robert Merton.
“Lệch” có nghĩa là sự không phù hợp với sự mong đợi của xã hội hoặc của một nhóm xã hội. Theo Merton: “Hành động sai lệch như một dấu hiệu của sự tách rời giữa những mục tiêu văn hóa đã định trước với những biện pháp mang cấu trúc xã hội nhằm thực hiện mục tiêu này”[6, tr. Khi nói về sai lệch xã hội hay sự lệch chuẩn là nói đến khía cạnh hành vi không chuẩn, không phù hợp với quy tắc giá trị, chuẩn mực của xã hội, của nhóm hoặc của cộng đồng. Tùy theo văn hóa, theo các đặc điểm nhóm hay những cộng đồng xã hội khác nhau và ở những thời điểm lịch sử khác nhau mà hành vi lệch chuẩn có sự thay đổi.
Nói như vậy có nghĩa là: Một hành vi nào đó không phải luôn luôn lệch chuẩn, ở thời điểm này nó có thể lệch chuẩn nhưng ở một thời điểm khác nó không còn là hành vi lệch chuẩn và ngược lại. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, hành động sử dụng sai mục đích các khoản hỗ trợ đền bù bằng tiền mặt thay cho các hình thức hỗ trợ khác của người dân tại thị trấn Chờ và xã Lãng Ngâm là một hành vi lệch chuẩn. Hành động ấy lệch chuẩn khi người dân nhận tiền đền bù nhưng lại không đầu tư vào việc nâng cao tay nghề kỹ thuật, đầu tư vào sản xuất mà dùng số tiền đó mua sắm các trang thiết bị trong gia đình, thậm chí có người còn sử dụng vào các mục đích không chính đáng như đánh bạc, nghiện hút… dẫn tới các tệ nạn xã hội. Chính hành động đó đã làm mất đi ý nghĩa của việc hỗ trợ, đền bù thiệt hại khi thu hồi đất và ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn sinh kế bền vững của người dân.
Một số lý thuyết cơ bản * Lý thuyết Biến đổi xã hội Mọi xã hội đều có những biến đổi mỗi ngày theo những cách thức, mức độ, thời điểm và nhịp độ khác nhau. Những biến đổi đều ít nhiều có sự kế thừa từ quá khứ của nó và theo một mẫu hình hay một dự định mới được cụ thể rõ ràng. Vậy những trường hợp nào được coi là biến đổi xã hội? Thứ nhất, biến đổi xã hội tất yếu là một hiện tượng tập thể, tức là nó phải bao hàm một tập thể hay một khu vực được đánh giá như một tập thể; nó phải tác động đến những điều kiện hay những lối sống hay thậm chí đến thế giới tinh thần không chỉ của một vài cá nhân. Thứ hai, một biến đổi xã hội phải là một biến đổi cấu trúc, tức là người ta phải quan sát được sự thay đổi trong tổng thể hay trong một vài bộ phận của tổ chức xã hội.
Thực tế, để nói về sự biến đổi xã hội, chủ yếu là người ta có thể chỉ ra được sự thay đổi về những thành phần cấu trúc hay văn hóa của tổ chức xã hội và có thể mô tả một cách đầy đủ và chính xác nhất về những thay đổi đó. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ ba, giả định rằng trước kia người ta có thể xác định được sự thay đổi cấu trúc. Nói cách khác người ta có thể mô tả được tổng thể những chuyển đổi hay sự tiếp nối của những chuyển đổi đó giữa hai hay nhiều thời điểm từ trước đó. Thực tế người ta chỉ có thể đánh giá và đo lường sự biến đổi xã hội đối với một thời điểm tham khảo trong quá khứ.
Từ thời điểm tham khảo này, người ta có thể nói rằng có sự biến đổi, có cái đã biến đổi và trong phạm vi nào đó đã có sự biến đổi. Thứ tư, để thực sự là một biến đối cấu trúc thì mọi biến đổi phải có tính liên tục, tức là những chuyển đổi quan sát được không phải là những chuyển đổi bề ngoài và trong chốc lát, tác động đến cấu trúc và chức năng của tổ chức xã hội của một tập thể nào đó và thay đổi tiến trình lịch sử của tập thể đó. Các nhà xã hội học theo trường phái chức năng quan niệm rằng: “Biến đổi xã hội là biến đổi các chức năng tương ứng với các thiết chế xã hội” [7,tr. Trên cơ sở của lý thuyết biến đổi xã hội, phần nào chúng ta có thể hiểu được rằng: Quá trình đô thị hóa và chỉnh trang đô thị là một xu thế khách quan, tất yếu trong tiến trình phát triển của đất nước theo định hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa.